جم ، جَم(١) ، شهرستان و شهری در استان بوشهر.

١) شهرستانجم. درقسمت جنوب شرقی استان بوشهر واقعاست. از شمال به شهرستان دشتی، از مشرق به شهرستان فیروزآباد و شهرستان لامِرد (هر دو در استان فارس)، از جنوب به شهرستان كنگان و از مغرب به شهرستان دَیر محدود می شود و مشتمل است بر دو بخش: بخش جَم(به مركزیت شهر جَم) با دو دهستان در جنوب؛ و بخش ریز (بهمركزیت آبادیریز) با سه دهستان در شمال شهرستان. مركز آن شهر جم است.

كوههای چَنْگُو (بلندترین قله: ح ١٨٤ ، ١ متر) در حدود ١٧١ كیلومتری جنوب شرقی بندر بوشهر، بی خو (بلندترین قله٠٨٠ ، ١ متر) در ١٩٢ كیلومتری جنوب شرقی بندر بوشهر، پَرْدی (بلندترین قله٠٥٠ ، ١ متر) در حدود ١٩٥ كیلومتری جنوب شرقی بندر بوشهر، و سُمُركان(بلندترین قله٩٥٠ متر) در حدود ٢٠٣ كیلومتری جنوب شرقی بندر بوشهر، همه با جهت شمالغربی ـ جنوب شرقی، در این شهرستان قرار دارند و جزو رشته كوه زاگرس جنوبیاند (جعفری، ج١، ص١٢٣، ١٣١، ١٩٨، ٣٢٥).

تنگههای گولو در حدود هفت كیلومتری شمالغربی شهرجم، حنا در پانزده كیلومتری شمالغربی شهرجم(نزدیك آبادیشهرِ خاص) و هرمی در هفده كیلومتری شمالغربی شهر جم واقعاند ( فرهنگجغرافیائیآبادیها ، ج١١٩، ص٦، ٢٧ـ ٢٨، ٤٨).

رود باغان(به طولحدود ٦٥ كیلومتر)، كه سرشاخههای آن از كوههای سمركان و بی خو و پردی سرچشمه می گیرد، با جهت عمومی جنوب شرقی ـ شمالغربی، زمینهای شهرستان را آبیاری میكند، و در فاصله حدود ٤٩ كیلومتری شمالغربی بندر كنگان، به رود مُند/ موند می پیوندد. این رود در دهستان جَم به رود جم معروف است و در دهستان ریز، به رود سرچشمه (جعفری، ج٢، ص١٢٢). برای استفاده بیشتر از این رود، سدی در نزدیکی آبادی پلنگی (در حدود هفتكیلومتری جنوب شرقی شهر جم) احداث شده است. از سدهای دیگر شهرستان، سد خاکی در نزدیکی آبادیهای علیآباد، و سد بُهْرِباغ است(نیكخواه، ص٢٣). برای آبیاری اراضی، علاوه بر این رود، از آبهای زیرزمینی (از طریق چاهها و قناتها) نیز استفاده می شود. در آمار مركز خدمات كشاورزی، چاههای منطقه٢٥٠ ، ١ حلقه و قناتهای آن٢٥ رشته ذكر شده است(همان، ص٧٨).

از بادهای معروف منطقه، باد شمال(از سمت شمال و همراه با هوای سرد)، باد قوس(از سمت جنوب و همراه با باران)، باد سرحد (از سمتمشرق)، و باد معروف به قبله (از سمتمغرب) است. میانگین دمای شهرستان، بهدلیل ارتفاع زیاد آن، كمتر از بقیه منطقه است. بیشترین میزان رطوبت بخش، در شهریور، گاهیحدود ٥٠% و كمترین آن، در اردیبهشت، حدود ١٠% است(همان، ص١٧ـ٢١).

از گیا، درختان گز، كُنار، كهور، و گیاهان دارویی مانند آویشن، الپه، سرزرد و دریمه، و مراتعی برای چرای دامدارد و از زیا، گراز، كفتار، گرگ، جوجه تیغی، بز كوهی، خرگوش، كبك، تیهو، پرستو، بلبل و هدهد درآن یافت می شود. در آبهای شیرین نیز انواع ماهی صید میگردد ( فرهنگجغرافیائیآبادیها ، ج١١٩، ص٢٦؛ نیكخواه، ص٢٤ـ٢٦).

اقتصاد شهرستان مبتنی بر كشا ورزی و دامداری است. از مهم ترین محصولات كشاورزی آن، گندم، جو، تنباكو و ترهبار و از مهمترین فرآوردههای باغی آن، خرما (بهصورتهای خارك، دُمباز، رطَب و خرما، به ویژه نوع خاصویی)، لیموترش، زیتون، انار، پرتقال، نارنگی ، انجیر و لیموشیرین است( فرهنگ جغرافیائیآبادیها ، ج ١١٩، ص٢٦ـ٢٧؛ نیكخواه، ص٢٤، ٧٥ـ ٧٨). خرما، پرتقال، لیموشیرین و لیموترش و دام آن صادر می شود. دامداری در این شهرستان شامل پرورش گاو و گوسفند و بز است(نیكخواه، ص٨٣ ٨٤).

در شهرستان جم، كنار آبادی شهر خاص(در حدود هفده كیلومتری شمالغربی شهر جم)، پالایشگاه گاز ولیعصر (عج) یا شركت پالایش گاز فجر جم، با ظرفیت پالایش روزانه ٧٩ میلیون متر مكعب گاز طبیعی، فعالاست. این پالایشگاه گاز ــ كه بزرگ ترین پالایشگاه گاز خاورمیانه و دومین پالایشگاه بزرگ گاز جهان به شمار می رود دارای میدان گازی نار و كنگان، در منطقههای نار با ٢٢ حلقه چاه و كنگان با بیست حلقه چاه است. عملیات اكتشافی اولین چاه در میدان گاز كنگان در ١٣٥٠ ش و حفر اولین چاه اكتشافی میدان نار در ١٣٥٣ شآغاز شد. فعالیت پالایشگاه در منطقه نیز از ١٣٦٧ شآغاز شده است. بیشاز ٧٠% گاز مصرفی كشور در ١٣٧٥ ش در این منطقه تولید شدهاست( ؤ فرهنگ جغرافیایی آبادیها ، ج١١٩، ص٤٨؛ نیكخواه، ص٨١ ٨٢).

راههای ارتباطی اصلی شهرستان مشتمل است بر: راه اصلی شهر جم ـ بندر كنگان(مركز شهرستان) از طریق بندر طاهری، و راه اصلی بندر كنگانـ آبادی ریز از طریق آبادی دوراهك. همچنین آبادیهای شهرستان جم از راههای فرعی به مركز شهرستان و آبادیهای شهرستان دشتی مرتبط اند. آبادی ریز، واقع در قسمت شرقی بخش، در ارتفاع ٣٣٥ متری، از آبادیهای معروف شهرستان است( فرهنگ جغرافیایی آبادیها ، ج١١١، ص٥٩).

از جملهآثار شهرستاناینهاست: قلعه پوزپَدری( ؤادامه مقاله)، امامزاده سیدعلی اكبر و امامزاده سید حبیباللّه (از نوادگانامام موسی كاظمعلیهالسلام)، امامزاده میرمحمد * در آبادی ریز (در حدود ٤٥ كیلومتری شمالغربی شهر جم)، و امامزادهای به نام بیراهه(در آبادی بابا مبارك یا بیراهه در حدود چهار كیلومتری شمالغربی شهر جم؛ همان، ج١١١، ص٥٩، ج١١٩، ص٦؛ نیكخواه، ص).

از لباسهای سنّتی رایج در این شهرستان، لباس مردان شامل شال و قبا و كلاه و لباس زنان، شبیه لباسعشایر فارس، است(نیكخواه، ص٥٨). اهالی شهرستان به فارسی (باگویشبندری) و عربی سخن میگویند و شیعه دوازده امامیاند و عدهایاز آنان نیز سنّیاند ( فرهنگجغرافیائیآبادیها ، ج١١٩، ص٢٦).

از جمله بزرگان شهرستان جم، میرزا محمد حسین فاضل جمی(فقیه و مجتهد) بوده است. ویدر ١٢٥٦ در آبادی ولایت (= جم) بهدنیا آمد. از جمله آثار اوست: كتاب حزنالتواریخ در شرححالاتائمه؛ جامجم ، شامل مطالب فقهی، اصولی، كلامی، جغرافیا و تاریخ؛ و تحفةالخوانین، در نجوم و احوال كواكب( ؤ نیكخواه، ص٦٨ـ٧٢).

در تقسیمات كشوری، نام شهرستان(و شهر) كنونی جم به صورتهای جم، ولایت، ولایت جم آمده است. در ١٣٢٣ ش، نام دهستان جم(مشتمل بر ٣٣ آبادی) در شهرستان بوشهر در استان هفتم(فارس) آمدهاست( ؤ ایران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، ج٢، ص٣٥٦). در ١٣٣٠ ش، رزمآرا (ج٧، ص٦٣ـ٦٤) دهستان جم (بهمركزیت آبادیجم) را یكیاز دهستانهای نُهگانه شهرستان كنگان در شهرستان بوشهر ذكر كرده است. در ١٣٥٣ ش، دهستان جم به شهرستان بدل شد (ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسی، ١٣٨٠ ش، ص٢١). در ١٣٥٥ ش، شهرستان جم(بهمركزیتآبادیولایت) مشتمل بر دو دهستان جم و ریز در شهرستان بوشهر بود (ایران . وزارت كشور، ص٣٨). در تقسیمات كشوری١٣٦٦ ش(به موجب تصویبنامه شماره٦٤٠١٤ به تاریخ٥ آذر ١٣٦٥) شهرستان جم مشتمل بر دو دهستان جم(بهمركزیتولایت) و ریز (بهمركزیت ریز) بود (ایران. وزارت كشور، معاونت برنامه ریزی و خدمات مدیریت، ص١٠٩). در ٦ اسفند ١٣٨١، جم شهرستانی در استان بوشهر شد (ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسی، ١٣٨٢ ش، ص٢٧).

در سرشماری١٣٧٥ ش، جمعیت شهرستان١٨٩ ، ٢٦ تن بوده است كه از این تعداد، ١٩٣ ، ٢٣ تن(٥٦ ر٨٨%) روستانشین بودهاند ( ؤ مركز آمار ایران، ص٢ـ١٤). در این شهرستان، گروهی از تیرههای جم و ریز (از طایفة شش بلوكی ایل قشقایی)، در بعضی اوقات سال كوچ میكنند ( فرهنگ جغرافیائیآبادیها ، ج١١٩، ص٢٧).

٢) شهر جم. در قسمت جنوبی شهرستان، در حدود هشتاد كیلومتری شمال بندر كنگان و در ارتفاع حدود ٧٤٠ متری واقعاست. كوههای سمركان در مشرق، بی خو در شمال غربی، و پردی در جنوب آن قرار دارد. رود جم در شمال غربی آن جاری است. میانگین حداكثر دمای سالانه آن در تابستانها ْ٤٥ و میانگین حداقل آن در زمستانها بهْ٤ میرسد. متوسط باران سالانه آن٣٢٠ میلیمتر است(نیكخواه، ص١٨).

شهر جم با راه اصلی (از طریقبندر طاهری) به بندر كنگان در جنوب، و آبادی ریز در شمال غربی مرتبط است.

از مراكز مهم مذهبی شهر، حسینیه شاه نشین در محله ولایت، حسینیه حسینآباد در محله حسین آباد، و مساجد قدیمی و معروف حاج شیخ، صاحبالزمان و امام خمینی(ره) است(همان، ص٣١). همچنین از آثار قدیمی شهر، حمام جم است كه محمدعلیخان پریشان آن را در ١٢٩٢ احداث كرده است(سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان بوشهر، ص٢٩٦؛ نیكخواه، ص١١).

بناهای شهر عمدتاً از خشت و سنگ و چوب ساخته شدهاند ( ؤ نیكخواه، ص٢٨ـ٢٩). از جمله مناطق تفریحی شهر، گلوبر دكان ریز، پیر بیراهه و پیر سر كمر در پیرامون شهر است(همان، ص). آبادی جم در ١٣٥٣ش، مركز شهرستان، و در ١٣٧٥ ش(بهموجب تصویبنامه شماره٢٨٨١/ تك در ٢٦ خرداد ١٣٧٥) به شهر بدل شد (ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسی، ١٣٨٠ ش، همانجا). جمعیت آن در سرشماری١٣٧٥ ش(با نام آبادی ولایت)، ٩٩٦ ، ٢ تن بوده است(مركز آمار ایران، ص٦). این شهر اكنون، در میان اهالی، به نام ولایت معروف است.

پیشینه. ظاهراً نام شهر جم با نام جمشید بن طهمورث، پادشاه افسانهای ایران باستان، مرتبط است( ؤابنفقیه، ص١٩٥ـ١٩٦؛ یاقوتحموی، ذیل«جَمّ»). پاول شوارتس (ص ٢٩)، نامشهر را با كوه جِمْ، در شمال شهر قدیمی سیراف* ، مرتبط دانسته است. اطلاع ما از اوضاع شهر و منطقه در پیش از اسلام، بر اساس آثار به جامانده از دوره ساسانیاناست. از مهم ترین آثار به جامانده از این دوره، قلعهای به نام پوزپدری است كه با سنگ و گچ و ساروج در جم ساخته شده است (نیكخواه، ص٨؛ قس اقتداری، ص٤٣٣ـ٤٣٤). در همین دوره، جم در مسیر شهر فیروزآباد ـ بندر طاهری(جادهای كه تا سده چهارم از لحاظ تجاری اهمیت فراوان داشته) بوده است(مصطفوی، ص١٠٤). در سدههای نخستین اسلامی، جغرافیدانان مسلمان مطالبی درباره آن ذكر كردهاند. در اواخر قرن سوم، ابن فقیه همدانی(همانجا)، با اشاره به پادشاهی فارس بن طهمورث در این منطقه، گفته است كه وی نام هر یك از ده فرزند خود را بر شهرهایی نهادهاست، مانند جم، فسا (سپا) و اصطخر. شوارتس، به استناد مطلب ابن فقیه، جم را كهنسال دانستهاست( ؤ ص٩)، در قرن چهارم، اصطخری(ص١١٣) از كوه جمّ، مشرف بر سیراف، نام برده است. به نوشته او (همانجا)، همه میوه و آبشهر سیراف از این كوه تهیه میشدهاست. در همین قرن، ابن حوقل(ص٢٦٣، ٢٦٧) جم را یكی از شهرهایایالت فارس و تابع سیراف دانسته و به منبر آنجا اشاره كرده است. در ٣٧٢، مؤلف حدودالعالممنالمشرقالیالمغرب (ص١٣٠ـ١٣١) در ذكر ناحیه پارس و شهرهای آن، به شهركهای جم، كران و حرمك از حدود سیراف اشاره كرده و از سکنه بسیار آنجا یاد نموده است. در اواخر این قرن نیز مقدسی(ص٤٢٣) در ذكر اقلیم فارس، از شهر جَم، میان شهرهای دشت بارِین و جُوبَك، نام بردهاست.

در قرنهفتم، یاقوت حموی(همانجا)، ظاهراً به نقل از پیشینیان، جم را شهری در فارس ضبط كردهاست. پساز آن، از اوضاع جم اطلاع خاصی در دسترس نیست.

در دوره قاجار (١٢١٠ـ١٣٤٤/ ١٣٠٤ ش)، جم و آبادیهای پیرامون آن تابع حكومت فارس بودند. در این دوره، فرهاد میرزا معتمدالدوله، حاكم فارساز ١٢٩٣ تا ١٢٩٥، برای سیاحت از شیراز به پیرامون جم سفر كرد و دستور به آبادانی منطقه جم داد (مصطفوی، ص٣٤٩). در همین دوره، فسائی (ج٢، ص١٤٦٠) به قریه جم در بلوك گله دار، در هشت فرسخی میان شمال و مغرب آبادی گله دار و چهار فرسخی شمالِ بندر طاهری* ، اشاره و از آبهای جاری و انواع میوههایآنجا به نیكی یاد كردهاست. همچنین از چشمههای بَرْمِ مشهدی در سه فرسخی مغرب جم، هفت چاه در نیمفرسخی جنوب جم، و كوهی به نام جبلعالی در نزدیك آن نام برده است( ؤ همان، ج٢، ص١٥٩٢، ١٥٩٩، ١٦٣٤). در اواخر دوره قاجار، ویلسون كوه جم، با ضبط جام، را دارای آب خوب و میوهعالی وصف كردهاست. او كهدر ١٣٣٠/ ١٩١١ از سیراف به كوه جم سفر كرده، از كاروان میوه و ویرانههای خانههایی به سبك بناهای اروپایی در پایكوه، احتمالاً محل ییلاق پرتغالیها، یاد كردهاست(ص١٠٨ و پانویس١).

منابع:
(١) ابنحوقل؛
(٢) ابنفقیه؛
(٣) اصطخری؛
(٤) احمد اقتداری، آثار شهرهای باستانی سواحل و جزایر خلیج فارس و دریایعمان، تهران١٣٧٥ ش؛
(٥) ایران. وزارتكشور، تقسیمات كشور شاهنشاهی ایران، تهران ١٣٥٥ ش؛
(٦) ایران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبتاحوال، كتابجغرافیا و اسامی دهات كشور ، ج٢، تهران١٣٢٩ ش؛
(٧) ایران. وزارت كشور. معاونت برنامه ریزی و خدمات مدیریت. دفتر تقسیمات كشوری، اجرای قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات كشوری، تهران١٣٦٦ ش؛
(٨) ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسی. دفتر تقسیمات كشوری، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتی به همراه شماره مصوبات آن، تهران١٣٨٠ ش؛
(٩) همان، ١٣٨٢ ش؛
(١٠) عباسجعفری، گیتاشناسی ایران، تهران١٣٦٨ـ١٣٧٩ ش؛
(١١) حدود العالم؛
(١٢) رزم آرا؛
(١٣) سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان بوشهر، آمارنامه استان بوشهر ١٣٧٨ ، بوشهر ١٣٧٩ ش؛
(١٤) پاول شوارتس، جغرافیای تاریخی فارس، ترجمه كیكاووس جهانداری، تهران١٣٧٢ ش؛
(١٥) فرهنگ جغرافیائی آبادیهای كشور جمهوری اسلامیایران، ج١١١ـ١١٩: كنگانـ خورموج، تهران: سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح، ١٣٦٨ ش؛
(١٦) حسن بن حسن فسائی، فارسنامه ناصری، چاپ منصور رستگار فسائی، تهران١٣٦٧ ش؛
(١٧) مركز آمار ایران، سرشماری عمومی نفوس و مسكن١٣٧٥: شناسنامه آبادیهای كشور، استان بوشهر، شهرستان كنگان، تهران١٣٧٦ ش؛
(١٨) محمد تقی مصطفوی، اقلیم پارس، تهران١٣٤٣ ش؛
(١٩) مقدسی؛
(٢٠) نقشه جادههای ایران، مقیاس٠٠٠ ، ٠٠٠ ، ٢:١، تهران: سازمان حمل ونقل و پایانههای كشور، ١٣٨٢ ش؛
(٢١) عطا نیكخواه، «جغرافیایتاریخیجم»، پایاننامه كارشناسی دانشكده علوم اجتماعی، دانشگاه خلیج فارس، ١٣٧٩ ش؛
(٢٢) آرنولد تالبوت ویلسون، خلیج فارس، ترجمه محمد سعیدی، تهران١٣٤٨ ش؛
(٢٣) یاقوت حموی.

/ علیقاسمی/