جَرْبَه‌ ، جنگ، نبردی‌ دریایی‌ بین‌ ناوگان‌ عثمانی‌ و متفقینِ اسپانیایی‌ و ایتالیایی‌، در نزدیكی‌ جزیره جربه‌ *، در ٩٦٧/١٥٦٠.

در میانه‌ سده دهم‌/ شانزدهم‌، فرمانده‌ اصلی‌ ناوگان‌ عثمانی‌، طورغود رئیس‌ (طورغود علی‌پاشا *؛ متوفی‌ ٩٧٢)، جزیره‌ جربه‌ را پایگاه‌ عملیات‌ علیه‌ اسپانیاییها قرار داد. او دریازنان‌ ترك‌ و عرب‌ را گرد آورد و با سلطان‌ حمید (مولا احمدبن‌ حسن‌)، فرمانروای‌ تونس‌ (حك: ٩٤٨ـ٩٧٧)، موافقتنامه‌ای‌ امضا كرد كه‌ به‌موجب‌ آن‌، سلطان‌ برای‌ طورغود ارزاق‌، قورخانه‌ و مهمات‌ نظامی‌ تأمین‌ می‌كرد و در مقابل‌، طورغود مقدار معینی‌ از غنایم‌ را به‌ سلطان‌ تونس‌ می‌داد (اوزون‌ چارشیلی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٤٤٢؛ ایوانوف، ص‌٢١٠). پس‌ از این‌ توافق‌، طورغود بعضی‌ مناطق‌ بین‌ تونس‌ و طَرابُلُس‌ غرب‌ و سپس‌ در ٩٥٦/ ١٥٤٩ شهر مهدیه‌ * را، كه‌ محل‌ امنی‌ برای‌ او بود، تصرف‌ كرد. این‌ پیروزی‌ تحركات‌ نظامی‌ اروپای‌ جنوبی‌ را در پی‌ داشت‌ (اوزون‌ چارشیلی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٤٤٣).

جنگ‌ هنگامی‌ در گرفت‌ كه‌ آندرآ دوریا، فرمانده‌ نیروی‌ دریاییاسپانیا، با ناوگان‌ متشكل‌از هشتاد كشتی‌ جنگی‌ و حمایت‌ كشتیهایی‌ از ناپل‌، صقلیه‌/ سیسیل‌، پاپالق‌/ پایالیك‌/ واتیكان و فلورانس‌ عازم‌ تونس‌ شد و در ١٢ جمادی‌الا´خره ٩٥٧/ ٢٨ ژوئن‌ ١٥٥٠، نیروهای‌ دون‌ خُوان‌ د فیگا (نایب‌السلطنه ‌سیسیل‌) محاصره ‌مهدیه‌ را آغاز كردند (همانجا؛ ایوانوف‌، ص‌ ٢١٢؛ شاو ، ج‌ ١، ص‌ ١٠٦). دوریا ابتدا قلاعی‌ را كه‌ در دست‌ طورغود بود و سپس‌ مهدیه‌ (٢٧ شعبان‌ ٩٥٧/ ١٠ سپتامبر ١٥٥٠) را تصرف‌ كرد. طورغود از مهدیه‌ گریخت‌ و به‌ جربه‌ بازگشت‌ (ایوانوف‌، همانجا). آنگاه‌ شارل پنجم‌/ شارل‌كن‌/ كارلوس‌، پادشاه‌ اسپانیا، شهسوارانِ مالطه‌/ مالت را به‌ دریازنی‌ در برابر ناوگان‌ عثمانی‌ برانگیخت‌ (شاو، همانجا). طورغود، به‌منظور وادار كردن‌ دشمن‌ به‌ ترك‌ مهدیه‌، به‌ دستور سلیمان‌ قانونی‌ در معیت‌ غازی‌ پیاله‌پاشا (متوفی‌ بعد از ٩٧٣)، دریاسالار بزرگ‌، به‌ سواحل‌ ایتالیا حمله‌ كرد ولی‌ موفق‌ نشد در مهدیه‌ نیرو پیاده‌ كند (هامرـ پورگشتال، ج‌ ٣، ص‌ ٤١٧؛ اوزون‌ چارشیلی‌، همانجا) و چون‌ جزیره جربه‌ (پایگاه‌ عملیاتی‌ طورغود) تحت‌ فشار محاصره اسپانیاییها قرار گرفت‌ (ربیع‌الاول‌ ٩٥٨/ آوریل‌ ١٥٥١)، او با قطعِ گذرگاه‌ القنطره‌ (آلكانتارا / قنطره ‌السیف‌) و حفرِ آبراهه‌، به‌ خلیج‌ بوغَرارَه‌ رسید و از آنجا در ١٣ ربیع‌الا´خر ٩٥٨/ ٢٠ آوریل‌ ١٥٥١، به‌ دریای‌ آزاد راه‌ یافت‌ (پچوی، ج‌ ١، ص‌ ١٨٥ـ١٨٦؛ د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ "Djarba, Battle of "). وی‌ به‌ قصدِ پس‌ گرفتن‌ جربه‌، از جزیره آغریبوز (اوبیا) به‌ سمت‌ مالطه‌ حركت‌ كرد و سپس‌ به‌ همراه‌ امیرالبحر (قاپودان‌) سنان‌پاشا (متوفی‌ ٩٦١) به‌ سمت‌ طرابلس‌ غرب‌ روانه‌ شد و با هجوم‌ از راه‌ دریا و خشكی‌، طرابلس‌ غرب‌ را در ١١ شعبان‌ ٩٥٨/١٤ اوت‌ ١٥٥١ فتح‌ كرد (حاجی‌خلیفه‌، ص‌ ١٦٩؛ اوزون‌ چارشیلی‌، همانجا؛ بومباچی‌، ص‌ ٢٠٦ـ٢٠٧). از سویی‌ در پی‌ پیروزی‌ فرانسه‌ بر اتریش‌، عثمانی‌ و فرانسه‌ پیمان‌ اتحاد خود را علنی‌ ساختند ودر ١٦ صفر ٩٦٠/ اول‌ فوریه‌ ١٥٥٣ معاهده همكاری‌ بین‌ نیروهای‌ دریایی‌، به‌ویژه‌ برضد اتریش‌، امضا گردید (شاو، همانجا). یوحنّای‌ والِتایی‌ (ارباب‌ بزرگ‌ مالطه‌) و دوكِ شهرِ سِلی (سالم‌)، به‌ منظور خاتمه‌ بخشیدن‌ به‌ خطر سلطه تركان‌ عثمانی‌ بر طرابلس‌ و جربه‌، در ٩٦٦/ ١٥٥٩ برای‌ تشكیل‌ و تدارك‌ ناوگان‌ صلیبی‌ از فیلیپ‌ دوم‌، پادشاه‌ اسپانیا، اجازه‌ خواستند ( د. ترك‌، ذیل‌ "Cerbe Deniz Muharebesi" ؛ نیز رجوع کنید به د. اسلام‌ ، همانجا). فیلیپ‌ دوم‌ با حركت‌ نیروهای‌ متفق‌ به‌ سمت‌ طرابلس‌ موافقت‌ كرد. طورغود رئیس‌ خبر آمدن‌ ناوگان‌ متفقین‌، متشكل‌ از دویست‌ فروند كشتی‌ بخاری‌ جنگی‌ و كشتی‌ پارویی‌ باركش‌ (شامل‌ اسپانیا، ژنو، پاپالق‌، فلورانس‌ و مالطه‌، صقلیه‌ و ناپل‌)، به‌ فرماندهی‌ آندرآ دوریا، را به‌ دربار استانبول‌ رسانید (بومباچی‌، ص‌٢٠٤؛ اوزون‌ چارشیلی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٤٤٥؛ ایوانوف‌، ص‌ ٢٢٥؛ د. ترك‌، همانجا).

در ١٣ جمادی‌الاولی‌ ٩٦٧/ ١٠ فوریه ١٥٦٠، نیروی‌ دریایی‌ اسپانیا و ایتالیا، پس‌ از تجمع‌ در مسینه‌ (مسینا) و سپس‌ مالطه‌، با دَهها هزار سپاهی‌ به‌ جانب‌ جربه‌ راندند و در ٩ جمادی‌الا´خره ٩٦٧/ ٧ مارس‌ ١٥٦٠، جربه‌ را اشغال‌ كردند (صولاق‌زاده‌، ص‌ ٥٤٢ ٥٤٣؛ بومباچی‌، ص‌ ٢١٣ـ٢١٦؛ هامرـ پورگشتال‌، ج‌ ٣، ص‌٤٢٠) و پس‌ از تصرف‌ برج‌الكبیر، قلعه اصلی‌ جربه‌، در ١٦ جمادی‌الا´خره‌ ٩٦٧/ ١٤ مارس‌ ١٥٦٠ آنجا را استحكام‌ بخشیدند (ایوانوف‌، ص‌ ٢٣٣). طورغود چون‌ با نیروی‌ اندك‌ یارای‌ ایستادگی‌ نداشت‌، به‌ طرابلس‌ برگشت‌ و اوضاع‌ را به‌ اطلاع‌ دربار استانبول‌ رسانید و ضمناً ناوگان‌ ویژه ایالتی‌ خود را بازسازی‌ كرد. وی‌ از سوی‌ پیاله‌پاشا، بیگلربیگی‌ طرابلس‌ شد و با او برای‌ بازپس‌گیری‌ جربه‌ همكاری‌ نمود (همان‌، ص‌ ٢٢٥، ٢٣٢؛ شاو، همانجا). طولی‌ نكشید كه‌ ناوگان‌ عثمانی‌ با بیش‌ از دویست‌ كشتی‌ به‌ فرماندهی‌ پیاله‌پاشا به‌ جربه‌ آمدند (اوزون‌ چارشیلی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٤٤٥ـ٤٤٦؛ نیز رجوع کنید به بومباچی‌، ص‌ ٢١٣). رویارویی‌ ناوگان‌ عثمانی‌ با نیروی‌ دریایی‌ متفقین‌ اسپانیایی‌ و ایتالیایی‌ منجر به‌ جنگی‌ شد كه‌ در تاریخ‌، به‌ جنگ‌ جربه‌ معروف‌ است‌.

ناوگان‌ عثمانی‌، تحت‌ فرماندهی‌ پیاله‌پاشا و طورغود رئیس‌، در ١٥ شعبان‌ ٩٦٧/ ١١ مه‌ ١٥٦٠ ناوگان‌ اسپانیاییها را غافلگیر و بخش‌ بزرگی‌ از آن‌ را نابود ساخت‌ (هامرـ پورگشتال‌، همانجا؛ ایوانوف‌، ص‌ ٢٣٥). در ٢٠ شعبان‌ ٩٦٧/ ١٦ مه‌ ١٥٦٠، پادگان‌ برج‌الكبیر، به‌ فرماندهی‌ ژنرال‌ آلوارو د ساندی‌ (آدمیرال‌ اسپانیایی‌)، محاصره‌ شد و به‌ سبب‌ كمبود آب‌ و هلاكت‌ شماری‌ از اسپانیاییها، در ٨ ذیقعده‌ ٩٦٧/ ٣١ ژوئیه ١٥٦٠ پس‌ از هشتاد روز مقاومت‌، اسپانیاییها تسلیم‌ شدند (هامرـ پورگشتال‌؛ د. اسلام؛ ایوانوف‌، همانجاها؛ نیز رجوع کنید به بكه‌ ـ گرامون‌، ص‌٢٣٠). شصت‌ كشتی‌ متفقین‌ غرق‌ شد و بیست‌ هزار تن‌ از نیروهایشان‌ كشته‌ شدند (اوزون‌ چارشیلی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٤٤٦؛ قس‌ بومباچی‌، ص‌ ٢٠٦ـ٢١٦). پس‌ از جنگ‌ دریایی‌ جربه‌، نیروهای‌ عثمانی‌ وارد جزیره‌ شدند. پیاله‌پاشا جزیره‌ را به‌ طورغود واگذار كرد و خود عازم‌ طرابلس‌ و سپس‌ استانبول‌ شد و مقام‌ وزارت‌ گرفت‌ (اوزون‌ چارشیلی‌، همانجا؛ هزارفن‌ ، ص‌ ١٥٨).

دون‌ آلوارو د ساندی‌ به‌ اسارت‌ دولت‌ عثمانی‌ در آمد و هرچند مورخ‌ فرانسوی‌، پینیون‌، بر آن‌ است‌ كه‌ به‌ دستور طورغود همه ‌اسرا كشته‌ شدند و برج‌الرئوس‌ از سرهای كشتگانِ اسپانیایی جنگِ جربه‌ بنا شده‌ است‌ (ایوانوف‌، ص‌ ٢٣٥ـ٢٣٦؛ د. اسلام‌، همانجا، هر دو به‌ نقل‌ از پینیون‌)، به‌ روایت‌ هامر ـ پورگشتال‌ (متوفی‌ ١٢٧٣)، اسرای‌ اسپانیایی‌ به‌ وساطت‌ بوسبك‌ ، سفیر اتریش‌، آزاد شدند و این‌ امر به‌ صلح‌ میان‌ عثمانی‌ و اتریش‌ انجامید. آلوارو با اینكه‌ به‌ پذیرش‌ اسلام‌، حتی‌ به‌ وعده فرماندهی‌ در دولت‌ عثمانی‌، تن‌ نداد، اجازه‌ یافت‌ با دوستانش‌ ملاقات‌ كند و حتی‌ وی‌ با ژنرال‌ دون‌ سانسیو و فرمانده‌ سیسیلیها، دون‌ برنگار، آزاد شد و به‌ حضور امپراتور اتریش‌ رسید. از میان‌ اسرا، چغاله‌زاده‌ * (یوسف‌ سنان‌ پاشا)، فرزند قاپودان‌ پاشای‌ جنوایی‌، بعدها قاپودان‌پاشا و صدر اعظم‌ عثمانی‌ شد (ج‌ ٣، ص‌ ٣١٧، ٤٢٣ـ٤٢٤). برج‌الرئوس‌ به‌ دستور حاكم‌ تونس‌، احمدبای‌ (بای‌احمد)، در ١٢٦٤/ ١٨٤٨ ویران‌ گردید (ایوانوف‌، ص‌ ٢٣٦؛ د. اسلام‌، همانجا).

منابع‌:
(١) اسماعیل‌ حقی‌ اوزون‌ چارشیلی‌، تاریخ‌ عثمانی‌، ترجمه وهاب‌ ولی‌، ج‌ ٢، تهران‌ ١٣٧٠ ش‌؛
(٢) نیكالای‌ آلكسی‌ یویچ‌ ایوانوف‌، الفتح‌ العثمانی‌ للاقطار العربیة‌: ١٥١٦ـ١٥٧٤، نقله‌ الی‌ العربیة‌ یوسف‌ عطااللّه‌، چاپ‌ مسعود ضاهر، بیروت‌ ١٩٨٨؛
(٣) ژان‌لوئی‌ بكه‌ ـ گرامون‌، «اوج‌ الامبراطوریة‌ العثمانیة‌: الاحداث‌ (١٥١٢ـ١٦٠٦)»، در تاریخ‌الدولة‌ العثمانیة، اشراف‌ روبیر مانتران‌، ترجمه ‌بشیر سباعی‌، ج‌ ١، قاهره‌ ١٩٩٢؛
(٤) مصطفی‌بن‌ عبداللّه‌ حاجی‌خلیفه‌، ترجمة‌ تقویم‌التواریخ‌: سالشمار وقایع‌ مهم‌ جهان‌ از آغاز آفرینش‌ تا سال‌ ١٠٨٥ ه.ق‌، از مترجمی‌ ناشناخته‌، چاپ‌ میرهاشم‌ محدث‌، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌؛
(٥) محمد همدمی‌ صولاق‌زاده‌، صولاق‌زاده‌ تاریخی‌، استانبول‌ ١٢٩٧؛

(٦) Alessio Bombaci, "Le fonti Turche della Battaglia delle Gerbe (١٥٦٠)", Rivista degli studi Orientali , XXI (١٩٤٦);
(٧) EI ٢,s.v. "Djarba, Battle of " (by R. Mantran);
(٨) Joseph von Hammer-Purgstall, Geschichte des osmanischen Reiches , Graz ١٩٦٣;
(٩) Hüseyin Hezarfen, Telhlsül-beyan fi kavaι٠٠n. Al-i Osman , ed. Sevim İlgürel, Ankara ١٩٩٨;
(١٠) Ibrahim Pecevî, Pecevî tarihi , ed. Murat Uraz, Istanbul ١٩٦٨-١٩٦٩;
(١١) Stanford J. Shaw, History of the Ottoman Empire and modern Turkey , Cambridge ١٩٨٥;
(١٢) TA , s.v. "Cerbe Deniz Muharebesi".

/ ناصر شعاریان‌ /