جَبَلَه (٢) ، کوهی منفرد در نَجد عربستان سعودی که به سبب وقوع نبردی در کنار آن ، شهرت یافته است . این کوه با ارتفاع ٣٠٢ ، ١ متر در شمال غربی امارت ریاض واقع است و وادی الرِشاء در مشرق آن قرار دارد ( اطلس المملکة العربیة السعودیة ، ص ١٤، ١٨٨؛ عظیمی ، ص ٢ـ٣). این کوه سرخ ، بین الشُّرَیف (آبگاه بنی نُمَیْر) و اَلشّرَفْ (آبگاه بنی کلاب ) قرار گرفته است (بکری ، ج ٢، ص ٣٦٥؛ یاقوت حموی ، ج ٢، ص ٢٤). سه وادی عمده ای که در امتداد دامنه های کوه جبله هست ، به وادی الرشاء می رسند ( د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل مادّه ). به نوشتة

یاقوت حموی در قرن هفتم ، جبله کوه درازی است و شکافهای بزرگی دارد که نزدیک به هم قرار گرفته اند و از ابوزیاد کِلابی نقل می کند که درازی آن یک روز راه و عرض آن نصف روز راه است . دو راه دارد: یکی در مشرق به نام سَلعه ، که در پایین وادی است و طایفة عُرَیْنه از آب آن استفاده می کردند؛ دیگری در مغرب که آن را الخَلیف می نامند (ج ٢، ص ٢٤).

پیش از اسلام در یکی از وادیهای جبله بین تعداد زیادی از قبایل ( رجوع کنید به ادامة مقاله ) نبردی در گرفت که به یوم جبله ، یوم تَعطیش النُوق ، جنگ جبله یا جنگ شعب جبله معروف گردید (یاقوت حموی ، همانجا؛ ابن اثیر، ج ١، ص ٥٨٣؛ قس ابن حائک ، ص ٢٥٩). این جنگ در شِعبِ (درة ) جبله (ابن اثیر، همانجا)، به روایتی هفده سال قبل از تولد پیامبر اکرم اتفاق افتاد (یاقوت حموی ، ج ٢، ص ٢٥). طبری زمان وقوع آن را سال تولد پیامبر ذکر کرده است (ج ٢، ص ١٥٤). در این روز لَقِیط بن زُراره به خون خواهی برادرش ، مَعْبَدبن زُراره ، تصمیم به جنگ گرفت . دَخْتَنُوُس ، دختر و در عین حال همسر لقیط (لقیط برکیش زردشتی بود)، نیز در این جنگ همراه او بود ( رجوع کنید به یاقوت حموی ، ج ٢، ص ٢٤). وی با بسیاری از قبایل مخالف بنی عامربن صَعصَعه متحد شد و عامربن صعصعه نیز با بنی عَبس هم پیمان گردید (ابن اثیر، ج ١، ص ٥٨٣؛ نیز رجوع کنید بهابن دُرَید، ج ٢، ص ٢٨٠ـ٢٨١). لقیط با اطمینان به پیروزی خود بر عامر و متحدانش ، به سوی شعب روانه گشت . در راه به کَرِب بن صَفوان بن حُباب سعدی بر خورد و از او دعوت به همکاری کرد (ابن درید، ج ١، ص ٢٥٧؛ ابن اثیر، ج ١، ص ٥٨٤). او نپذیرفت و لقیط از وی قول گرفت که مخالفان را آگاه نسازد. کرب سوگند یاد کرد، اما به آنان اطلاعات رساند. آنان تصمیم گرفتند شترانشان را به شعب جبله ببرند، آنها را تشنه نگاه دارند تا روز جنگ به طرف دشمن رها کنند و با حملة شترهای تشنه به دشمن ، کمی نیروهای خود را جبران کنند. در این نبرد، تمیمیان و غطفانیان شکست خوردند، عمروبن جون کشته شد و حاجب بن زراره اسیر گردید که او را با پانصد شتر و عمروبن عمرو را با دویست شتر باز خریدند (ابن اثیر، ج ١، ص ٥٨٥). به روایتی انگیزة جنگ جبله ، دست یابی به چراگاه بود ( رجوع کنید به همان ، ج ١، ص ٥٨٦). این روز مانند بسیاری از حوادث دیگرِ عصر جاهلی مبدأ تاریخ شد (مسعودی ، ص ٢٠٤).

واقعة دیگری که با جبله مرتبط است ، به اوایل قرن چهاردهم بازمی گردد. در ١٣٠٨ش /١٩٢٩ بین شعب قبیلة عُتَیْبه بر سر دست یافتن به آبهای جبله نبرد سنگینی درگرفت . پس از آنکه ملک عبدالعزیز آل سعود، در سَبَلَه گروهی از «اِخوان » را که شورش کرده بودند شکست داد، افراد شعبة بَرقا از قبیلة عتیبه به

فرماندهی سلطان بن بجاد آل حُمید (شیخ عتیبه و یکی از سه رهبر شورش ) گریختند. وی و اتباعش سرانجام گرفتار شدند و دوباره از عُمَربن رُبیعان ، فرمانده عناصر وفادار شعبة رَوْقه از قبیلة عتیبه ، در جبله شکست خوردند ( د. اسلام ، همانجا).

منابع :
(١) ابن اثیر؛
(٢) ابن حائک ، صفة جزیرة العرب ، چاپ محمدبن علی أکوع ، صنعاء ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٣) ابن درید، کتاب الاشتقاق ، چاپ عبدالسلام محمد هارون ، بغداد ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٤) اطلس المملکة العربیة السعودیة ، ریاض : وزارة التعلیم العالی ، ١٤٢٠/٢٠٠٠؛
(٥) عبداللّه بن عبدالعزیز بکری ، معجم مااستعجم من اسماء البلاد و المواضع ، چاپ مصطفی سقّا، قاهره ١٣٦٤ـ١٣٧١/ ١٩٤٥ـ١٩٥١؛
(٦) طبری ، تاریخ (بیروت )؛
(٧) رقیه السادات عظیمی ، عربستان سعودی ، تهران : وزارت امورخارجه ، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی ، ١٣٧٤ ش ؛
(٨) مسعودی ، تنبیه ؛
(٩) یاقوت حموی ؛

(١٠) EI ٢ , s.v. "Djabala" (by F. Buhl-[R. L. Headley]).

/ معصومه رضازاده شفارودی /