الجرح‌ و التعدیل‌ ، از مهم‌ترین‌ كتابها در دانش‌ جرح‌ و تعدیل‌، تألیف‌ ابن‌ابی‌حاتمِ رازی‌ * (متوفی‌ ٣٢٧). چارچوب‌ اصلی‌ كتاب‌ بر گرفته‌ از التاریخ‌ الكبیر ابوعبداللّه‌ محمدبن‌ اسماعیل‌ بخاری‌ است‌ (سخاوی‌، ص‌٢٢٠؛ ابن‌ابی‌حاتم‌، ج‌ ١، مقدمه عبدالرحمان‌ معلمی‌ یمانی‌، ص‌ ط‌ ـ یا؛ برای‌ آگاهی‌ بیشتر در این‌ باره‌ رجوع کنید به رفعت‌ فوزی‌ عبدالمطلب‌، ص‌ ١٨٥ـ١٩١). بخاری‌ در كتاب‌ خود غالباً به‌ ذكر نام‌ افراد بسنده‌ كرده‌ و به‌ تعدیل‌ یا جرح‌ آنان‌ نپرداخته‌، ولی‌ ابن‌ابی‌حاتم‌ علاوه‌ بر گردآوری‌ اقوال‌ و آرای‌ عالمان‌ در باب‌ جرح‌ و تعدیل‌ راویان‌، نام‌ بسیاری‌ از آنان‌ را كه‌ در كتاب‌ بخاری‌ نیامده‌، ذكر كرده‌ است‌ (ابن‌ابی‌حاتم‌، همانجا). ابن‌ابی‌حاتم‌ در كتاب‌ خود از آرای‌ كسانی‌ همچون‌ شُعبَة ‌بن‌ حَجّاج‌ (متوفی‌١٦٠)، سُفیان‌ ثَوری‌ (متوفی‌ ١٦١)، یحیی‌بن‌ سعید قَطّان‌ (متوفی‌ ١٩٤)، عبدالرحمان‌بن‌ مهدی‌ (متوفی‌ ١٩٨)، یحیی‌بن‌ مَعین‌ (متوفی‌ ٢٣٣)، علی‌بن‌ مَدینی‌ (متوفی‌ ٢٣٤) احمدبن‌ حنبل‌ (متوفی‌ ٢٤١)، ابوزُرعه‌ رازی‌ (متوفی‌ ٢٦٤) و پدرش‌، ابوحاتم‌ رازی‌ (متوفی‌ ٢٧٧)، بهره‌ برده‌ است‌ (ابن‌ابی‌حاتم‌، همان‌ مقدمه‌، ص‌ یا ـ یب‌). در مواردی‌ كه‌ نقل‌قول‌ باواسطه‌ است‌، ابن‌ابی‌حاتم‌ سلسله اِسناد خود را تا راوی‌ اول‌ ذكر كرده‌ (برای‌ شماری‌ از این‌ واسطه‌ها رجوع کنید به همان‌ مقدمه‌، ص‌ یا ـ یج‌) و در جاهایی‌ به‌ داوری‌ در باره برخی‌ معاصرانش‌ پرداخته‌ است‌ (برای‌ نمونه رجوع کنید به همان‌، ج‌ ٢، ص‌١٤٠، ج‌ ٤، ص‌ ١٩٤، ج‌ ٨، ص‌ ١٩٤؛ نیز رجوع کنید به رفعت‌ فوزی‌ عبدالمطلب‌، ص‌ ٣٥١ـ٣٦٩ كه‌ برخی‌ از این‌ موارد را فهرست‌ كرده‌ است‌). ترتیب‌ كتاب‌ الفبایی‌ است‌ و بر اساس‌ حرف‌ اول‌ نام‌ راویان‌، و در مواردی‌ كه‌ اشخاصِ همنام‌ بسیاری‌ وجود داشته‌اند، بر اساس‌ حرف‌ اول‌ نام‌ پدرشان‌ مرتب‌ شده‌ است‌ (مثلاً رجوع کنید به ابن‌ابی‌حاتم‌، ج‌ ٢، ص‌ ٨٣: باب‌ من‌ یسمّی‌ ابراهیم‌). در پایان‌ هر نام‌، یك‌ باب‌ به‌ كسانی‌ اختصاص‌ دارد كه‌ نام‌ پدرشان‌ مشخص‌ نیست‌ (مثلاً رجوع کنید به ج‌ ٢، ص‌ ١٤٩: باب‌ تسمیة ابراهیم‌ الذین‌ لاینْسَبون‌). در پایان‌ هر حرف‌، نامهایی‌ كه‌ فقط‌ یك‌ مصداق‌ دارند در بابی‌ مستقل‌ ذكر شده‌اند (برای‌ نمونه رجوع کنید به ج‌ ٢، ص‌ ٣٤٣). در بخش‌ پایانی‌ كتاب‌ (ج‌ ٩، ص‌ ٣١٥ به‌ بعد)، نام‌ افرادی‌ آمده‌ كه‌ به‌ نام‌ پدر یا برادرشان‌ یا به‌ كنیه‌ مشهور بوده‌اند، یا اینكه‌ نه‌ نام‌ خودشان‌ مشخص‌ بوده‌ نه‌ نام‌ پدرشان‌، و نیز نام‌ یك‌ تن‌ ذكر شده‌ كه‌ خودش‌ شناخته‌ شده‌ اما پدرش‌ ناشناخته‌ است‌. با وجود این‌، نظم‌ كتاب‌ به‌ گونه‌ای‌ نیست‌ كه‌ نامها به‌ سهولت‌ قابل‌ دستیابی‌ باشند، ازاین‌رو فهرستهایی‌ برای‌ آن‌ تنظیم‌ شده‌ است‌، از جمله‌ فهرس‌ الجرح‌ و التعدیل‌ از بَسْیونی‌ زَغلول‌ كه‌ در ١٤٠٨ به‌ همراه‌ خود كتاب‌ در بیروت‌ چاپ‌ شد و فهرستی‌ دیگر از محمدصالح‌بن‌ عبدالعزیز مراد (عطیه‌ و دیگران‌، ج‌ ٢، ص‌ ٥٩٥).

الجرح‌ و التعدیل در بر گیرنده‌ نام‌ بیش‌ از هجده‌ هزار راوی‌،است‌، ولی‌ سلمان‌ باشاران(د.ا.د.ترك‌ ، ذیل‌ مادّه‌) به‌ خطا این‌ رقم‌ را ٠٤٠ ، ١٦ ثبت‌ كرده‌ است‌. ابن‌ابی‌حاتم‌، به‌ منظور جامعیت‌ بخشیدن‌ به‌ كتاب‌، افراد بسیاری‌ را، بدون‌ جرح‌ یا تعدیل‌ ایشان‌، برشمرده‌ است‌ به‌ امید آنكه‌ در آینده‌ حكمی‌ در باره آنان‌ بیابد و بر مطالب‌ كتاب‌ بیفزاید (ج‌ ٢، ص‌ ٣٨). برخی‌ این‌ فقدانِ حكم‌ را دالّ بر توثیق‌ راوی‌ دانسته‌اند (رجوع کنید به لكنوی‌، ص‌٢٣٠ـ ٢٤٨، تعلقیه عبدالفتاح‌ ابوغده‌).

باتوجه‌ به‌ حجم‌ گسترده كتاب‌ و به‌رغم‌ دقت‌ و وسواس‌ مؤلف‌، اشتباهاتی‌ به‌ آن‌ راه‌ یافته‌ كه‌ مصحح‌ كتاب‌، عبدالرحمان‌بن‌ یحیی‌ معلمی‌ یمانی‌، برخی‌ از آنها را ذكر كرده‌ است‌ (رجوع کنید به ابن‌ابی‌حاتم‌، ج‌ ١، مقدمه‌، ص‌ یز ـ یج‌). مؤلف‌ در مقدمه كتاب‌ (ج‌ ٢، ص‌ ٣٧ـ٣٩) به‌ تبیین‌ درجات‌ راویان‌ و اقسام‌ آنان‌ از نظر جرح‌ و تعدیل‌ پرداخته‌ و حماده‌ (ص‌ ٢٤٨) این‌گونه‌ تقسیم‌بندی‌ را بدیع‌ دانسته‌ است‌. به‌ دلیل‌ اهمیت‌ این‌ كتاب‌، تراجم‌نویسانِ بسیاری‌ از آن‌ مطالبی‌ نقل‌ كرده‌اند كه‌ از آن‌ جمله‌اند: خطیب‌ بغدادی‌ (ج‌ ٣، ص‌ ٣١٣، ج‌ ٥، ص‌ ٢٠٤)، ابن‌ماكولا (ج‌ ١، ص‌ ٢٩٣، ج‌ ٢، ص‌٤٠، ٤٩٧)، سمعانی‌ (ج‌ ١، ص‌ ٨٣، ٩٦، ج‌ ٥، ص‌ ٥)، ابن‌عساكر (ج‌ ٥، ص‌ ١٦١، ج‌ ١٩، ص‌٢٤٠)، ابن‌نقطه‌ (ج‌ ٢، ص‌ ٨٣، ٣١٧، ج‌ ٣، ص‌ ٢٢٣)، مِزّی‌ (ج‌ ١، ص‌ ١٥٢)، ذهبی‌ (ج‌ ٢، ص‌ ٣٣٥، ج‌ ٣، ص‌ ٤٥٥) و ابن‌حجر عسقلانی‌ (ج‌ ١، ص‌ ٥٧٨، ج‌ ٨، ص‌ ٣٦٢).

مؤسسه دایرة ‌المعارف‌ العثمانیة‌ در حیدرآباد دكن‌، الجرح‌ و التعدیل‌ را به‌ همراه‌ تقدمة المعرفة‌، كه‌ دیباچه‌ و مدخلی‌ بر آن‌ محسوب‌ می‌شود و در آن‌ عالمان‌ جرح‌ و تعدیل‌ معرفی‌ شده‌اند، در نُه‌ جلد و در فاصله سالهای‌ ١٣٦١ تا ١٣٧٣/ ١٩٤١ـ١٩٥٣ چاپ‌ كرده‌ است‌ (برای‌ آگاهی‌ از نسخه‌های‌ خطی‌ آن‌ رجوع کنید به سزگین‌، ج‌ ١، جزء ١، ص‌ ٣٥٣).

منابع‌:
(١) ابن‌ابی‌حاتم‌، كتاب‌ الجرح‌ و التعدیل‌، حیدرآباد دكن‌ ١٣٧١ـ١٣٧٣/ ١٩٥٢ـ١٩٥٣، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ [ بی‌تا. (؛
(٢) ابن‌حجر عسقلانی‌، لسان‌المیزان‌، چاپ‌ عبدالفتاح‌ ابوغده‌، بیروت‌ ١٤٢٣/٢٠٠٢؛
(٣) ابن‌عساكر، تاریخ‌ مدینة دمشق، چاپ‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌ ١٤١٥ـ١٤٢١/ ١٩٩٥ـ٢٠٠١؛
(٤) ابن‌ماكولا، الاكمال‌ فی‌ رفع‌ الارتیاب‌ عن‌ المؤتلف‌ و المختلف‌ من‌ الاسماء و الكنی‌ و الانساب، چاپ‌ عبدالرحمان‌بن‌ یحیی‌ معلمی‌ یمانی‌، حیدرآباد دكن‌ ١٣٨١ـ١٤٠٦/ ١٩٦٢ـ١٩٨٦؛
(٥) ابن‌نقطه‌، تكملة الاكمال‌، چاپ‌ عبدالقیوم‌ عبدرب‌ النبی‌، مكه‌ ١٤٠٨ـ ١٤١٨؛
(٦) فاروق‌ حماده‌، المنهج‌ الاسلامی‌ فی‌ الجرح‌ و التعدیل‌: دراسة منهجیة فی‌ علوم‌ الحدیث، رباط‌ ١٤٠٩/١٩٨٩؛
(٧) خطیب‌ بغدادی‌؛
(٨) ذهبی‌؛
(٩) رفعت‌ فوزی‌ عبدالمطلب‌، ابن‌ابی‌حاتم‌ الرازی‌ و اثره‌ فی‌ علوم‌ الحدیث‌، قاهره‌ ١٤١٥/١٩٩٤؛
(١٠) محمدبن‌ عبدالرحمان‌ سخاوی‌، الاعلان‌ بالتوبیخ‌ لمن‌ ذمّ التاریخ‌ ، چاپ‌ فرانتس‌ روزنتال‌، بیروت‌ ) بی‌تا. ]؛
(١١) فؤاد سزگین‌، تاریخ‌ التراث‌ العربی‌، ج‌ ١، جزء ١، نقله‌ الی‌ العربیه محمود فهمی‌ حجازی‌، ریاض‌ ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٢) سمعانی‌؛
(١٣) محیی‌الدین‌ عطیه‌، صلاح‌الدین‌ حفنی‌، و محمد خیر رمضان‌ یوسف‌، دلیل‌ مؤلفات‌ الحدیث‌ الشریف‌ المطبوعة القدیمة و الحدیثة، بیروت‌ ١٤١٦/١٩٩٥؛
(١٤) محمود عبدالحی‌ لكنوی‌، الرفع‌ و التكمیل‌ فی‌ الجرح‌ و التعدیل‌ ، چاپ‌ عبدالفتاح‌ ابوغده‌، حلب‌ ١٤٠٧/ ١٩٨٧؛
(١٥) یوسف‌بن‌ عبدالرحمان‌ مزّی‌، تهذیب‌ الكمال‌ فی‌اسماء الرجال‌ ، چاپ‌ بشار عواد معروف‌، بیروت‌ ١٤٢٢/٢٠٠٢؛

(١٦) TDVIA , s.v. "el-Cerh ve't - Ta ـ dîl (by Selman Basaran).

/ سعید زعفرانی‌زاده‌ /