دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٦٥٤
جَزَری ، اسماعیل ، از مهندسان جهان اسلام در سده ششم. نام كامل او بدیعالزمان ابوالعزّ اسماعیلبن رزّاز جزری است. تنها اثر به جامانده از وی كتابی به نام الجامع بینالعلم و العمل النافع فی صناعه الحِیل به عربی است كه سندی مهم در تاریخ فنّاوری محسوب میشود و نسخههای متعددی از آن به جامانده است. آنگونه كه از نسخه كتابخانه لیدن (ش Or. ٦٥٦ ، صفحه عنوان) و نسخه فارسی كتابخانه ملی پاریس (ش ١٤٥، صفحه آخر) برمیآید، این كتاب را، به اختصار، الحِیل نیز نامیدهاند. جزری در این كتاب پنجاه دستگاه را كه خود ساخته، به طور كامل شرح داده است.
مختصر اطلاعی كه از زندگانی جزری داریم مبتنی بر مطالب خود او در مقدمه كتابش است. تاریخ تولد وی مشخص نیست. از تاریخ نگارش دو نسخه كتاب چنین برمیآید كه بین جمادیالا´خره و شعبان ٦٠٢ درگذشته است (جزری، ١٩٧٩، مقدمه احمد یوسف حسن، ص لو). جزری، با توجه به دستگاههایی كه ساخته و شرح داده، به تعبیر امروزی مهندس مكانیك بوده است. نویسندگان نسخهها در ابتدای مقدمه كتاب، از وی با لقب الشیخ رئیس الاعمال (جزری، چاپ عكسی ١٩٩٠، ص ٢، چاپ عكسی ٢٠٠٢، ص ٢) یا الشیخ الرئیس (نسخه لیدن، ش Or. ١١٧ ، گ ١ ر) یاد كردهاند.
او به جزیره، در منطقه بینالنهرین علیا، منسوب است و از اینرو جزری خوانده شده است. جزیره به سه دیار تقسیم میشد: دیار بكر، دیار ربیعه، و دیار مُضَر. دیار بكر شمالیترین و كوچكترینِ این سه به شمار میآمد و مركز آن شهر آمِد بود (لسترنج، ص ٣ـ٤، ٨٦، ١٠٨). آمد اكنون دیار بكر نامیده میشود. جزری ممكن است به شهر جزیره ابنعمر نیز منسوب باشد كه بین موصل و آمد قرار داشته است. جزری در شهر آمد در دربار سُقْمانیان میزیست. سقمانیان شاخهای از طایفه اَرْتُقیان بودند و فرمانروایان آن در دیار بكر حكومت میكردند ( د. اسلام ، چاپ دوم، ذیل "Artukids" ). جزری، به گفته خودش در مقدمه كتاب (١٩٧٩، ص ٤ـ٥)، در خدمت ملك صالح و پیش از آن از ٥٧٠ در خدمت پدر و برادر او بود. ناصرالدین محمودبن محمد ملقب به ملك صالح (حك : ٥٩٧ ٦١٩)، برادرش قطبالدین سقمانبن محمد ملقب به ملك مسعود (حك : ٥٨١ - ٥٩٧)، و پدرش نورالدین محمد (حك : ٥٦٢ -٥٨١) از فرمانروایان سقمانیه بودند كه جزری در دربار آنان میزیست (ابناثیر، ج ١١، ص ٥١٣ ٥١٤، ج ١٢، ص ١٧٠؛ د. اسلام ، همانجا). در ٥٧٩، صلاحالدین ایوبی (حك : ٥٦٤ - ٥٨٩) شهر آمِد را تصرف و آن را به نورالدین محمد وا گذار كرد (ابناثیر، ج ١١، ص ٤٩٣ـ٤٩٤). بسیاری از جهانگردان و جغرافینویسان، آمد را شهری آباد، با شكوه، پررونق و ثروتمند وصف كرده و ضمن تشریح عظمت آن، آنجا را ستودهاند (برای نمونه رجوع کنید به ناصرخسرو، ص ١٣ـ ١٥؛ لسترنج، ص ١٠٨ـ١١١). سقمانیان با وجود جنگهای طولانی صلیبی، به سبب حمایت ایوبیان، در دیار بكر و شهر آمد از امنیتی نسبی برخوردار بودند، چنانكه جزری حدود سه دهه در دربار آنان به كارهای ارزشمند مشغول بود و الحیل را تألیف كرد كه موضوع عمده این مقاله است.
طبق نسخه كتابخانه آكسفورد، جزری تألیف كتاب را در ٤ جمادیالا´خره ٦٠٢ به پایان رساند. به گفته خودش، وی كتاب را به دستور ناصرالدین محمود تألیف كرد. با توجه به اینكه حكومت ناصرالدین محمود از ٥٩٧ آغاز شده، پس جزری كتاب را بین ٥٩٧ تا ٦٠٢ تألیف كرده است (جزری، ١٩٧٩، مقدمه احمد یوسفحسن، ص له ـ لو).
الحِیل و روش علمی جزری. كتاب جزری در باره اسباب الحیل (دستگاههای مكانیكی) است. علم حیل را میتوان علم مكانیك امروزی دانست. به تعبیر دیگر، موضوع كتاب، صنعت (علمٌ صِناعی) و فنّاوری است (جزری، ترجمه فارسی، ص ٣ـ٤؛ نیز رجوع کنید به حیل *، علم). در این كتاب، دستگاههای مكانیكی خودكار تشریح شده است. كتاب به شش «نوع» (بخش) تقسیم میشود. بخشهای اول تا چهارم، هر یك شامل شرح ده دستگاه و بخشهای پنجم و ششم هر یك شامل شرح پنج دستگاه است، بدینقرار: بخش اول شامل شرح شش نوع ساعت آبی و چهار ساعت شمعی؛ بخش دوم، شرح ده دستگاهِ خودكارِ توزیعِ نوشیدنی؛ بخش سوم، شرح چهار آفتابه و ظرفِ خودكار برای ریختن آب و شستشوی دست یا وضو گرفتن و شش تشتِ اندازهگیری خون هنگامِ رگزنی؛ بخش چهارم، شرح شش فواره كه در فاصلههای زمانی مشخص به طور خودكار تغییر شكل میدهند و تشریح چهار وسیله نیزنی خودكار؛ بخش پنجم، روش ساخت پنج دستگاهِ آبكشی از آبگیر (یا چاه یا آب روان)؛ در بخش ششم، جزری دری را وصف نموده كه از برنج ریختهگری كرده و برای سرای ملك صالح در شهر آمِد ساخته بود و نیز شرح وسیلهای هندسی برای یافتن مركز دایره گذرنده بر هر سه نقطه دلخواه واقع بر یك صفحه یا سطح یك كره، روش اندازهگیری زاویههای تند و باز، قفلی رمزی كه با دوازده رمز از حروف الفبای عربی درِ یك صندوق را باز میكند، قفل كلونی، و یك ساعت آبی برای نشان دادن گذشت یك ساعت (١٩٧٩، ص زـ یز). هر دستگاه در چند فصل تشریح شده است.
متن عربی كتاب ساده است و محتوای آن به كمك تصاویر به آسانی درك میشود. جزری برای هر دستگاه یك تصویر اصلی رسم كرده كه نشاندهنده سیمای كلی دستگاه است، در نتیجه كتاب شامل پنجاه تصویر اصلی است كه با حروف ابجد از یك تا پنجاه شماره گذاری، و در متن به آنها ارجاع داده شده است. برای توضیح جزئیات دستگاهها نیز تصاویر دیگری رسم شده است؛ در مجموع، تعداد تصاویر به ١٧٤ میرسد. البته مهندسان در آن دوره، روش ترسیم سه بعدی تصاویر را نمیدانستند و رسم فنی به شكل امروزی وجود نداشت، در نتیجه تصاویر سه بعدی كتاب ابتدایی است ولی این نقص، مانع از درك عملكرد دستگاهها نمیشود ( زندگینامه علمی دانشوران، ذیل مادّه).
تصاویر كتاب در نسخههای متعدد رنگی، و برخی از این تصاویر، نگارههای (نقاشیهای مینیاتوری) باارزشی هستند كه باعث شده است بعضی از آنها از نسخهها ربوده شوند و به موزههای دیگر كشورها یا مجموعههای شخصی راه یابند (هیل ، ١٩٧٨، ص ٢٩١).
به عقیده مورخان هنر، یك مدرسه نقاشی در دربار ارتقیان وجود داشته كه در آنجا نقاشیهای داستانی بسیار باارزشی كشیده میشده است. تصاویر سه نسخه از نسخههای كتاب جزری را اعضای این مدرسه تهیه كردهاند. با استفاده از تصاویر كتاب مذكور، مورخان میتوانند وضع پوشش مردان و زنان دیار بكر و بعضی عادتهای زندگی آنها را در سده ششم بررسی كنند ( رجوع کنید به وارد ، ص ٦٩ـ٨٣).
از ویژگیهای كتاب جزری كاربردی بودن آن است. جزری (١٩٧٩، ص ٤) از بعضی دانشمندان و حكمای پیش از خود، كه دستگاههایی ساخته ولی آنها را نیازمودهاند، انتقاد كرده و گفته است: «در درستی یا نادرستی آنچه با صناعت سروكار دارد، با آزمون میتوان داوری كرد.» جزری با دیدگاه انتقادی به آثار گذشتگان توجه كرده، چنانكه در بخش چهارم، در بحث فوارهها، از روش بنوموسی * در اینباره انتقاد كرده است ( رجوع کنید به ص ٣٩٣). روشی كه جزری در تشریح دستگاهها به كار برده، مثالی كامل از چگونگی عرضه گزارش مهندسی است كه حتی برای مهندسان امروزی شایان توجه است. وی ابتدا تصویری از هر دستگاه و طرز كار آن عرضه كرده، سپس به جزئیات آن پرداخته و چگونگی ساخت آن را با دقتی تحسین برانگیز شرح داده است. وی اجزا و مجموعههای تشكیلدهنده هر دستگاه را به تفصیل، و مواد و ابعاد اجزا را وصف نموده و در پایان، چگونگی سوار كردن آنها و چگونگی كاركرد و آزمایش هر دستگاه را توضیح داده است. البته گاهی مطالب آن تكراری است و گاهی نیز مواد و ابعاد دقیقاً مشخص نشده است. جزری از گفتن هیچ نكتهای در روشن ساختن مطالب كوتاهی نكرده و حتی وظایف كسی را كه باید دستگاه را به كار گیرد، شرح داده است (جزری، ترجمه فارسی، ص ٦١١ـ٦١٣؛ هیل، ١٩٧٩، ص ٢٢٩). پیش از عصر جدید كمتر كسی اینگونه به شرح جزئیات فنی میپرداخت و از این لحاظ، اثر جزری بیهمتاست (هیل، ١٩٩٤ الف ، ص ٢٧).
دستگاههایی كه در این كتاب تشریح شده است، همگی از نظر فنی درست و قابل ساختاند. سه نمونه از دستگاههای جزری (یك تلمبه، یك ساعت آبی و یكی از وسایل اندازهگیری مقدار خون در عمل رگزنی) ساخته شد و در جشنواره جهانی اسلام در ١٣٥٥ ش/١٩٧٦ در لندن به نمایش در آمد (هیل، ١٩٧٩، ص ٢٣٠؛ زندگینامه علمی دانشوران، همانجا). تلمبه را، با مقیاس١٤، از روی توصیف و شكلِ دستگاهِ پنجم از بخشِ پنجمِ كتاب ( رجوع کنید به جزری، ١٩٧٩، ص ٤٥٨ـ ٤٦٥) ساختند، البته نیروی محركه این تلمبه نمایشی، برقی بود. تلمبه بسیار خوب كار میكرد و آب را با جریانی یكنواخت انتقال میداد ( > دایرة المعارف تاریخ علوم عربی < ، ج ٣، ص ٧٧٦ـ٧٧٩). ساعت آبی ساخته شده نیز از روی دستگاهِ نخست از بخشِ اول ( رجوع کنید به جزری، ١٩٧٩، ص ١٦) در مقیاس اصلی بازسازی شد و به خوبی كار كرد (هیل، ١٩٧٩، همانجا). این ساعت در موزه طبیعی آستن هلند به نمایش گذاشته شده است. ناطق و همكارانش نیز نمونهای از این تلمبه و قفل رمزی را، كه جزری به عنوان دستگاه سوم از بخش ششم ( رجوع کنید به جزری، ١٩٧٩، ص ٤٨٦ـ ٤٩٥) تشریح كرده است، ساختند و آزمودند (جزری، ترجمه فارسی، مقدمه ناطق، ص سیوپنج؛ ناطق، ص ١٥٥).
ابتكارات و ابداعات جزری. جزری دستگاههای ساخته خود را به ملكصالح عرضه كرد و او آنها را بیمانند خواند (١٩٧٩، ص ٣ـ٦).
با تصویری كه جزری در مقدمه و بخشهای دیگر كتاب، صادقانه از كار خود عرضه كرده، میتوان نتیجه گرفت دستگاههایی كه وی وصف كرده، همگی اختراع او نبودهاند، بلكه او هم مانند هر مهندسِ مبتكر دیگری از كارهای پیشینیان بهره برده و به سهم خود بر غنای آنها افزوده است ( > دایرة المعارف تاریخ علوم عربی <، ج ٣، ص ٧٨٩). بسیاری از این دستگاهها از منابع دوره اسلامی به جزری رسیده بودند، برخی دیگر ریشه در كارهای هرونِ اسكندرانی و فیلون بیزانسی داشتند، و احتمالاً از هند و خاور دور نیز فنونی به قلمرو اسلام منتقل شده است ( زندگینامه علمی دانشوران ، همانجا).
برخی از پیشینیانی كه جزری از كارشان استفاده یا در كتاب خود از آنها یاد كرده است، عبارتاند از: ارشمیدس * (جزری، ١٩٧٩، ص ٩)، بنوموسی (همان، ص ٣٩٣)، بدیع اسطرلابی * (همان، ص ٤٢٣) و آپولونیوس پِرگایی * (در متن: آپولونیوس نجار هندی؛
همان، ص ٤٢٢). جزری مشخص نكرده كدام قسمت از كار، ابتكار و اختراع خود وی بوده ولی هیل ( > دایرة المعارف تاریخ علوم عربی <، ج ٣، ص ٧٩١ـ٧٩٢) ابتكارات و اختراعات مستقیم وی و فنونی را كه اول بار در كتاب او آمده، چنین برشمرده است: كامل كردن كفه كج شونده، تلمبه رفت و آمدی با ساز و كار لَنگ و لولههای مَكِش، ساعتهای طَرْجَهار (وسیلهای برای زمانسنجی، از اجزای ساعتهای آبی)، ظرفهای اندازهگیری خون در عمل رگزنی، استفاده از چرخدندههایی كه بخشی از پیرامونشان دندانهدار است و كاربرد آن در چرخاب، متوازن كردنِ چرخها، تنظیم نهایی قطر سوراخها، استفاده از نمونههای كاغذی در طراحی، لایهای ساختن الوار برای جلوگیری از تاب برداشتن، و ریختهگری فلزات در قالبهای بسته با استفاده از ماسه تر. به نظر هیل (١٩٩٣، ص ١٣١)، احتمالاً ساعت آبی به شكل قایق ( رجوع کنید به جزری، ١٩٧٩، ص ٩٨ـ١١٦) و ساعت به شكل فیل ( رجوع کنید به همان، ص ١١٧ـ١٥٤) از اختراعات جزری است كه مشابه آنها در رسالههایی كه تاكنون شناخته شده، نیامده است. هیل (جزری، ترجمه انگلیسی، توضیحات، ص ٢٧٩) مهمترین روشهای مكانیكی را كه جزری وصف كرده چنین ذكر نموده است: ساخت مخزن، تنظیم كننده جریان، و دستور عملهای متوازن كردن ساز و كارهای ساعت به شكل فیل با استفاده از نمونه كاغذی. هیل (همانجا) برخی روشهای جزری را كه امروزه همچنان كاربرد دارند، چنین برشمرده است: كاربرد شاغول، استفاده از محور برای بررسی مسطح بودن قطعات (یعنی از بین بردن اعوجاج و مدور ساختن قطعات پس از بستن آنها به چرخ خراطی و اصلاح كردن قطعات)، پرداخت كردن شیرها، چگونگی پرداخت توأمان نشیمنگاه و توپی شیرهای آب، و استفاده از گَردِ سنباده برای آببندی.
جزری به وضوح بین سه نوع انطباق اصلی (انطباقهای فشاری، لغزنده و آزاد) فرق گذاشته است (منظور از انطباق، عملكرد قطعات پس از سواركردن آنها برهم است). تلمبه پیستونی دو طرفه جزری منحصر به فرد است و سه ویژگی باعث شده است كه این دستگاه جالب توجه باشد: استفاده از میللنگ برای تبدیل حركت دَوَرانی به حركت رفت و برگشتی، استفاده از اصلِ دوطرفه عمل كردنِ دستگاه، و اینكه این دستگاه اولین تلمبه شناخته شدهای است كه واقعاً لولههای مَكِش داشته و در آن میللنگ به كار رفته است (هیل، ١٩٧٩، ص ٢٢٩؛
> دایرة المعارف تاریخ علوم عربی <، ج ٣، ص ٧٧٦).
جزری فن ساعتسازی را بهبود فراوانی بخشید. از شرح او در ابتدای دستگاهِ هفتم از نوعِ چهارم ( رجوع کنید به جزری، ١٩٧٩، ص ٤٢٢ـ ٤٢٥) برمیآید كه وی به خوبی از كاركرد چرخ دَنگ آگاه بوده است (هیل، ١٩٨٧، ص ١٩). ساز و كاری كه وی در ساعت اول برای تنظیم سطح آب مخزن و سرعت خروجی آب تشریح كرده، نمونهای عالی از كاربرد تنظیم خودكارِ بازخورد است (هیل، ١٩٩٤ الف ، ص ٣٣). جزری جایگاه مهمی در تاریخ اتوماسیون (خودكار كردن)، تنظیم خودكار، ماشینهای كارگر (روباتیك) و نوازندگی خودكار دارد. دستگاههایی كه او تشریح كرده، دارای سازوكارهای دقیق و تنظیمات حساسی هستند كه بسیاری از آنها از لوازم پیشبرد فنّاوری بودهاند و پس از چند سده در اروپا به عنوان اختراع جدید ثبت شدهاند ( زندگینامه علمی دانشوران ، همانجا).
در اروپا نخستین قفل رمزدار را باترزورث در ١٢٦٢/١٨٤٦ ساخت. جالب توجه آنكه صفحات فنری به كار رفته در قفل وی به طرز شگفتآوری به صفحههای قفل جزری شباهت دارند (جزری، ترجمه انگلیسی، توضیحات هیل، ص ٢٧٤).
در قرون وسطا در كتابی لاتینی با عنوان لیبروس دل سابر، از مؤلفی ناشناس، وصف یك ساعت آبی و یك ساعت شمعی آمده است كه نسبت به نمونههای مشابه در كتاب جزری بسیار ابتداییترند. به احتمال بسیار، مؤلف، توضیحات این ابزارها را از منابع دست دوم دوره اسلامی اخذ كرده است (هیل، ١٩٨٧، ص ٢٢).
اختراعات جزری حتی میتواند الهام بخش طراحان امروزی باشد. مثلاً، وی در ساعتهای آبی و دستگاههای اول و دوم از بخش اول، از گویهای غلتانی استفاده كرده است كه به طور خودكار با افتادن روی سنج، صدای زنگ ساعت را تولید میكردند ( رجوع کنید به جزری، ١٩٧٩، ص ٩ـ٩٧). از این روش اكنون در اسباببازیها و سایر وسایل استفاده میشود و اختراع آن به ثبت رسیده است. دستگاههایی كه جزری و سایر صنعتگران میساختند، صرفاً تفریحی و منحصر به دربار شاهان نبودند، بلكه بسیاری از آنها كاربردهایی عمومی داشتند، مانند دستگاههای آبكشی، ساعتها و قفلها كه عموم مردم از آنها استفاده میكردند (جزری، ١٩٧٩، مقدمه احمد یوسف حسن، ص مط ـ ن؛
> دایرة المعارف تاریخ علوم عربی <، همانجا). گزارشهای نسبتاً فراوانی از قفلهای رمزی، مشابه قفلی كه جزری (١٩٧٩، ص ٤٩٣) تشریح كرده است، وجود دارد ( رجوع کنید به ناطق، ص ١٥٥؛
مدیسون، ص ١٤١ـ١٥٤؛
پوپ، ج ١٣، تصویر ١٣٠٣). همچنین در باره انواع ساعتها، آسیابها و اسطرلابها گزارشهای متعددی آمده است ( رجوع کنید به ناطق، ص ١٥٥ـ١٥٦؛
جزری، ترجمه انگلیسی، توضیحات هیل، ص ٢٧١ـ ٢٧٨). جهانگردان و جغرافیدانانی نظیر ابنجبیر، اصطخری، ابنحوقل، مقدسی، ادریسی، و قزوینی هم در نوشتههای خود از اینگونه وسایل یاد كردهاند ( رجوع کنید به هیل، ١٩٨٤، ص ١٢٧ـ١٤٠).
جایگاه فرهنگی ـ هنری كتاب جزری. در كتاب جزری واژهها و اصطلاحات فنی بسیاری به زبان فارسی وجود دارد كه نشان دهنده تأثیر عمیق ایرانیان بر فنّاوری جهان اسلام است. جزری خود (١٩٧٩، ص ٥) به كاربرد اصطلاحات بیگانه كه از پیشینیان رسیده، اشاره كرده است. ناطق و همكارانش افزون بر ترجمه كتاب به فارسی، فهرست واژههای فارسی آن را تهیه كردهاند ( رجوع کنید به جزری، ترجمه فارسی، ص ٦٢١ـ ٦٥٨). كتاب جزری سند مهندسی بسیار مهمی است و بسیاری از پژوهشگران بر اهمیت آن تأكید كردهاند، از جمله سارتون (ج ٢، بخش ٢، ص ٦٣٢) در باره آن گفته كه بهترین اثر برای پژوهش در باره چگونگی استفاده مسلمانان از مكانیك یونانی است و میتوان آن را اوج دستاورد مسلمانان در حوزهای به شمار آورد كه از بنوموسی آغاز شده بود. گوناگونی مندرجات و زیبایی تصاویر نسخههای خطی این اثر موجب شده است كه در مغرب زمین، از معروفترین آثار تاریخی در این حوزه به شمار آید (نصر، ص ١٤٥). به نوشته هیل (١٩٧٩، ص ٢٣١؛
همو، ١٩٩٤ الف ، ص ٢٧)، كتاب جزری مهمترین رساله مهندسی به عربی است و تا پیش از دوره نوزایی (رنسانس) هیچ سندی از هیچ قلمرو فرهنگی وجود ندارد كه محتوایی چنین غنی در باره چگونگی طراحی، ساخت و سوار كردن اجزای دستگاهها داشته باشد.
كتاب جزری از دیدگاه هنری نیز حائز اهمیت و درخور توجه است. نگاره (مینیاتور)های زیبای آن از علل شهرت آن در غرب بوده است. كوماراسوامی، پژوهشگر تاریخ هنر، رساله خود را در باره این كتاب از دید هنری نوشته و در باره نگارههای آن اطلاعات درخور توجهی داده است. گزارشهای دیگری نیز از نگارههای كتاب جزری وجود دارد (جزری، ١٩٧٩، مقدمه احمد یوسف حسن، ص ند). چهار دستگاه، شامل دستگاههای هفتم تا دهم از بخش چهارم ( رجوع کنید به همان، ص ٤٣٣ـ ٤٣٨)، وسایل نیزنی خودكارند، ازاینرو دانشپژوه از این كتاب در مقاله «موسیقینامهها»ی خود (ص ٧٣ـ ٧٥) یاد نموده و از حیث نسخهشناسی آن را بررسی كرده است. البته از این دیدگاه میتوان به وسایل دیگر تولید موسیقی و صدا نیز اشاره كرد كه جزری در دستگاههای دیگری نظیر ساعتها و آفتابهها به كار برده است.
تأثیر كتاب جزری بر آثار متأخران و نسخههای به جامانده از آن. در حدود ٦٢٨، یعنی حدود ٢٦ سال پس از درگذشت جزری، مغولان به منطقه دیاربكر حمله كردند (ابناثیر، ج ١٢، ص ٤٩٨ـ٤٩٩). هر چند جزری به كار پیشینیان دسترسی داشته، به علت محدودیت جغرافیایی جزیره و نیز جنگهای صلیبی و حملات مغولان، معلوم نیست كه چگونه اثر جزری به سایر مناطق راه یافته، به ویژه آنكه در آثار تاریخی مشهور و نوشتههای پس از وی به این موضوع اشاره نشده است. در آثار متأخر فقط دو اشاره مستقیم به كتاب جزری یافته شده است ( رجوع کنید به هیل، ١٩٩٤ الف ، ص ٢٨؛
همو، ١٩٩٤ ب ، ص ١٩٠ـ١٩١؛
قاری، ص ٣٣، ٨٧ - ٨٨)، ولی تعداد نسبتاً فراوان نسخههای به جامانده از كتاب جزری و تاریخ استنساخ آنها، كه پس از وی از سده هفتم تا اواخر سده سیزدهم صورت گرفته است، از اهمیت این اثر حكایت دارد (هیل، ١٩٧٩، ص ٢٢٩). در این مدت تقریباً در هر سده یك یا چند نسخه از این كتاب نوشته شده است. كار جزری با چیرگی فنّاوری غربی به فراموشی سپرده شد، اما در سده اخیر نظر شرقشناسان را به خود جلب كرد و بازشناسی شد.
تاكنون نوزده نسخه از اثر جزری شناسایی شده است؛
چهارده نسخه در كتابخانهها و بقیه در مجموعههای شخصی (برای آگاهی از نسخهها رجوع کنید به جزری، ١٩٧٩، مقدمه احمد یوسف حسن، ص لح ـ مه). دو سوم نسخه مورخ ٧١٥، در ١٣٥٧ ش/ ١٩٧٨ در یك حراجی در لندن به فروش رفت. هیل (١٩٧٨، ص ٢٩١ـ ٢٩٨) این نسخه را به تفصیل بررسی كرده است.
دو نسخه (به شمارههای ٧٠٧، ٧٠٨) از سه نسخه مدرسه عالی شهید مطهری و یك نسخه از دو نسخه موجود در كتابخانه ملی پاریس (ش ١١٤٥) ترجمه فارسی است. نسخههای فارسی اهمیت تاریخی دارند ولی برای خوانندگان امروزی قابل استفاده نیستند. هر سه نسخه مذكور بر گرفته از یك ترجمهاند. نسخه كتابخانه ملی پاریس كاملترین آنهاست كه آقابابا شاهمیرزایی در ١٢٩٧ آن را كتابت كرده است. ترجمه بخشهایی از كتاب ناقص است، اما در پایان، مترجم از خود فصلی به كتاب افزوده و در آن به معرفی دستگاه حركت دائم پرداخته و برخی اصطلاحات دشوار كتاب را توضیح داده است ( رجوع کنید به طارمیراد، ص ٥١٥ ٥١٦، ٥٢٦).
نسخه شماره ٧٠٨ نیز افزودههای نسخه پاریس را دارد، اما اشتباهات استنساخی آن كمتر است، در حالی كه نسخه شماره ٧٠٧ بسیار ناقص و بدخط است. كاتب و سال كتابت این دو نسخه معلوم نیست، اما با توجه به نوشته بالای نخستین برگ نسخه شماره ٧٠٨، احتمالاً مترجم هر دو نسخه، شخصی به نام محمدبن داود علوی شادیآبادی (اوایل قرن دهم) بوده است (همان، ص ٥١٨ ٥٢٠).
قدیمترین نسخه كتاب جزری در ٦٠٢ نوشته شده و در كتابخانه طوپقاپیسرای استانبول، مجموعه احمد ثالث، به شماره ٣٤٧٢ ردهبندی شده است. پژوهشگران، نسخه كتابخانه سلیمانیه استانبول را ــ كه در مجموعه ایاصوفیه، با شماره ٣٦٠٦ طبقهبندی شده است با وجود نقایصی كه دارد، از حیث زیبایی خط و دقتِ ترسیم شكلها، بهترین نسخه دانستهاند. این نسخه در ٧٥٥ نوشته شده است (جزری، ١٩٧٩، مقدمه احمد یوسف حسن، ص ما). سزگین سرنوشت برگهای جدا شده و به سرقت رفته از این نسخه را در مقدمه چاپ عكسی آن، مفصّلاً توضیح داده است ( رجوع کنید به جزری، چاپ عكسی ٢٠٠٢، مقدمه سزگین، ص ٥ ١١).
پژوهشهای معاصر. از سده سیزدهم/ نوزدهم تاكنون، در باره كتاب جزری پژوهشهای نسبتاً گستردهای شده است (برای آگاهی از فهرست پژوهشگرانی كه به این موضوع پرداختهاند رجوع کنید به جزری، ترجمه فارسی، مقدمه احمد یوسفحسن، ص پنجاه و چهار ـ پنجاه و پنج، مقدمه هیل، ص شصت و چهار ـ شصت و پنج؛
هونكه، ص ١٧١؛
سارتون، ج ٢، بخش ٢، ص ٦٣٢ـ ٦٣٣). نخستین پژوهش گسترده را ویدمان و هاوزر انجام دادند. آنها بخشهای كتاب جزری را در هفت مقاله جداگانه به آلمانی منتشر كردند. با وجود كوششهای فراوان و ارزشمند این دو پژوهشگر، ترجمه آنها در تمام بحثها وابسته به متن نیست و در بعضی موارد، تشخیص متن اصلی از تفسیر مؤلفان ممكن نیست (جزری، ١٩٧٩، مقدمه احمد یوسف حسن، ص نج ـ ند). هیل در ١٣٥٣ ش/١٩٧٤، با استفاده از چهار نسخه كتاب جزری، ترجمهای كامل از آن را به زبان انگلیسی همراه با توضیحاتی تفصیلی به چاپ رساند. كار او را میتوان اوج پژوهش در باره جزری دانست. كینگ (بخش ٢٠، ص ٢٨٤ـ ٢٨٩) از این ترجمه انتقاد كرده و در باره كار جزری نظریاتی داده است.
هیل نسخه كتابخانه بودلیان در آكسفورد (گریوز ٢٧) مورخ ٨٩١ را اساس ترجمه خود قرار داد. ویدمان و هاوزر نیز از ١٣٢٦ تا ١٣٣٩/ ١٩٠٨ـ١٩٢١، یعنی حدود پنجاه سال پیش از هیل، همین نسخه را مبنای ترجمههای خود قرار داده بودند، در حالی كه نسخههای استانبول قدیمتر و كاملترند. علت این بوده كه آنها به این نسخهها دسترسی نداشتند (جزری، ١٩٧٧، مقدمه احمد یوسف حسن، ص ٢٠، ٢٢). تاكنون جامعترین بررسی را در مورد نسخههای كتاب جزری، احمد یوسف حسن و همكارانش در مؤسسه معهدالتراث العلمی العربی وابسته به دانشگاه حلب، در سوریه انجام دادهاند. آنان بر اساس قدیمترین نسخه (یعنی طوپقاپی، سلطاناحمد ثالث، ش٣٤٧٢) و مقابله آن با چهار نسخه دیگر، متن عربی كتاب جزری را به طور كامل منتشر كردند ( رجوع کنید به جزری، ١٩٧٩، مقدمه احمد یوسف حسن، ص مه).
در ١٣٨٠ ش، ناطق و همكارانش بر اساس متنِ چاپِ یوسف حسن، كتاب جزری را به فارسی ترجمه و آن را به همراه افزودههایی به چاپ رساندند. در این ترجمه و افزودهها با ترجمه انگلیسی هیل نیز مقایسههایی شده است. مقدمههای یوسف حسن و هیل و توضیحات تفصیلی هیل نیز به این ترجمه افزوده شده است ( رجوع کنید به جزری، ترجمه فارسی، مقدمه ناطق، ص سیوسه ـ سی و هفت).
چاپ عكسی نسخه طوپقاپی (سلطان احمد ثالث، ش ٣٤٧٢) را وزارت فرهنگ تركیه در ١٣٦٩ ش/ ١٩٩٠ منتشر كرده است. فؤاد سزگین نیز نسخه ایاصوفیه را به همراه مقدمهای تحقیقی به صورت عكسی چاپ نموده است (فرانكفورت ٢٠٠٢).
منابع:
(١) ابناثیر؛
(٢) اسماعیلبن رزّاز جزری، الجامع بین العلم و العمل النافع فی صناعة الحیل، چاپ عكسی از نسخه خطی كتابخانه طوپقاپیسرای استانبول، مجموعه احمد ثالث، ش ٣٤٧٢، آنكارا ١٩٩٠؛
(٣) همان، چاپ عكسی از نسخه خطی كتابخانه سلیمانیه استانبول، مجموعه ایاصوفیه، ش ٣٦٠٦، چاپ فؤاد سزگین، فرانكفورت ١٤٢٣/٢٠٠٢؛
(٤) همان، چاپ احمد یوسفحسن، حلب ١٩٧٩؛
(٥) همان، در مجله تاریخ العلوم العربیة، ج ١، ش ١ (مه ١٩٧٧)؛
(٦) همان، ترجمه فارسی: مبانی نظری و عملی مهندسی مكانیك در تمدن اسلامی (الجامع بینالعلم و العمل النافع فی صناعة الحیل )، ترجمه و تحشیه محمدجواد ناطق، حمیدرضا نفیسی، و سعید رفعتجاه، تهران١٣٨٠ ش؛
(٧) محمدتقی دانشپژوه، «موسیقینامهها»، هنر و مردم ، ش ١٤٨ (بهمن ١٣٥٣)؛
(٨) حسن طارمیراد، «نقدی بر ترجمه فارسی كتاب الحیل بدیعالزمان جزری»، تحقیقات اسلامی ، سال ١٠، ش ١و٢ (١٣٧٤ ش)؛
(٩) لطفاللّه قاری، «الا´لات المیكانیكیة فی تراثناالعلمی و موقع كتاب الرسالة القدسیة »، مجله تاریخ العلوم العربیة، ج ١١، ش ١و٢ (١٩٩٥ـ١٩٩٧)؛
(١٠) ناصرخسرو، سفرنامه حكیم ناصرخسرو قبادیانی مروزی ، چاپ محمد دبیرسیاقی، تهران ١٣٧٣ ش؛
(١١) محمدجواد ناطق، «بدیعالزمان جزری: مهندس مشهور قرن ششم هجری»، وقف: میراث جاویدان ، سال ٤، ش ٣و٤ (پاییز و زمستان ١٣٧٥)؛
(١٢) زیگرید هونكه، فرهنگ اسلام در اروپا ، ترجمه مرتضی رهبانی، تهران ١٣٧٠ ش؛
(١٣) Dictionary of scientific biography , ed. Charles Coulston Gillispie, New York: Charles Scribner's Sons, ١٩٨١, s.v. " A l-Jazari, Badi A l-Zaman Abul- ـ Izz Isma il Ibn A l-Razzaz" (by Donald R. Hill);
(١٤) EI ٢ , s.v. "Artukids" (by Cl. Cahen);
(١٥) Encyclopedia of the history of Arabic science , ed. Roshdi Rashed, London: Routledge, ١٩٩٦, s.v. "Engineering" (by Donald R. Hill);
(١٦) Donald Routledge Hill, "Arabic fine technology and its influence on European mechanical engineering", in The Arab influence in medieval Europe , ed. D. A. Agius and R. Hitchcock, Reading: Ithaca, ١٩٩٤ a , repr. in Donald R. Hill, Studies in medieval Islamic technology , ed. David A. King, Aldershot ١٩٩٨;
(١٧) idem, "From Philo to al-Jazari", in Learning, language and invention: essays presented to Francis Maddison , ed. W. D. Hackmann and A. J. Turner, Aldershot: Variorum and Paris, ١٩٩٤ b , repr. in Donald R. Hill, ibid;
(١٨) idem, "Information on engineering in the works of Muslim geographers", History of technology , ٩ (١٩٨٤), repr. in Donald R.Hill, ibid;
(١٩) idem, "Islamic fine technology and its influence on the development of European horology", A l-Abhath , ٣٥(١٩٨٧), repr. in Donald R. Hill, ibid;
(٢٠) idem, Islamic science and engineering , Edinburgh ١٩٩٣ ;
(٢١) idem, "Medieval Arabic mechanical technology", in Proceedings of the First International Symposium for the History of Arabic Science, Aleppo, April ٥-١٢, ١٩٧٦, Aleppo: Institute for the History of Arabic Science, ١٩٧٩, repr. Donald R. Hill, Studies in medieval Islamic technology , ed. David A. King, Aldershot ١٩٩٨;
(٢٢) idem, "Notice of an important al-Jazari manuscript", Journal for the history of Arabic science , ٢ (١٩٧٨), repr. in Donald R. Hill, ibid;
(٢٣) Ismail b. Razzaz Jazari, The book of knowledge of ingenious mechanical devices ( Kitab fimaـ rifat al-hiyal al-handasiyya ), translated and annotated by Donald R. Hill, Dordrecht ١٩٧٤;
(٢٤) David A. King, Islamic astronomical instruments : "Medieval mechanical devices", London ١٩٨٧;
(٢٥) Guy Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate , Cambridge ١٩٣٠;
(٢٦) Francis Maddison, " A l- Jazari's combination lock: two contemporary examples", in The Art of Syria and the Jazira: ١١٠٠-١٢٥٠ , ed. Julian Raby, Oxford: Oxford University Press, ١٩٨٥;
(٢٧) Hossein Nasr, Islamic science: an illustrated study , [London] ١٩٧٦;
(٢٨) Arthur Upham Pope, ed. A survey of Persian art , Tehran ١٩٧٧;
(٢٩) George Sarton, Introduction to the history of science , Malabar, Fla. ١٩٧٥;
(٣٠) Rachel Ward, "Evidence for a school of painting at the Artuqid court", in The Art of Syria and the Jazira , ibid.
/ محمدجواد ناطق و احمدیوسف حسن /
تصاویر این مدخل:
نمونه ای از ساعت شمعی طراحی شده جزری (نسخه مورخ ٧١٥) منبع: اسماعیل بن رزاز جزری، الجامع بین العلم و العمل النافع فی صناعه الحیل، چاپ احمد یوسف حسن، حلب ١٩٧٩، ص٥١٥
دستگاهی برای بالا آوردن آب از آبگیر یا چاه به کمک چهارپا (نسخه مورخ ٦٠٢) منبع: اسماعیل بن رزاز جزری، الجامع بین العلم و العمل النافع فی صناعه الحیل، چاپ احمد یوسف حسن، حلب ١٩٧٩، ص٥٢١