دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٦٣
بَبَن / بَبْنه (یا بَبْنَه / بَوَن ) ، شهرکی در ولایت بادغیس ، در قرون نخستین اسلام ، واقع در شمال و غرب هرات ، در ناحیة گنج رُستاق (بخش شرقی بادغیس ). از لحاظ جغرافیایی ، ظاهراً در ولایت کنونی هراتِ افغانستان ، در جنوب مرز جمهوری ترکمنستان و نزدیک شهر کنونی کوشک در افغانستان بوده است .
جغرافی نویسان قرن چهارم ، ببن و کیف و بَغْشور را مراکز عمدة گنج رستاق دانسته اند. ببن در دو منزلی هرات بوده است و کیف و بغشور، بترتیب ، یک منزل و یک روز با آن فاصله داشته اند. از این سه ، ببن پرجمعیت تر و به عنوان قصبه یا مرکز، حاکم نشین آن ناحیه بوده است . گنج رستاق به طورکلی از لحاظ کشاورزی بسیار پررونق وصف شده و آب آن از جویبارهای روان از ارتفاعات و از چاهها تأمین می شده و انگور محصول خاص آن بوده است ؛ حدودالعالم (چاپ ستوده ، ص ٩٣) به دوشاب (شیرة انگور) ببن اشاره می کند. در اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم ، این محل ظاهراً هنوز بارونق بوده است ؛ زیرا سمعانی و یاقوت هردو از آنجا دیدار کرده اند. سمعانی از قاضی محلی آنجا حدیث شنیده است و او و یاقوت از فقیه مشهوری از آن شهرک ، به نام ابوعبداللّه محمّدبن بِشْرِ بَوَنی ، یاد کرده اند (سمعانی ، ج ٢، ص ٣٦٤ـ٣٦٥؛ یاقوت حموی ، ج ١، ص ٤٨٧). با اینحال ، پس از حملة مغول ، دیگر ذکری از ببن نیست .
منابع :
(١) ابن حوقل ، کتاب صورة الارض ، چاپ کرامرس ، لیدن ١٩٦٧، ص ٤٢٦، ٤٤١؛
(٢) ابراهیم بن محمّد اصطخری ، کتاب مسالک الممالک ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧، ص ٢٦٩؛
(٣) حدودالعالم من المشرق الی مغرب ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٤٠ش ؛
(٤) عبدالکریم بن محمّد سمعانی ، الانساب ، ج ٢، چاپ عبدالرحمن بن یحیی معلمی یمانی ، حیدرآباد دکن ١٣٨٣/١٩٦٣؛
(٥) محمّدبن احمد مقدسی ، کتاب احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧، ص ٢٩٨، ٣٠٨؛
(٦) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦-١٨٧٣؛
(٧) Hudud al- Alam= The Regions of the world , tr.V. Minorsky, ed. C.E. Bosworth, Cambridge ١٩٨٢, sec. ٢٣. ٣١;
(٨) G. Le Strange, The lands of the eastern caliphate , Cambridge ١٩٣٠, ٤١٣;
C.E. Yate. Northern Afghanistan or letters from the Afghan Boundary Commission , Edinburgh and London ١٨٨٨, ٦٧-٦٨,
(وصفی از این ناحیه به نحوی که در یک قرن پیش بوده در این کتاب
آمده است ).
/ ا. بازورث ( ایرانیکا ) /