جَرْقویه‌ ، دو بخش‌ به‌ نامهای‌ جرقویه علیا و جرقویه سفلا و ناحیه‌ای‌ قدیمی‌ در استان‌ اصفهان‌.

بخش‌ جرقویه علیا ، واقع‌ در جنوب‌ شهرستان‌ اصفهان‌، از شمال‌ به‌ بخش‌ جلگه‌، از مشرق‌ به‌ بخش‌ خِضرآباد (در شهرستان‌ یزد)، از جنوب‌ به‌ بخش‌ مركزی‌ شهرستان‌ آباده‌ و از مغرب‌ به‌ بخش‌ جرقویه سفلا محدود می‌شود و مشتمل‌ است‌ بر دو دهستان‌ (جرقویه علیا و رامشِه‌) شانزده‌ آبادی‌ (عمدتاً در دشت‌) و یك‌ شهر به‌ نام‌ حَسن‌آباد كه‌ مركز بخش‌ است‌. باتلاق‌ گاوخونی‌ * در جنوب‌شرقی‌ بخش‌ قرار دارد. كوههای‌ مهم‌ آن‌ عبارت‌اند از: كوه‌ گِله‌ (بلندترین‌ قله‌ ح ٥١٠ ، ٢ متر)، چاهِ خَزانه‌ (بلندترین‌ قله‌ ح ٩٧٦ ، ١ متر)، چاهِ گَز (بلندترین‌ قله‌ ح ٨٥٠ ، ١ متر)، چاهْسُرخ‌ (ارتفاع‌ ح ٨٥٠ ، ١ متر)، چپ‌ رُوَند (بلندترین‌ قله‌ ح ٨٢٠ ، ١ متر) و میان‌بای بزرگ‌ (بلندترین‌ قله‌ ح ٤٧٠ ، ١ متر)، كه‌ در حاشیه غربی‌ باتلاق‌ گاوخونی‌ واقع‌ است‌ (جعفری‌، ج‌ ١، ص‌ ١٨٧ـ١٨٩، ٤٧٩، ٥٢٣). رود فصلی‌ ایزدخواست‌ به‌ طول‌ حدود ١٢٥ كیلومتر، با جهت‌ شمال‌شرقی‌، كه‌ در بخش‌ جرقویه علیا چشمه‌ریزه‌ نام‌ دارد، پس‌ از آبیاری‌ آبادیهای‌ رامشه‌، اِسفَنداران‌ و حسین‌آباد، در حدود ١١٠ كیلومتری‌ جنوب‌شرقی‌ اصفهان‌ به‌ باتلاق‌ گاوخونی‌ می‌ریزد. رود فصلی‌ دیگری‌ به‌ نام‌ «سِه‌ گنبد»، به‌طول‌ حدود ٨٥ كیلومتر، با جهت‌ كلی‌ شمالی‌، نیز پس‌ از آبیاری‌ زمینهای‌ بخش‌، به‌ باتلاق‌ گاوخونی‌ می‌ریزد (همان‌، ج‌ ٢، ص‌ ١١٧، ٢٨١).

این‌ بخش‌، از گیاهان‌، گونِ كتیرا، گیاهان‌ دارویی‌ و پوشش‌ گیاهی‌ برای‌ چرای‌ دام‌ دارد و از جانوران‌ گرگ‌، شغال‌، روباه‌، آهو، خرگوش‌ و بزكوهی‌ در آن‌ یافت‌می‌شود.اهالی‌ به‌زراعت‌، باغداری‌، دامداری‌ و بافت‌ قالی‌ با طرحهای‌ نائینی‌ و قمی‌ و نیز كرباس‌بافی‌ اشتغال‌ دارند ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها، ج‌٧٢، ص‌٤٩؛ شفیعی‌ نیك‌آبادی‌، ص‌٢١٥). آب‌مصرفی‌ اهالی‌ از رود،چشمه‌،قنات‌وچاه‌ تأمین‌ می‌شود. محصولاتی‌ از قبیل‌ گندم‌، جو، پنبه‌، ارزن‌، چغندر قند، تره‌بار و از فرآورده‌های‌ باغی‌، بادام‌ در آن‌ به‌عمل‌ می‌آید ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌٧٢، ص‌١٠، ٤٩، ٩١، ج‌٨١، ص‌٧).

در این‌ بخش‌ معادنی‌ وجود دارد، از جمله‌: معادن‌ نمك‌ در سه‌ كیلومتری‌ شمال‌ آبادی‌ دستجرد (ح ١٢٠ كیلومتری‌ جنوب‌شرقی‌ شهر اصفهان‌) و آبادی‌ رامشه‌ (٥٩ كیلومتری‌ جنوب‌شرقی‌ شهرضا)، سنگ‌ مس‌ در مغرب‌ حسن‌آباد، سنگ‌ مرمر در مشرق‌ حارث‌آباد، و نیز معادن‌ سنگ‌ ساختمانی‌ و سنگ‌ آهك‌ (همان‌، ج‌ ٧١، ص‌ ٦٩، ج‌ ٧٢، ص‌ ٤٩؛ هنرفر، ص‌ ٤٣؛ شفیعی‌ نیك‌آبادی‌، ص‌ ٢١٨).

آبادیهای‌ این‌ بخش‌ با راههای‌ اصلی‌ و فرعی‌ به‌ شهر اصفهان‌، شهر حسن‌آباد و دیگر نقاط‌ استان‌ مرتبط‌ می‌شوند. اهالی‌ آن‌ شیعه‌اند و به‌ فارسی‌ با گویش‌ محلی‌ تكلم‌ می‌كنند. لغات‌ پهلوی‌ نیز در زبان‌ آنان‌ باقی‌ مانده‌ است‌ (جناب‌ اصفهانی‌، ص‌ ٢٤٧). یكی‌ از پوشاكهای‌ زنان‌ این‌ منطقه‌، چادرهای‌ كاملاً سفید است‌.

جمعیت‌ بخش‌ جرقویه علیا در سرشماری‌ ١٣٧٥ ش‌، ٦٨٤ ، ١١ تن‌ ذكر شده‌ است‌ كه‌ از این‌ میان‌ ٧٣٨ ، ٤ تن‌ (ح ٤١%) شهرنشین‌ و بقیه‌ روستانشین‌اند.

از لحاظ‌ تقسیمات‌ كشوری‌، جرقویه علیا تا قبل‌ از ١٣٥٥ش‌، به‌ مركزیت‌ حسن‌آباد، یكی‌ از دهستانهای‌ بخش‌ مركزی‌ شهرستان‌ شهرضا، از استان‌ دهم‌ (اصفهان‌) بود (ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره كل‌ آمار و ثبت‌ احوال‌، ج‌ ٣، ص‌ ٢٦٢؛ رزم‌آرا، ج‌١٠، ص‌ ٥٥). در تقسیمات‌ كشوری‌ ١٣٥٥ ش‌، دهستان‌ جرقویه علیا، در بخش‌ جرقویه‌، از توابع‌ شهرستان‌ اصفهان‌ ضبط‌ شده‌ است‌. طبق‌ تصویبنامه هیئت‌ وزیران‌ (ش‌ ٨٠٨ ، ٩٣ ت‌ ٩٠٧) در شهریور ١٣٦٩، بخش‌ جرقویه‌ به‌ مركزیت‌ آبادی‌ نیك‌آباد، مشتمل‌ بر دهستانهای‌ جرقویه علیا، جرقویه وسطا، جرقویه سفلا و رامشه‌ تشكیل‌ شد (ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، ١٣٧٠ ش‌، ص‌ ٨٠٣). سپس‌ در تیر ١٣٧٤، پس‌ از تغییر یافتن‌ نام‌ بخش‌ سفیددشت‌/ سپیددشت‌ (در شهرستان‌ اصفهان‌) به‌ بخش‌ جرقویه علیا، این‌ بخش‌ با دو دهستان‌ به‌ نامهای‌ جرقویه علیا (به‌ مركزیت‌ حسن‌ آباد) و رامشه‌ (به‌ مركزیت‌ رامشه‌)، یكی‌ از بخشهای‌ شهرستان‌ اصفهان‌ شد. در همان‌ سال‌ حسن‌آباد به‌ شهر تبدیل‌، و مركز بخش‌ جرقویه علیا شد (همو، ١٣٧٥ش‌، ص‌١٩٤؛ ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌، ١٣٧٣ ش‌، ص‌ ٧؛ همو، ١٣٧٤ ش‌، ص‌ ٩؛ همو، ١٣٨٣ ش‌، ص‌١٠).

از آثار تاریخی‌ آنجاست‌: ویرانه‌های‌ شهری‌ در آبادیهای‌ حارث‌آباد و اسفنداران‌؛ ویرانه‌های‌ شهر و دژی‌ در جنوب‌ و جنوب‌شرقی‌ آبادی‌ دستجرد؛ زیارتگاهی‌ به‌نام‌ امامزاده‌ اسماعیل‌ و مسجدی‌ قدیمی‌، ظاهراً متعلق‌ به‌ دوره صفوی‌ در آبادی‌ مالْواجِرد/ مالْواجِرد (ح ١٢٩ كیلومتری‌ جنوب‌شرقی‌ اصفهان‌)؛ مسجدجامع‌ و امامزاده‌ای‌ به‌نام‌ سعید در آبادی‌ دستجرد (شفیعی‌ نیك‌آبادی‌، ص‌ ٣٦، ٤٧، ٤٩؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ ٧٢، ص‌ ٤٩، ٩٩). ویرانه‌های‌ شهر قدیمی‌، در آبادی‌ اسفنداران‌ (ح ٦٩ كیلومتری‌ شرق‌ شهرضا) واقع‌ است‌ كه‌ آن‌ را مكان‌ شهر قدیمی‌ قولنجان‌/ قولجان‌ دانسته‌اند و استخوانهای‌ متعلق‌ به‌ انسان‌ در آن‌ كشف‌ شده‌ است‌ (جناب‌ اصفهانی‌، ص‌ ١٩٢؛ نیز رجوع کنید به ادامه مقاله‌).

بخش‌ جرقویه سفلا، واقع‌ در مغرب‌ و جنوب‌غربی‌ شهرستان‌ اصفهان‌، از شمال‌ به‌ بخشهای‌ مركزی‌ و جلگه‌ در شهرستان‌ اصفهان‌، از مشرق‌ و جنوب‌شرقی‌ به‌ بخش‌ جرقویه علیا، از جنوب‌غربی‌ و مغرب‌ به‌ بخش‌ مركزی‌ شهرستان‌ شهرضا محدود می‌شود و مشتمل‌ است‌ بر دو دهستان‌ به‌نامهای‌ جرقویه وسطا و جرقویه سفلا، ٢٩ آبادی‌ و سه‌ شهر به‌نامهای‌ نیك‌آباد (مركز بخش‌)، محمدآباد و نَصرآباد. آبادیهای‌ آن‌ عمدتاً در دشت‌ قرار دارند. از جمله‌ كوههای‌ مهم‌ آنجاست‌: محمدْنوجوان‌ (بلندترین‌ قله‌ ح ٢٩٩ ، ٢ متر)، كه‌ در دامنه شمال‌شرقی‌ آن‌ چاه‌ آبی‌ به‌نام‌ چاه‌میش‌ وجود دارد؛ لاخَتْنی‌ (بلندترین‌ قله‌ ح ٣٣١ ، ٢ متر)؛ دنبالِگردَنه‌ (بلندترین‌ قله‌ ح ٠٢٤ ، ٢ متر)؛ می‌می‌نی‌ (بلندترین‌ قله‌ ح ٠٥٠ ، ٢ متر) و گورِه‌ (بلندترین‌ قله‌ ح ٩٠٠ ، ١ متر؛ جعفری‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٥٨، ٤٨٤، ٤٩٠، ٥٠٤، ٥٢٩). زمینهای‌ این‌ بخش‌ با آب‌ زاینده‌رود * آبیاری‌ می‌شود.

از گیاهان‌ زبان‌گنجشك‌، گز، و خارخَسَك‌ و از جانوران‌ پلنگ‌، گرگ‌، كفتار، شغال‌، روباه‌، آهو، خرگوش‌، بزكوهی‌، قوچ‌، میش‌، جوجه‌تیغی‌، كبك‌ و تیهو در آن‌ یافت‌می‌شود. اهالی‌ آن‌ به‌ زراعت‌، باغداری‌،دامداری‌ و صنایع‌دستی‌ اشتغال‌ دارند. آب‌مصرفی‌ بخش‌ از رود، چشمه‌، چاه‌ و قنات‌ تأمین‌ می‌شود. گندم‌، جو، پنبه‌، تره‌بار،كنجد،زردآلو، انگور،انار،پسته‌، توت‌و سنجد از محصولات‌ آنجاست‌ ( فرهنگ‌ جغرافیائی آبادیها، ج‌ ٧١، ص‌١٠٠، ١٠٣، ٢٧٥). از صنایع‌دستی‌، قالی‌بافی‌ با طرحهای‌ نائینی‌، كاشانی‌، نجف‌آبادی‌، لچك‌ ترنج‌، قابی‌، درختی‌، كله‌ اسبی‌، ماه‌ترنج‌ و گل‌ حاشیه‌ای‌ در آن‌ رایج‌ است‌ (همان‌، ج‌ ٧١، ص‌١٠٠، ٢٧٥).

معادن‌ سنگ‌ فیروزه‌ در جنوب‌ محمدآباد و نیك‌آباد، خاك‌ نسوز در جنوب‌ آبادی‌ پیكان‌، سنگ‌ تِراوِرْتِنْ میان‌ راه‌ آبادی‌ پیكان‌ به‌ رامشه‌ و معدن‌ نمك‌ در دو كیلومتری‌ شمال‌ آبادی‌ سیان‌/ سیون‌ نمكی‌ (ح ٦٦ كیلومتری‌ جنوب‌شرقی‌ اصفهان‌) در این‌ بخش‌ واقع‌ است‌. در آبادی‌ سیان‌، نمكزاری‌ به‌نام‌ «سیون‌» نیز وجود دارد (همان‌، ج‌ ٧١، ص‌ ١٥١؛ نیز رجوع کنید به اسناد معادن‌ ایران‌ ، ص‌ ٧٩؛ شفیعی‌ نیك‌آبادی‌، ص‌ ٢١٨ـ٢١٩).

آبادیها و شهرهای‌ بخش‌، با راههای‌ اصلی‌ و فرعی‌ به‌ مركز بخش‌ و دیگر نقاط‌ استان‌ مرتبط‌ می‌شوند. اهالی‌ آن‌ شیعه‌اند و به‌ فارسی‌ با لهجه محلی‌ تكلم‌ می‌كنند.

جمعیت‌ بخش‌ جرقویه سفلا در سرشماری‌ ١٣٧٥ ش‌، ١٧٢ ، ١٦ تن‌ بوده‌ كه‌ از این‌ میان‌ ٣٨٩ ، ٤ تن‌ (ح ٢٧%) شهرنشین‌ بوده‌اند. امروزه‌ با تبدیل‌ شدن‌ آبادیهای‌ محمدآباد و نصرآباد به‌ شهر، ٨٥٠ ، ١٢ تن‌ (ح ٧٩%) از اهالی‌ در شهر و بقیه‌ در روستاها به‌ سر می‌برند.

از لحاظ‌ تقسیمات‌ كشوری‌، تا قبل‌ از ١٣٥٥ ش‌، جرقویه سفلا به‌ مركزیت‌ محمدآباد، یكی‌ از دهستانهای‌ بخش‌ مركزی‌ شهرستان‌ شهرضا از استان‌ دهم‌ (اصفهان‌) بود (ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره كل‌ آمار و ثبت‌ احوال‌، ج‌ ٣، ص‌ ٢٦٢؛ رزم‌آرا، ج‌١٠، ص‌ ٥٥). در تقسیمات‌ كشوری‌ ١٣٥٥ ش‌، نام‌ دهستان‌ جرقویه سفلا در بخش‌ جرقویه‌، از توابع‌ شهرستان‌ اصفهان‌ ضبط‌ شده‌ است‌. در تیر ١٣٧٤، نام‌ بخش‌ جرقویه‌ به‌ جرقویه سفلا تغییر یافت‌ و این‌ بخش‌ با دو دهستان‌ (جرقویه سفلا و جرقویه وسطا) تشكیل‌ شد (ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، ١٣٧٥ ش‌، ص‌ ١٩٤؛ ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌، ١٣٧٤ش‌، ص‌٩). در ١٣٧٢ش‌، نیك‌آباد، در ١٣٧٥ش‌، محمدآباد و در ١٣٨٠ ش‌، نصرآباد شهر شدند (ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، ١٣٧٣ ش‌، ص‌ ٧١٥؛ ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌، ١٣٨٢ ش‌، ذیل‌ «استان‌ اصفهان‌»).

برخی‌ آثار تاریخی‌ این‌ بخش‌ عبارت‌اند از: مسجدجامع‌ آبادی‌ پیكان‌ و غاری‌ به‌ نام‌ فریدون‌ در هجده‌ كیلومتری‌ جنوب‌غربی‌ آبادی‌ پیكان‌ كه‌ پیرامون‌ آن‌ پیكانهای‌ مفرغی‌ یافته‌ شده‌، آثار دژی‌ در شهر نصرآباد، دو قلعه قدیمی‌ در آبادیهای‌ گنج‌آباد (ح ٣٨ كیلومتری‌ شمال‌شرقی‌ شهرضا) و سیان‌، و امامزاده‌ شاه‌ عبدالمظفر در آبادی‌ سیان‌ (شفیعی‌ نیك‌آبادی‌، ص‌ ٢٣، ٢٦، ٦٥؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌ ٧١، ص‌ ١٥١، ٢٣٢).

برخی‌ آبادیهای‌ جرقویه سفلا را متعلق‌ به‌ پیش‌ از اسلام‌ دانسته‌اند از جمله‌ آبادی‌ قارْنِه‌ (ح ٤٧ كیلومتری‌ جنوب‌شرقی‌ اصفهان‌) كه‌ بنای‌ آن‌ را به‌ قارن‌ پسر كاوه آهنگر نسبت‌ داده‌اند؛ آبادی‌ پیكان‌ (ح ٨٢ كیلومتری‌ جنوب‌شرقی‌ اصفهان‌) و آبادی‌ آذرخواران‌ (ح ٦٢ كیلومتری‌ جنوب‌شرقی‌ اصفهان‌؛ رجوع کنید به شفیعی‌ نیك‌آبادی‌، ص‌ ٢٥، ٣١، ٣٣).

ناحیه قدیمی‌. جَرقویه‌ معرّب‌ گَركویه‌ است‌ و در منابع‌ به‌صورتهای‌ جَرْقوه‌ و جرقوئیه‌ هم‌ ضبط‌ شده‌ است‌. برخی‌ به‌ این‌ سبب‌ كه‌ رودهای‌ جرقویه علیا از شكاف‌ كوه‌ خارج‌ می‌شوند، آن‌ را جَرْكوهه‌، از «جر» به‌ معنای‌ شكاف‌ و «كوهه‌» به‌ معنای‌ بلندی‌ دانسته‌اند (رجوع کنید به اعتمادالسلطنه‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢١٨٦؛
ارباب‌ اصفهانی‌، ص‌ ٣١٩).

ظاهراً نخستین‌ بار یاقوت‌ حموی‌ در قرن‌ هفتم‌ (ذیل‌ «جرقوه‌»)، نام‌ آن‌ را با ضبط‌ «جَرْقوه‌»، از قرای‌ اصفهان‌، آورده‌ است‌. حمداللّه‌ مستوفی‌ (ص‌ ١٢٣ـ١٢٤) در قرن‌ هشتم‌، از شهری‌ به‌ نام‌ قولنجان‌ در این‌ ناحیه‌ یاد كرده‌ است‌. این‌ شهر كه‌ به‌صورت‌ قلعه‌ای‌ گِلی‌ بود، توابعی‌ داشت‌ و از اعمال‌ قومشه‌ (قمشه‌، شهرضای‌ كنونی‌) به‌شمار می‌رفت‌. هوایش‌ تقریباً همانند هوای‌ اصفهان‌، محصولات‌ آن‌ غله‌ و میوه‌، به‌ویژه‌ انگور، بود و آبش‌ از قنات‌ تأمین‌ می‌شد. به‌ گفته علی‌ جناب‌ اصفهانی‌ (متوفی‌ ١٣٠٩ ش‌؛
ص‌١٨٠) جرقویه علیا و جرقویه سفلا هر كدام‌ از بلوكات‌ اصفهان‌ به‌شمار می‌رفتند. جرقویه سفلا ٤٢ قریه‌ و ١٤٠ ، ١ خانوار داشت‌ و محصولاتی‌ از قبیل‌ گندم‌، جوزق‌ و خشخاش‌ در آن‌ به‌عمل‌ می‌آمد و آب‌ آن‌ از قنات‌ تأمین‌ می‌شد (همان‌، ص‌ ٤٧، ١٩١). وی‌ اطلاعی‌ از تعداد قُراء و خانوارهای‌ جرقویه علیا نداده‌، اما در باره پسته زیاد، قله كوهی‌ كه‌ در آن‌ اثر دو زانوی‌ شخصی‌ كه‌ به‌ سجود رفته‌ وجود دارد و آثار شهر قدیمی‌ قولنجان‌، واقع‌ در آبادی‌ اسفنداران‌، مطالبی‌ دارد (رجوع کنید به همان‌، ص‌ ١٩١ـ١٩٢). در زمان‌ وی‌ عموم‌ زردشتیان‌، در ناحیه جرقویه‌ لغات‌ پهلوی‌ را به‌كار می‌بردند (همان‌، ص‌ ١٢٨، ٢٤٧). در١٢٤٧ زین‌العابدین‌ شیروانی‌ در بستان‌ السیاحه‌ (ص‌ ١٩٩)، جرقویه‌ را ناحیه‌ای‌ متشكل‌ از دو قسمت‌ علیا و سفلا، با نُه‌ قریه‌، كه‌ آبادی‌ پیكان‌ بزرگ‌ترین‌ آنها بوده‌، ضبط‌ كرده‌ است‌. وی‌ (همانجا) محصولات‌ آنجا را پنبه‌ و گندم‌ و اهالی‌ آنجا را مؤدب‌، نیك‌ نهاد و خوش‌ اعتقاد معرفی‌ كرده‌ است‌.

در دوره ناصرالدین‌شاه‌ (١٢٦٤ـ١٣١٣)، جرقویه‌ بلوكی‌ از توابع‌ اصفهان‌ بود. قسمت‌ علیای‌ آن‌ شش‌ فرسخ‌ در دَه‌ فرسخ‌ و آبادیهای‌ مهم‌ آن‌ حسن‌آباد، دستجرد، مالاورجرد (مالْ واجرد)، رامشه‌ و اسفنداران‌ بود و محصولاتی‌ از قبیل‌ گندم‌، حبوبات‌، خشخاش‌، هندوانه‌ و خربزه‌ در آن‌ به‌ عمل‌ می‌آمد. قسمت‌ سفلای‌ آن‌ شش‌ فرسخ‌ در شش‌ فرسخ‌ و آبادیهای‌ معروف‌ آن‌ محمدآباد، نیك‌آباد، حسین‌آباد، آذرخواران‌، سیئان‌آباد (سیان‌)، نصرآباد و مركز آن‌ پیكان‌ بود (ارباب‌ اصفهانی‌، ص‌ ١٠٦، ٣١٩ـ٣٢٠). در همین‌ دوره‌ اعتمادالسلطنه‌ (ج‌ ٤، ص‌ ٢١٨٦ـ ٢١٨٧) پنبه ناحیه جرقویه‌ را از حیث‌ نرمی‌ و سفیدی‌ برتر از پنبه‌های‌ دیگر شهرهای‌ ایران‌ و حتی‌ مصر و هند دانسته‌ است‌. به‌ گفته وی‌ (همانجا) پنبه كاغذی‌ و گیوه پیكانی‌ آن‌، كه‌ در آبادی‌ پیكان‌ بافته‌ می‌شد، بسیار معروف‌ بوده‌ است‌. در ١٣٢٢ش‌، برخی‌ از آبادیهای‌ آن‌ را راهزنانی‌ غارت‌ كردند (شفیعی‌ نیك‌آبادی‌، ص‌ ١٣٤). حسینعلی‌ رزم‌آرا كه‌ كتابش‌ در ١٣٣٢ ش‌، چاپ‌ شده‌ است‌، جمعیت‌ جرقویه‌ را حدود ٣٠٠ ، ٣٠ تن‌ ضبط‌، و از شكارگاهی‌ در آبادی‌ رامشه‌ كه‌ گورِخر در آن‌ شكار می‌شده‌ یاد كرده‌ است‌ (ج‌١٠، ص‌ ٥٥). وی‌ همچنین‌ (همانجا) به‌ كرباس‌بافی زنان‌ و وجود تیره‌ای‌ از طوایف‌ عرب‌ در آبادی‌ محمدآباد اشاره‌ كرده‌ است‌.

منابع‌:
(١) محمدمهدی‌بن‌ محمدرضا ارباب‌ اصفهانی‌، نصف‌ جهان‌ فی‌ تعریف‌ الاصفهان، چاپ‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌ ١٣٤٠ ش‌؛
(٢) اسناد معادن‌ ایران‌(١٣٠٠ـ١٣٣٢ ه. ش‌ )، به‌ كوشش‌ مهشید لطیفی‌نیا، تهران‌: سازمان‌ اسناد ملی‌ ایران‌، ١٣٧٦ ش‌؛
(٣) اطلس‌ راههای‌ ایران‌ ، تهران‌: گیتاشناسی‌، ١٣٧٤ ش‌؛
(٤) اعتمادالسلطنه‌؛
(٥) ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، مجموعه‌ قوانین‌ سال‌ ١٣٧٢ ، تهران‌: روزنامه رسمی‌ كشور، ١٣٧٣ ش‌؛
(٦) همو، مجموعه‌ قوانین‌ سال‌ ١٣٧٤ ، تهران‌: روزنامه رسمی‌ كشور، ١٣٧٥ ش‌؛
(٧) همو، مجموعه‌ قوانین‌ و مقررات‌ مربوط‌ به‌ وزارت‌ كشور: از آغاز پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ تا پایان‌ سال‌ ١٣٦٩ ، تهران‌ ١٣٧٠ ش‌؛
(٨) ایران‌. وزارت‌ كشور، تقسیمات‌ كشور شاهنشاهی‌ ایران‌ ، تهران‌ ١٣٥٥ ش‌؛
(٩) ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره كل‌ آمار و ثبت‌ احوال‌، كتاب‌ جغرافیا و اسامی‌ دهات‌ كشور ، ج‌ ٣، تهران‌ ١٣٣١ ش‌؛
(١٠) ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ برنامه‌ریزی‌ و خدمات‌ مدیریت‌. دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، اجرای‌ قانون‌ تعاریف‌ و ضوابط‌ تقسیمات‌ كشوری‌ ، تهران‌ ١٣٦٦ ش‌؛
(١١) ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌. دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، سازمان‌ تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، تهران‌ ١٣٧٣ ش‌؛
(١٢) همو، سازمان‌ تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، تهران‌ ١٣٧٤ ش‌؛
(١٣) همو، نشریه اسامی‌ عناصر و واحدهای‌ تقسیماتی‌ ( به‌ همراه‌ مراكز )، تهران‌ ١٣٨٣ ش‌؛
(١٤) همو، نشریه تاریخ‌ تأسیس‌ عناصر تقسیماتی‌ به‌ همراه‌ شماره مصوبات‌ آن‌ ، تهران‌ ١٣٨٢ ش‌؛
(١٥) عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران‌ ، تهران‌ ١٣٦٨ـ١٣٧٩ ش‌؛
(١٦) علی‌ جناب‌ اصفهانی‌، الاصفهان‌ ، چاپ‌ عباس‌ نصر، اصفهان‌ ١٣٧١ ش‌؛
(١٧) حمداللّه‌ مستوفی‌، نزهة ‌القلوب‌ ؛
(١٨) رزم‌آرا؛
(١٩) علی‌ شفیعی‌ نیك‌آبادی‌، گركویه‌ ( جرقویه‌ ): سرزمینی‌ ناشناخته‌ بركران‌ كویر ، اصفهان‌ ١٣٧٢ ش‌؛
(٢٠) زین‌العابدین‌بن‌ اسكندر شیروانی‌، بستان‌السیاحه‌، یا، سیاحت‌نامه‌ ، چاپ‌ سنگی‌ تهران‌ ١٣١٥، چاپ‌ افست‌ [بی‌تا. ]؛
(٢١) فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ كشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، ج‌ ٧١ : اصفهان‌ ، تهران‌: اداره جغرافیائی‌ ارتش‌، ١٣٦٧ ش‌، ج‌ ٧٢ : نائین‌ ، تهران‌: اداره جغرافیائی‌ ارتش‌، ١٣٦٠ ش‌، ج‌ ٨١ : سمیرم‌ ، تهران‌: اداره جغرافیائی‌ ارتش‌، ١٣٦٠ ش‌؛
(٢٢) مركز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٧٥: شناسنامه آبادیهای‌ كشور، استان‌ اصفهان‌، شهرستان‌ اصفهان‌ ، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌؛
(٢٣) همو، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٧٥: شناسنامه آبادیهای‌ كشور، استان‌ اصفهان‌، شهرستان‌ شهرضا ، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌؛
(٢٤) همو، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٧٥: شناسنامه آبادیهای‌ كشور، استان‌ فارس‌، شهرستان‌ آباده‌ ، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌؛
(٢٥) همو، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٧٥: شناسنامه آبادیهای‌ كشور، استان‌ یزد، شهرستان‌ یزد ، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌؛
(٢٦) نقشه تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٥٠٠ ، ٢:١، تهران‌: سازمان‌ نقشه‌برداری‌ كشور، ١٣٧٩ ش‌؛
(٢٧) لطف‌اللّه‌ هنرفر، اصفهان‌ ، تهران‌ ١٣٤٦ ش‌؛
(٢٨) یاقوت‌ حموی‌.

/ معصومه‌ بادنج‌ /

تصاویر این مدخل:
مسجد جامع جرقویه منبع: گنجنامه: مساجد اصفهان، زیر نظر کامبیز حاجی قاسمی، ج٢، تهران ١٣٧٥ش