دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٥١
بایْکال ، به ترکیِ شرقی بای کول ، براساس اشتقاق عامیانه به معنای دریاچة غنی ، به مغولی دالای نور یعنی دریاچة اقیانوس پیکر، و به روسی اُزِرو بایکال یا اُزرو باجکال ، ژرفترین (١٧٤١ متر) و بزرگترین دریاچة کوهستانی جهان دربخش جنوبی سیبری شرقی ، میان ٥١ درجه و ٢٩ دقیقه و ٥٥ درجه و ٤٦ دقیقه عرض شمالی و ١٠٣ درجه و ٤٤ دقیقه و ١١٠ درجه و ٤٠ دقیقه طول شرقی ، قرار دارد. اطراف آن را رشته کوههای بلندی احاطه کرده است که ارتفاع بعضی ازآنها به ٩٦٨ ، ١ متر می رسد. درازای آن ٦٣٥ و پهنای آن بین ١٥ تا ٧٩ کیلومتر و مساحت آن ٥٠٠ ، ٣١ کیلومتر مربع است . این دریاچه یک پنجم آب شیرین سطح الارضی دنیا را دربردارد. حدود ٣٣٦ رود و نهر به این دریاچه می ریزد که بزرگترین آنها سِلِنگا و بَرگُزین و آنگارایِ علیا و تُرکا ست ، و تنها آنگارا از آن سرچشمه می گیرد که به رودِ ینی سئی می پیوندد. سلنگا حدود پنجاه درصد آب این دریاچه را تأمین می کند.
آب و هوای منطقة بایکال نامساعد، ولی نسبت به محیط اطراف بمراتب ملایمتر است ، و وجود آبِ فراوان دریاچه سبب تعدیل هوای اراضی پیرامون آن شده است . در این دریاچه بیش از ٦٠٠ نوع گیاه و ٢٠٠ ، ١ نوع جانور یافت می شود که بعضی از آنها از اهمیت تجارتی بسیاری برخوردارند. بایکال قابل کشتیرانی است ، و در اطراف آن صنایع چوب بری و کاغذسازی و شیلات و کشتی سازی وجود دارد. ساختمان راه آهن بایکال (به طول ٣٠٧ کیلومتر با ٤٠ تونل ) که شاخه ای از راه آهن سرتاسری سیبری است و گرداگرد حاشیة جنوبی دریاچه (حد فاصل خروجی رود آنگارا و دلتای سلنگا) کشیده شده است ، در پاییز ١٩٠٤ به پایان رسید.
ظاهراً درعهد مغول جغرافیدانان مسلمان دریاچة بایکال را نمی شناخته اند. تنها رشیدالدین فضل اللّه در جامع التواریخ ، (ج ٣، ص ١٨٠) از آن نام برده است . دراین کتاب ، مردمی که در کرانه های این دریاچه زندگی می کنند برقوت («ـ ت » در زبان مغولی نشانة جمع است ) و نواحی اطراف آن ، برقوچین (توکوم ) خوانده شده اند. این واژه در نام رود برگزین برجای مانده است . بایکال را درنیمة اول قرن هفدهم در روسیه و اندکی بعد در اروپای غربی شناختند، و سرانجام در ١٧٧٣ نقشة کامل آن تهیه شد.
منابع :
(١) رشیدالدین فضل اللّه ، جامع التواریخ ، چاپ برزین ، پطرزبورگ ١٨٥٨ ـ ١٨٨٨؛
(٢) Bol'shaya Sovestkaya Enciklopediya ٢ Moscow, ١٩٤٩-١٩٥٨, IV, ٤٩-٥٢;
Brockhaus Efron, Enciklop. Slovar , IIA (=٤) ٧١٥-٧١٧
(٣) (هر دو مأخذ جغرافیایی همراه با منابع جغرافیایی بیشتر)؛
(٤) H. Johansen, "Der Baikel- See" , in Mitt. Geogr. Munchen, xviii/I (١٩٢٥) ١-٢٠٢;
(٥) Werner Leimbach, Die Sowgetunion: Natur, Volk und Wirtschaft, Stuttgar ١٩٥٠;
(٦) Theodore Shabad, Geography of The USSR: aregional survey, New York ١٩٥١;
(٧) Reg. Map: Bol'shaya Sov. Encikl. and Leimbach.
) / بریتانیکا و بولشایا ( با اضافاتی از )، د. اسلام / اشپولر (