دایرة المعارف جدید کاتولیک < ، ذیل "Gabriel, Archangel" ). نام جبرئیل چهار بار در عهدین آمده است : دوبار در کتاب دانیال نبی و دوبار در انجیل لوقا. در کتاب دانیال نبی (8:16)، جبرئیل به صورت انسانی بر دانیال پدیدار می شود تا معنای رؤیای او را برایش باز گوید. حضور جبرئیل با جذبه ای همراه است که دانیال از آن مدهوش می شود. در جای دیگری از کتاب دانیال نبی (9:21)، جبرئیل در زمانی که دانیال مشغول دعا و قربانی است ، پروازکنان نزد وی می آید تا اسراری را برایش آشکار کند. در این موارد جبرئیل فرشته نامیده نشده ، بلکه صرفاً موجودی آسمانی است که می توان او را پیام آور خدا دانست و حضورش با جذبه و قدرتی الاهی همراه است (نیز رجوع کنید بهکتاب دانیال نبی ، 10:18). در انجیل لوقا، جبرئیل مژدة تولد یحیی را برای زکریا (1: 19) و مژدة تولد عیسی را برای مریم (1:21) می آورد. گفته شده است که حضور جبرئیل در عهد عتیق صرفاً نشان دهندة قدرت الاهی است اما حضور او در عهد جدید، علاوه بر آن ، آرامش بخش و اطمینان آفرین نیز هست ( رجوع کنید به > دانشنامة معیار کتاب مقدّس < ، همانجا). همچنین گفته شده است که هر چهار بار حضور جبرئیل در کتاب مقدّس به نحوی ناظر به وعدة الاهی به ظهور مسیح است ( رجوع کنید به همانجا). جبرئیل در آثار غیررسمی و مجعول بین عهدین (برای نمونه کتاب اول خنوخ ) و بعد آن حضور برجسته ای دارد و در حد ملکی مقرب ارتقا یافته است . در ترجمه و تفسیر آرامی تورات ، نقش جبرئیل بیشتر شده و به او فعالیتهایی نسبت داده شده که در دوره های اولیة عهد عتیق اتفاق افتاده است ، مثلاً اوست که یوسف را راهنمایی می کند ( رجوع کنید به سفر پیدایش ، 37:15) یا در دفن موسی شرکت دارد ( رجوع کنید به سفر تثنیه ، 34:6؛ > دانشنامة معیار کتاب مقدّس < ، همانجا). همچنین در مأثورات یهودی ، جبرئیل که تصور می شود از آتش ساخته شده ، در کنار میکائیل * ، اوریل و رافائل جزو چهار فرشته ای است که در اطراف عرش اند. به علاوه ، او در زمرة فرشتگان ملاقات کننده با ابراهیم و نیز ویران کنندة سَدوم (از قرای قوم لوط ) دانسته شده است ( رجوع کنید به د. جودائیکا ، ذیل "Michael and Gabriel" ). هر چند جبرئیل هم در سنّت یهودی و هم در سنّت مسیحی ، به مرور زمان ، اهمیت و ارج و قرب بیشتری یافته و حتی تصویر او به صورت فرشته ای بالدار به آثار هنری راه پیدا کرده است ، نه در سنّت یهودی (که در آن میکائیل مدافع همیشگی قوم یهود تلقی می شده است ) و نه در سنّت مسیحی ، جبرئیل هیچگاه به اندازة میکائیل اهمیت نیافته و همیشه مرتبه ای ثانوی داشته است ( رجوع کنید به > دایرة المعارف جدید کاتولیک < ؛ د. جودائیکا ، همانجاها). منابع : (1) علاوه بر کتاب مقدّس ؛ (2) Encyclopaedia Judaica , Jerusalem 1978-1982, s.v. "Michael and Gabriel" (by Harold Louis Ginsberg); (3) The International standard Bible encyclopedia , ed. Geoffrey W. Bromiley, Michigan: William B. Eerdmans, 1979-1988, s.v. "Gabriel" (by L. Hunt); (4) New Catholic encyclopedia , Detroit: Thomson, 2003, s.v. "Gabriel, Archangel" (by T. L. Fallon). / طاهره محمدیان عمرانی / 2) در قرآن و حدیث . واژة «جبرئیل » در اصل عبری است و ظاهراً به صورت سریانی اش به عربی راه یافته است (جفری ، ص 100ـ101). نویسندگان و محققان زبان عربی بر اعجمی بودن آن تصریح کرده اند ( رجوع کنید به جوالیقی ، ص 327؛ ابوحیّان غرناطی ، ج 1، ص 317؛ مرتضی زبیدی ، ج 10، ص 357) که در تلفظ آن تصرف شده است ؛ ابوحیّان غرناطی (ج 1، ص 317ـ 318) سیزده صورت مختلف آن ، نظیر جِبْریل ، جَبْریل ، جَبَرئیل ، جَبَرئِل ، جَبرائل ، جَبرائیِل ، را آورده است (نیز رجوع کنید به جوهری ، ذیل «جبر»؛ جوالیقی ، ص 113ـ114). همچنین دانی (ص 75) صورتهای قرائت این کلمه در قرآن را برشمرده (نیز رجوع کنید بهابن جزری ، ج 2، ص 219) که «جِبْرِیل » مشهورترین و فصیح ترین آنها به لهجة اهل حجاز و بنا بر قرائت حفص ، ابوعمرو، نافع و ابن عامر است (سمین حلبی ، ج 2، ص 18). برخی لغویان عرب با اشاره به معانی گوناگون «جَبْر»، از جمله پادشاه ، بنده ، شجاع ، مرد ( رجوع کنید بهازهری ، ج 11، ص 58 ـ59؛ ابن سیده ، ج 7، ص 407؛ مرتضی زبیدی ، ج 10، ص 348)، و ایل به عنوان اسمی از اسامی خداوند در عبری ( رجوع کنید بهخلیل بن احمد؛ جوهری ، ذیل «ایل »)، جبرئیل را همچون میکائیل و اسرافیل مرکّب از دو بخش دانسته اند که بدین ترتیب جبرئیل («جَبْر» + «ایل ») به معنای مرد خدا یا بندة خدا (عبداللّه ) است . جَبْر در زبانهای حبشی و سریانی و آرامی و عبری به معنای مرد، قهرمان و دلاور است و جبرئیل در این زبانها مرد خدا و قهرمان خدا معنا می شود (زامیت ، ص 116؛ مشکور، ج 1، ص 126). برخی ایل را به معنای بنده و جبرئیل و میکائیل و اسرافیل را به معنای عبداللّه ، عبدالرحمان و عبدالقدوس گرفته اند ( رجوع کنید به ابن کثیر، ج 1، ص 205؛ مرتضی زبیدی ، ج 10، ص 357). با توجه به معنای «جبروت »، که در عبری به معنای نیرومندی و قدرت است ( رجوع کنید به مشکور، همانجا)، احتمالاً جبرئیل از «جبروت » مشتق شده است ( رجوع کنید بهابوحیّان غرناطی ، همانجا). باتوجه به اینکه «جَبَر» از زبان عبری به معنای قدرت داشتن و توانمندی و «جبرئیل » به معنای شخص نیرومند نیز آمده است (زامیت ، ص 116، 530؛ مشکور، همانجا؛ نیز رجوع کنید بهالجَبّار * )، این احتمال تقویت می شود. حتی القاب «شدیدالقوی » و «ذومرّة » نیز معادل عربی جبرئیل دانسته شده است ( رجوع کنید بهجفری ، ص 100؛ مشکور، ج 1، ص 126ـ127؛ جُعَیْط ، ص 63). نام جبرئیل در قرآن سه بار در آیات مدنی آمده است ( رجوع کنید بهبقره : 97، 98؛ تحریم : 4). به وظیفة اصلی جبرئیل ، یعنی پیام آوری وحی ، در آیة «... نَزَّلَهُ عِلی ' قَلْبِکَ...» (بقره : 97) تصریح شده است ، هرچند در بارة کیفیت انتقال و نزول وحی میان متکلمان اختلاف نظر وجود دارد ( رجوع کنید به فخررازی ، ج 2، ص 32؛ صدرالدین شیرازی ، ج 1، ص 296ـ301؛ نیز رجوع کنید به وحی * ). در قرآن تعابیر دیگری نیز هست که مفسران (برای نمونه رجوع کنید بهطبری ، جامع ؛ طوسی ، التبیان ؛ فضل بن حسن طَبْرِسی ، ذیل آیات ) آنها را ناظر به جبرئیل دانسته اند، از جمله «الروح الامین » (شعراء: 193) که حاکی از امانتداری او در رساندن وحی است ؛ «رسولٍ کریم » (حاقه : 40؛ تکویر: 19) که بر خصلتهای نیک وی دلالت دارد؛ «شدیدالقوی » و «ذومِرّة » و «ذی قوة » (نجم : 5، 6؛ تکویر: 20) که بیان کنندة توانمندی و قدرت بر انجام اوامر الاهی است ؛ «مَکین » و «مُطاع » (تکویر: 20، 21) که از جایگاه و منزلت ویژة او نزد خداوند و دیگر فرشتگان حکایت می کند؛ «روح القدس » (نحل : 102؛ که مضمون این آیه «قُلْ نَزَّلَه رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ...» با آیة 97 سورة بقره : «قُل مَنْ ک'انَ عَدُوّاً لِجِبریلَ فَاِنَهُ نَزَّلَهُ عَلی ' قَلِبکَ بِاذِنِ اللّهِ...» که صراحتاً تنزیل قرآن را به جبرئیل نسبت داده ، مطابقت دارد؛ برای احتمالات دیگر در بارة مراد از روح القدس رجوع کنید بهمیبدی ، ج 1، ص 263ـ264؛ فخررازی ، ج 3، ص 177؛ نیز رجوع کنید به روح القدس * ). علاوه بر انتقال وحی ، جبرئیل نقش ویژه ای در ولادت عیسی علیه السلام داشته است . او مژدة ولادت عیسی را به حضرت مریم داده ( رجوع کنید به فضل بن حسن طبرسی ؛ طباطبائی ، ذیل آل عمران : 45) و به صورت انسان نزد او متمثل شده (مریم : 17؛ نیز رجوع کنید بهطبری ، جامع ؛ طوسی ، التبیان ، ذیل آیه ) و روح الاهی را در رحم او دمیده ( رجوع کنید به طبری ، جامع ، ذیل مریم : 22؛ تحریم : 12؛ طوسی ، التبیان ، ذیل انبیاء: 91؛ تحریم : 12) و سرانجام خداوند به عیسی علیه السلام با جبرئیل یاری رسانده و نیرو بخشیده است ( رجوع کنید بهطبری ، جامع ؛ طوسی ، التبیان ، ذیل بقره : 87، 253؛ مائده : 110). مفسران در وساطت جبرئیل برای تولد عیسی تردید نکرده و تعبیر «روح » در آیات یاد شده را همگی ناظر به جبرئیل دانسته اند (برای احتمالات دیگر رجوع کنید به نحاس ، ج 4، ص 318؛ فضل بن حسن طبرسی ، ذیل مریم : 17؛ نیز رجوع کنید بهروح * ؛ روح القدس * ). در بارة سبب کاربرد روح راجع به جبرئیل نیز مفسران اقوال گوناگونی ذکر کرده اند، نظیر تعلق او به عالم مجردات و روحانیات ، تکوین بدون ولادت ، غلبة حیات در او، افاضة حیات و احیای شریعت به واسطة او یا بیان برتری او بر سایر فرشتگان ( رجوع کنید بهطوسی ، التبیان ، ج 1، ص 340ـ341، ج 7، ص 114، ج 8، ص 62؛ فخررازی ، ج 24، ص 165ـ166). در بارة نسبت جبرئیل با روح و مراد از روح ، که به همراه ملائکه از آن یاد شده ( رجوع کنید به نحل : 2؛ معارج : 4؛ نبأ: 38؛ قدر: 4) یا در باره اش سؤال شده ( رجوع کنید به اسراء: 85)، اختلاف هست . برخی آن را فرشته ای موکل بر ارواح یا موجودی برتر از ملائکه و جبرئیل دانسته و گروهی مراد از آن را جبرئیل و تعبیر روح را دالّ بر عظمت و برتری جبرئیل بر دیگر ملائک دانسته اند ( رجوع کنید بهطوسی ، التبیان ، ج 6، ص 359ـ360، ج 10، ص 249؛ فخررازی ، ج 21، ص 36ـ39؛ برای تفصیل بیشتر در بارة مراد از روح در قرآن و احتمالات دیگر رجوع کنید بهروح * ). آیات 97 و 98 سورة بقره در واکنش به پندار یهودیان در بارة جبرئیل نازل شده است ( رجوع کنید به ابن سعد، ج 1، ص 175ـ176؛ واحدی نیشابوری ، ص 17ـ19). آنان از پیامبر پرسیدند، کدام فرشته نزد او می آید و چون شنیدند که آن فرشته جبرئیل است ، به علت کینه ای که از جبرئیل داشتند، جبرئیل را دشمن خود خواندند. ظاهراً ایشان جبرئیل را فرشتة نازل کنندة بلا و سختی و فرمان جنگ و قتال و میکائیل را فرشتة رحمت و بشارت برای قوم یهود می دانستند ( رجوع کنید به طبری ، جامع ؛ زَمَخْشَری ، ذیل بقره : 97)، ازاین رو آیة 98 سورة بقره دشمنی با جبرئیل را هم ارز عداوت با میکائیل و دیگر فرشتگان و حتی خدا می شمرَد. گویا یهودیان به دنبال بهانه ای بودند تا از پذیرش اسلام سر باز زنند، چه پیش از این سؤال ، پرسشهای دیگری از پیامبر کرده بودند تا نبوت او را بیازمایند و هنگامی که حضرت به پرسشهای پیشین نیکو پاسخ داد، سؤال از فرشتة وحی را مطرح کردند ( رجوع کنید بهطبری ، همانجا). این در حالی است که عبداللّه بن سلام ، از علمای یهود، پس از طرح پرسشهایی که فکر می کرد فقط انبیا پاسخش را می دانند و شنیدن جوابهای پیامبر، مسلمان شد (بخاری ، ج 4، ص 268). بر اساس روایات موجود در منابع اسلامی ، جبرئیل نخستین آیات قرآن (علق : 1ـ 5) را در غار حرا به پیامبر وحی کرد. سپس پیامبر نزد خدیجه سلام اللّه علیها بازگشت و او را از این امر مهم آگاه ساخت ( رجوع کنید بهعاملی ، ج 1، ص 233)؛ اما، طبق روایات متعدد در منابع اهل سنّت ، پیامبر دچار تردید شد که آیا فرشتة وحی را دیده یا با شیطان ملاقات کرده است و به توصیة همسرش نزد وَرَقَة بن نَوْفَل ــ فردی نصرانی که با کتب پیشین آشنا بود ــ رفتند و او ایشان را مطمئن کرد که آن فرشته همان ناموس اکبر است که پیشتر بر موسی علیه السلام نازل شده است ( رجوع کنید به ابن هشام ، ج 1، ص 155ـ157؛ ابن سعد، ج 1، ص 194ـ 195؛ طبری ، تاریخ ، ج 2، ص 298ـ303؛ همو، جامع ، ذیل علق ؛ برای همین روایت با اندکی اختلاف رجوع کنید بهابن حنبل ، ج 1، ص 312، ج 6، ص 223؛ بخاری ، ج 1، ص 3، ج 4، ص 124، ج 6، ص 88). این داستان را عموم سیره نویسان و محدّثان و مفسران بعدی پذیرفته اند (برای نمونه رجوع کنید بهقُرطُبی ، ج 1، ص 115ـ116؛ ابن کثیر، ج 3، ص 5 ـ6، 13؛ ابن حَجَر عَسقَلانی ، ج 8، ص 549 ـ554). حتی این احادیث به منابع حدیثی و تفسیری شیعی نیز راه یافته است (برای نمونه رجوع کنید بهابوالفتوح رازی ؛ فضل بن حسن طبرسی ، ذیل آیات ابتدای سورة علق ؛ ابن شهر آشوب ، ج 1، ص 42). دانشمندان شیعه به تفصیل به نقد سند و محتوای این روایات پرداخته اند، از جمله اینکه سلسله سند هیچ یک از این روایتها به طور متصل به شاهد داستان نمی رسد؛ اختلاف نقل داستان خود گواهی بر ساختگی بودن آن است ؛ تردید پیامبر در ماهیت وحی و ملاقات با جبرئیل یا شیطان با مقام عصمت پیامبر سازگاری ندارد ( رجوع کنید بهعاملی ، ج 1، ص 220ـ 223؛ سبحانی ، ج 1، ص 188ـ190؛ دوانی ، ص 157ـ206؛ شرف الدین ، ص 421؛ معرفت ، ج 1، ص 80 ـ 82). گفتنی است در روایات شیعی گزارشی که از آغاز وحی ارائه شده ، از مشکلات یاد شده مبراست و با مقام و منزلت پیامبر هماهنگ است ( رجوع کنید به ابن شهر آشوب ، ج 1، ص 43؛ نهج البلاغة ، خطبة 192؛ بَحْرانی ، ذیل علق ؛ مجلسی ، ج 17، ص 309ـ310؛ برای تفصیل بیشتر در این باره رجوع کنید بهوحی * ). جبرئیل در مدت رسالت پیامبر همواره ولی و یاور او بود. چه شرح صدر پیامبر و تطهیر آن به دست او و میکائیل انجام گرفت (ابن حنبل ، ج 3، ص 149؛ طبری ، تاریخ ، ج 2، ص 308)؛ وضوگرفتن و نماز خواندن را به پیامبر تعلیم داد (ابن هشام ، ج 1، ص 161؛ طبری ، تاریخ ، ج 2، ص 307)؛ در معراج همسفر و راهنمای حضرت رسول بود (ابن حنبل ، ج 3، ص 148ـ149؛ بخاری ، ج 4، ص 77ـ 78؛ طبری ، تاریخ ، ج 2، ص 308ـ309)، هرچند در سدرة المنتهی از همراهی پیامبر بازماند و حضرت به تنهایی به سیر معراج ادامه داد (ابن بابویه ، 1386، ج 1، ص 277؛ قرطبی ، ج 3، ص 425)؛ هنگامی که پیامبر می خواست رسالتش را به خانواده اش ابلاغ کند ( رجوع کنید بهشعراء: 214)، جبرئیل بر انجام این امر تأکید کرد (طبری ، جامع ، ذیل شعراء: 214؛ همو، تاریخ ، ج 2، ص 320)؛ همو پیامبر را از توطئة کفار برای قتل او پیش از هجرت آگاه ساخت (ابن هشام ، ج 2، ص 333؛ طبری ، تاریخ ، ج 2، ص 372)؛ در غزوة بدر، او به همراه هزاران فرشته به یاری پیامبر و اصحابش شتافت (ابن سعد، ج 2، ص 16؛ طبری ، جامع ، ذیل انفال : 9؛ مجلسی ، ج 56، ص 198ـ199). جبرئیل همواره با تواضع نزد پیامبر اکرم حاضر می شد و همواره پیش از ورود بر حضرت از او اجازه می گرفت . مکان حضور جبرئیل در مسجدالنبی مقام جبرئیل نام گرفته است ( رجوع کنید به کُلَیْنی ، ج 4، ص 452؛ ابن بابویه ، 1404، ج 2، ص 570؛ همو، 1363 ش ، ج 1، ص 85؛ طوسی ، مصباح المتهجّد ، ص 710). پیامبر صلی اللّه علیه وآله وسلم هر سال یک بار در ماه رمضان قرآن را بر جبرئیل عرضه می کرد ( رجوع کنید بهابن حنبل ، ج 1، ص 276، 325ـ326، 363؛ بخاری ، ج 2، ص 228، ج 6، ص 101ـ102). گفته شده او شصت هزار مرتبه بر پیامبر اکرم فرود آمده است (ابن شهر آشوب ، ج 1، ص 41). بنا بر روایات کتب اهل سنّت و شیعه ( رجوع کنید بهابن حنبل ، ج 1، ص 395، 398، 407، ج 6، ص 241؛ بخاری ، ج 4، ص 82 ـ 83، ج 6، ص 50؛ طبری ، جامع ، ذیل نجم : 8 ـ11، 12ـ16، 17ـ 18؛ ابن بابویه ، 1387، ص 263؛ احمدبن علی طبرسی ، ج 1، ص 362)، پیامبر دوبار جبرئیل را در صورت حقیقی اش رؤیت کرده است . یک بار در «افق اعلی »، هنگامی که پیامبر از او درخواست کرد تا صورت واقعی اش را ببیند، و بار دیگر در معراج ، نزد «سدرة المنتهی » ( رجوع کنید به نجم : 1ـ 18). نیز گفته اند که یک بار پیامبر او را در حالی که بین آسمان و زمین بر «کرسی » نشسته بوده ، دیده و سپس آیات سورة مدثر بر او نازل شده است ( رجوع کنید به ابن حنبل ، ج 3، ص 377؛ بخاری ، ج 1، ص 4، ج 6، ص 75ـ76؛ طبری ، جامع ؛ طوسی ، التبیان ، ذیل مدثر). به گفتة پیامبر، جبرئیل غالباً با چهرة جوان خوشرویی به نام دِحْیة بن خلیفه کلبی * بر او ظاهر می شده است ( رجوع کنید به ابن سعد، ج 4، ص 250؛ ابن شهر آشوب ، ج 2، ص 254؛ ابن طاووس ، ص 129ـ 130، 148؛ سیوطی ، ج 1، ص 205؛ نیز رجوع کنید به دحیة بن خلیفه کلبی * ) و حتی گفته اند که برخی صحابه و نیز عایشه جبرئیل را با این شمایل دیده و گمان برده بودند که او دحیة کلبی است ( رجوع کنید بهابن سعد، ج 3، ص 422، 488، ج 4، ص 250؛ طبری ، تاریخ ، ج 2، ص 582 ـ583؛ همو، جامع ، ذیل احزاب : 26ـ27؛ کلینی ، ج 2، ص 587؛ احمدبن علی طبرسی ، ج 1، ص 195). طبق برخی روایات ، او یک بار در هیئت مردی برای تعلیم دین به میان صحابه آمد ( رجوع کنید به ابن حنبل ، ج 1، ص 27، 52ـ53؛ بخاری ، ج 1، ص 18). او معمولاً همچون مرد معمولی با جامه ای سبزرنگ بر تن و عمامه ای ابریشمی بر سر، سوار بر اسب یا استر ظاهر می شد ( رجوع کنید به ابن هشام ، ج 3، ص 716؛ ابن سعد، ج 2، ص 26؛ طبری ، تاریخ ، همانجا). طبق احادیث ، امامان شیعه نیز از یاری و پشتیبانی جبرئیل بهره مند بوده اند. چنانکه مجلسی (ج 25، ص 47 به بعد) بابی با این عنوان گشوده و احادیث بسیاری نقل کرده است . نیز گفته شده است که دعای «لیلة السبت » را جبرئیل به علی علیه السلام آموخت (طوسی ، مصباح المتهجّد ، ص 420) و پس از درگذشت رسول اکرم مطالبی را بر فاطمه سلام اللّه علیها القا کرد که حضرت علی آنها را در مصحفی ، مشهور به مصحف فاطمه ، نگاشته است ( رجوع کنید بهصفار قمی ، ص 174؛ کلینی ، ج 1، ص 241، 458). در مجموعه ای از روایات ، تفاوت «رسول »، «نبی » و «امام » از نظر کیفیت نزول جبرئیل بر هر یک بیان شده است . چنانکه رسول جبرئیل را می بیند و با او صحبت می کند، نبی او را در خواب می بیند و صدایش را می شنود و امام فقط صدایش را می شنود. صفار قمی (ص 388ـ394) این احادیث را در بابی با همین عنوان گرد آورده است (نیز رجوع کنید به کلینی ، ج 1، ص 176ـ177). جبرئیل در قصص انبیا نیز نقشی ممتاز دارد، چرا که آموزگار و مددکار همة انبیا از آدم تا عیسی بوده است . او به آدم زراعت و نحوة استفاده از آهن و مناسک حج ، به نوح ساختن کشتی و به داود ساختن زره را آموخت ؛ ابراهیم را از آتش نمرود رهانید؛ اسماعیل را هنگام ذبح و یوسف را زمان افکنده شدن در چاه یاری رساند و برای حمایت از موسی در مبارزه با فرعونیان ، آنان را به بحر احمر کشاند و غرق کرد. اکثر این داستانها را کعب الاحبار و وَهْب بن مُنَبِّه روایت کرده اند و به تفصیل در قصص الانبیا ی ثعلبی (برای نمونه رجوع کنید بهص 32، 34، 48، 67ـ 68، 82، 100، 176، 245) آمده است . در روایات ، جبرئیل با القاب طاووس الملائکه ، افضل الملائکه ، ناموس اکبر (به معنای صاحب خبر خیر، در مقابل جاسوس به معنای صاحب خبر شر) یاد شده است ( رجوع کنید بهنَوَوی ، ج 1، ص 144؛ قزوینی ، ص 91؛ سیوطی ، ج 1، ص 92؛ مجلسی ، ج 17، ص 309، ج 18، ص 228، ج 56، ص 258). جبرئیل در شمار چهار فرشتة برگزیده و مقرب الاهی است که وظیفة تدبیر عالم را برعهده دارند ( رجوع کنید بهابن بابویه ، 1404، ج 4، ص 236؛ سیوطی ، ج 1، ص 93ـ94؛ مجلسی ، ج 56، ص 170، ج 65، ص 18)؛ جبرئیل آورندة وحی ، میکائیل موکَّل بر رزق و باران ، اسرافیل دمنده در صور و عزرائیل فرشتة مرگ است . در روایات اقوالی دالّ بر برتری دیگر ملائک بر جبرئیل وجود دارد، چنانکه گاهی به دلیل وساطت میکائیل و اسرافیل در نزول وحی یا به دلیل بزرگی میکائیل یا به سبب اماتة جبرئیل به واسطة عزرائیل در روز حشر، این سه ملک برتر از جبرئیل شمرده شده اند (برای نمونه رجوع کنید به سیوطی ، ج 1، ص 92ـ93؛ مجلسی ، ج 6، ص 329، ج 56، ص 223)؛ اما، به برتری جبرئیل اشارات صریح تری هست ( رجوع کنید به مجلسی ، ج 56، ص 206، 249، 258؛ برای تفصیل بیشتر در این باره رجوع کنید بهملائکه * ؛ اسرافیل * ؛ عزرائیل * ؛ میکائیل * ). در وصف صورت حقیقی جبرئیل آمده است که او ششصد بال مرصع به دُر و مروارید دارد و در عظمت ، مشرق و مغرب عالم را پر می کند ( رجوع کنید به ابن حنبل ، ج 1، ص 407؛ بخاری ، ج 4، ص 83 ـ84؛ مقدسی ، ج 1، ص 173؛ قزوینی ، ص 91ـ92؛ قس الاختصاص ، ص 45ـ46 که جزئیات ویژگیهای جبرئیل را به نقل از ابن عباس آورده است ؛ نیز رجوع کنید به ملائکه * ). منابع : (5) علاوه بر قرآن ؛ (6) ابن بابویه ، التوحید ، چاپ هاشم حسینی طهرانی ، قم 1387؛ (7) همو، علل الشرایع ، نجف 1386/1966، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛ (8) همو، کتاب من لایحضره الفقیه ، چاپ علی اکبر غفاری ، قم 1404؛ (9) همو، کمال الدین و تمام النعمة ، چاپ علی اکبر غفاری ، قم 1363 ش ؛ (10) ابن جزری ، النشر فی القراءات العشر ، چاپ علی محمد ضباع ، مصر ?( 1940 ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛ (11) ابن حجر عسقلانی ، فتح الباری : شرح صحیح البخاری ، بیروت : دارالمعرفة ، ( بی تا. ) ؛ (12) ابن حنبل ، مسند احمدبن حنبل ، استانبول 1402/1982؛ (13) ابن سعد (بیروت )؛ (14) ابن سیده ، المحکم والمحیط الاعظم ، چاپ عبدالحمید هنداوی ، بیروت 1421/2000؛ (15) ابن شهرآشوب ، مناقب آل ابی طالب ، نجف 1956؛ (16) ابن طاووس ، الیقین باختصاص مولانا علی ( علیه السلام ) بامرة المؤمنین ، چاپ انصاری ، قم 1413؛ (17) ابن کثیر، تفسیرالقرآن العظیم ، بیروت 1412؛ (18) ابن هشام ، سیرة النبی ، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، ( قاهره ) 1383/1963؛ (19) ابوالفتوح رازی ، روض الجِنان و روح الجَنان فی تفسیرالقرآن ، چاپ محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح ، مشهد 1365ـ1376 ش ؛ (20) ابوحیّان غرناطی ، تفسیر البحرالمحیط ، بیروت 1403/1983؛ (21) الاختصاص ، ( منسوب به ) محمدبن محمد مفید، چاپ علی اکبر غفاری ، قم : جامعة مدرسین حوزة علمیة قم ، ( بی تا. ) ؛ (22) محمدبن احمد ازهری ، تهذیب اللغة ، ج 11، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، قاهره ( بی تا. ) ؛ (23) هاشم بن سلیمان بحرانی ، البرهان فی تفسیر القرآن ، چاپ محمودبن جعفر زرندی ، تهران 1334 ش ، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛ (24) محمدبن اسماعیل بخاری ، صحیح البخاری ، استانبول 1401/1981؛ (25) احمدبن محمد ثعلبی ، قصص الانبیاء، المسمی عرائس المجالس ، بیروت : المکتبة الثقافیة ، ( بی تا. ) ؛ (26) هشام جعیط ، الوحی و القرآن و النبوة ، بیروت 2000؛ (27) موهوب بن احمد جوالیقی ، المعرّب من الکلام الاعجمی علی حروف المعجم ، چاپ احمد محمدشاکر، قاهره 1361؛ (28) اسماعیل بن حماد جوهری ، الصحاح : تاج اللغة و صحاح العربیة ، چاپ احمد عبدالغفور عطار، بیروت ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران 1368 ش ؛ (29) خلیل بن احمد، کتاب العین ، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی ، قم 1405؛ (30) عثمان بن سعید دانی ، کتاب التیسیرفی القراءات السبع ، چاپ اوتو پرتسل ، استانبول 1930؛ (31) علی دوانی ، «آغاز وحی و بعثت پیامبر(ص ) در تاریخ و تفسیر طبری (بررسی و نقد)»، در یادنامة طبری ، ویراستار: محمد قاسم زاده ، تهران : وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، سازمان چاپ و انتشارات ، 1369 ش ؛ (32) زمخشری ؛ (33) جعفر سبحانی ، فروغ ابدیت ، قم ?( 1345ـ1351 ش ) ؛ (34) احمدبن یوسف سمین حلبی ، الدرالمصون فی علوم الکتاب المکنون ، چاپ احمدمحمد خرّاط ، دمشق 1406ـ1414/ 1986ـ1993؛ (35) سیوطی ؛ (36) عبدالحسین شرف الدین ، النّص و الاجتهاد ، چاپ ابومجتبی ، قم 1404؛ (37) محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی ، تفسیرالقرآن الکریم ، چاپ محمد خواجوی ، قم 1379ـ1380 ش ؛ (38) محمدبن حسن صفار قمی ، بصائر الدرجات الکبری فی فضائل آل محمد ( ع )، چاپ محسن کوچه باغی تبریزی ، تهران 1362 ش ؛ (39) طباطبائی ؛ (40) احمدبن علی طبرسی ، الاحتجاج ، چاپ محمدباقر موسوی خرسان ، نجف 1386/1966، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛ (41) فضل بن حسن طبرسی ؛ (42) طبری ، تاریخ (بیروت )؛ (43) همو، جامع ؛ (44) محمدبن حسن طوسی ، التبیان فی تفسیرالقرآن ، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی ، بیروت ( بی تا. ) ؛ (45) همو، مصباح المتهجّد ، بیروت 1411/1991؛ (46) جعفر مرتضی عاملی ، الصحیح من سیرة النبی الاعظم صلی اللّه علیه وآله و سلم ، قم 1403؛ (47) علی بن ابی طالب (ع )، امام اول ، نهج البلاغة ، چاپ صبحی صالح ، بیروت ?( 1387 ) ، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛ (48) محمدبن عمر فخررازی ، التفسیرالکبیر ، قاهره ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛ (49) محمدبن احمد قرطبی ، الجامع لاحکام القرآن ، بیروت 1405/1985؛ (50) زکریابن محمد قزوینی ، عجائب المخلوقات و غرائب الموجودات ، چاپ فاروق سعد، بیروت 1978؛ (51) کلینی ؛ (52) مجلسی ؛ (53) محمدبن محمد مرتضی زبیدی ، تاج العروس من جواهرالقاموس ، ج 10، چاپ ابراهیم ترزی ، کویت 1392/1972، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛ (54) محمدجواد مشکور، فرهنگ تطبیقی عربی با زبانهای سامی و ایرانی ، تهران 1357 ش ؛ (55) محمدهادی معرفت ، التمهید فی علوم القرآن ، قم 1411ـ1412؛ (56) مطهربن طاهر مقدسی ، کتاب البدء و التاریخ ، چاپ کلمان هوار، پاریس 1899ـ1919، چاپ افست تهران 1962؛ (57) احمدبن محمد میبدی ، کشف الاسرار و عدة الابرار ، چاپ علی اصغر حکمت ، تهران 1361 ش ؛ (58) احمدبن محمد نَحاس ، معانی القرآن الکریم ، چاپ محمدعلی صابونی ، مکه 1408ـ1410؛ (59) یحیی بن شرف نووی ، تهذیب الاسماء و اللغات ، مصر: ادارة الطباعة المنیریة ، ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛ (60) علی بن احمد واحدی نیشابوری ، اسباب النزول ، بیروت : دارالکتب العلمیة ، ( بی تا. ) ، چاپ افست قم 1368 ش ؛ (61) Arthur Jeffery, The foreign vocabulary of the Qur , a ¦n , Baroda 1938; (62) Martin R. Zammit, A comparative lexical study of Qur , anic Arabic , Leiden 2002. / طیّبه کرمی و سیدعلی آقایی / 3) در فلسفه و عرفان . در متون فلسفی و عرفانی ، جبرئیل با مفاهیم و اصطلاحاتی همچون عقل و روح پیوند دارد. ابن سینا با بیان اینکه منظور از عقول ، ملائکة مقرب اند، در تبیین کیفیت وحی ، معتقد به اتصال رسول اکرم به عقل فعال و دریافت معارف از این طریق است (1363 ش ، ص 103، 116). او فرشتة نازل کنندة وحی را روح القُدُس می خواند و آن را شریف ترینِ ارواح و نفس قدسی یا واسطه میان واجب و عقل اول معرفی می کند ( رجوع کنید به 1404، ج 1، ص 442؛ همو، 1365 ش ، ص 89 ـ90). شهاب الدین سهروردی (ج 2، ص 265) نیز جبرئیل را در سیر نزولی عقول و کلمات الاهی ، آخرین کلمه و عقل دهم دانسته است . در اصطلاح فلسفة اشراق ، جبرئیل از جملة انوار قاهره و از بزرگ ترین آنان و صاحب طلسم نوع انسانی است ( رجوع کنید به همان ، ج 2، ص 200ـ201). سهروردی پیدایش عالم عنصری و محسوس و نیز ارواح آدمیان را معلول فعل جبرئیل دانسته (ج 3، ص 209، 217ـ 218) و علاوه بر بخشش حیات ، اعطای علم و فضیلت را نیز به او نسبت داده است (ج 2، ص 201). به نظر سهروردی (ج 3، ص 179ـ180) جبرئیل یا روح القدس ، نفوس انسانی را از قوه به فعل می آورد و اگر انسانها استعداد لازم را در خود فراهم آورند، می توانند به او متصل شوند و از گنجینة علم و فضائل او بهره مند گردند. در این دیدگاه ، نسبتی که جبرائیل با نفوس انسانی دارد، به نسبت خورشید با چشم یا قلم با لوح تمثیل شده است . به این ترتیب ، جبرئیل واسطة وجود و منشأ معرفت نفوس انسانی است . ملاصدرا (صدرالدین شیرازی ، 1337 ش ، سفر 3، ج 2، ص 23) جبرئیل و روح القدس و عقل فعال را یکی دانسته است . از نظر او (1337 ش ، سفر 1، ج 2، ص 63، سفر 4، ج 2، ص 142ـ143) جبرئیل فرشتة هدایت است و در میان فرشتگان ، نقش برجسته ای در تکمیل نفوس دارد و به واسطة او علوم به نفوس و وحی به انبیا افاضه می شود. از نظر ملاصدرا (1337 ش ، سفر 4، ج 2، ص 144)، جبرئیل در افاضة علم به انسانها، همه را برابر می داند و درجه و میزان کسب علوم و معارف ، به تفاوت استعدادها و قابلیتهای نفوس ــ که زمینه ساز ارتباط با جبرئیل یا عقل فعال است ــ بستگی دارد. به نظر ملاصدرا (1367 ش ، ج 2، ص 449)، جبرئیل دو مَقام دارد که به تناسب آنها دو لقب به او داده شده است : مادامی که از آسمانِ تجرد و قرب ، نزول نیافته ، شایستة لقب «روح القدس » است و هنگامی که از آن مقام تنزل بیابد و در صورتی متناسب ، متمثل شود، تعبیر «روح » برای او به کار می رود (برای مباحث فلسفی در بارة ماهیت و مرتبة وجودی جبرئیل رجوع کنید به عقل * ). ابویعقوب سجستانی (متوفی 353)، از اندیشمندان اسماعیلیه ، ضمن توضیحِ سه اصطلاح «جَدّ»، «فتح » و «خیال » و تطبیق آنها بر جبرئیل و میکائیل و اسرافیل ، «جدّ» را همان «بخت » و عامل تعیین کنندة سعادت و شقاوت انسانها دانسته است که اگر نفسی پاک را مورد توجه قرار دهد، آن فرد مربی عصر خود می شود و مردم را به رضوان الاهی رهنمون می گردد. انوار ملکوتی از طریق جدّ به این فرد می رسد و هرگاه این پیامها مجمل و مبهم باشند، فتح (میکائیل ) آنها را خواهد گشود ( رجوع کنید بهص 43ـ44). ناصرخسرو (متوفی 481) نیز که پیرو همان عقاید و آرای فکری بوده است ، جبرئیل ، میکائیل و اسرافیل را با سه لقب «جدّ» «فتح » و «خیال »، در زمرة هفت نور ازلی و پس از عقل و نفس نام برده است ( رجوع کنید به ص 109، 138). در متون عرفانی ، جبرئیل مبدأ حیات ، مظهر علم حق تعالی ، صورت متمثلة عقل ، موکَّل بر تحصیل علوم و تدبیر معاش و استاد رسل خوانده شده است ( رجوع کنید به نَسَفی ، ص 147؛ ابن عربی ، الفتوحات المکیّة ، ج 3، ص 400؛ همو، فصوص الحکم ، ج 1، ص 138؛ فناری ، ص 509؛ لاهیجی ، ص 81، 227). او یکی از چهار فرشته ای است که قبل از قیامت ، و نیز یکی از هشت حاملی است که در هنگام قیامت ، عرش الاهی را حمل می کنند (ابن عربی ، الفتوحات المکیّة ، ج 1، ص 147ـ 148؛ فناری ، ص 449). به گفتة فناری (ص 518)، مُقام جبرئیل در سدرة المنتهی است و آن مقام ، برزخی میان عالم طبیعتِ عنصری و عالم طبیعتِ کلیِ ثابت است که مختص است به عالم مثال و عرش و کرسی و آنچه مشتمل بر آنهاست ؛ از این رو، صورت جبرئیل که در آن مقام ظاهر شده مشتمل بر خواص چیزهایی است که فوق سدره و مادون آن است . جبرئیل ناقل کلمة الاهی است که گاهی فعلی و گاهی قولی است . انتقال کلمة الاهی به مریم سلام اللّه علیها و تولد عیسی علیه السلام از نوع اول است و به همین اعتبار به او روح القدس گفته می شود، اما روح الامین ، لقب او به اعتبار دوم (قولی ) است (همان ،ص 402). به عقیدة ابن عربی ( فصوص الحکم ، ج 1، ص 140)، چون جبرئیل به صورت بشر نزد مریم متمثل شد، عیسی نیز به صورت انسان متولد شد و معجزة او نیز احیای اموات بود (نیز رجوع کنید به فناری ، همانجا). به نظر فناری (ص 518 ـ519) نیز عیسی علیه السلام از جهتی همان صورت روحانیت جبرئیل و مظهر مقام برزخی او در سدره است . سیدحیدر آملی (متوفی 782؛ ص 688) به اعتباری جبرئیل را همان عقل اول دانسته است اما به اعتقاد جیلی (متوفی 832؛ ج 1، ص 27ـ30) خدا جبرئیل را از عقل اول که همان روحانیت حضرت محمد صلی اللّه علیه وآله وسلم است ، در ازل خلق کرد و به این سبب ، رسول اکرم پدر جبرئیل و اصلِ همة عالم است . به همین دلیل در شب معراج ، جبرئیل که فروتر از رسول اکرم است ، از ادامة عروج به مراتب بالاتر باز ماند. او معتقد است که «حقیقت محمدیه » یا «روح »، اشرف فرشتگان و برترینِ موجودات است و بسیاری از ملائک و از جمله جبرئیل ، صورتی از وی و مخلوق اویند ( رجوع کنید به ج 1، ص 15ـ17؛ قس عطار، 1356 ش ، ص 359 که با توجه به آیة «قُلِ الرُّوحُ مِن اَمْرِ رَبّی »، اسرا: 85، جبرئیل را ظهور یا ظاهر آن امر بیان کرده است ). روح القدس و روح الامین نیز نزد جیلی ، لقب ویژة جبرئیل نیست و به نظر او اینکه جبرئیل را روح الامین نامیده اند از باب تسمیة فرع (جبرئیل ) به اعتبار اصلش (یعنی عقل اول ) است ( رجوع کنید بههمان ، ج 1، ص 13ـ 15، 30). در اصطلاح اهل تصوف ، به جبرئیل ، روح القاء (واسطة القای علم غیب بر قلوب ) نیز گفته شده است ( رجوع کنید به عبدالرزاق کاشی ، قسم 1، ص 169؛ نقشبندی خالدی ، ص 61). در ادبیات عرفانی ، امکان تطبیق خصوصیات سیمرغ * بر جبرئیل مطرح شده است . سیمرغ ، پرنده ای افسانه ای ، مقدّس و ماوراء طبیعی است و همچون جبرئیل با بال و پر بزرگ و جثة عظیم وصف شده است ( رجوع کنید به فردوسی ، ج 1، ص 138، ج 6، ص 1703؛ اسدی طوسی ، ص 153؛ عطار، 1356 ش ، ص 66؛ مولوی ، ج 2، دفتر 4، بیت 3769؛ پورنامداریان ، 1374 ش ، ص 75، 81 ـ82؛ منزوی ، ص 49ـ50؛ نیز رجوع کنید بهخاقانی ، ص 37؛ قس صدرالدین شیرازی ، 1337 ش ، سفر 4، ج 2، ص 143ـ 144، که گزارش کرده عارفان این فرشتة روحانی را عنقا نامیده اند رجوع کنید به ادامة مقاله ). حمایت سیمرغ از زال و واسطه بودن او برای انتقال نیروهای غیبی به زال ، بی شباهت به ارتباط جبرئیل با پیامبر نیست (پورنامداریان ، 1374 ش ، ص 82ـ84). درخت یا کوهی که سیمرغ بر آن آشیانه دارد نیز دارای خصوصیات غیرمادّی است : آن درخت که طوبی نام دارد، از میان کوهها بیرون آمده و مادرِ همة گیاهان و روییدنیهاست . هر بامداد که سیمرغ از آشیان خود بیرون می پرد و بر زمین بال می گسترد، هر میوه که بر درخت و هر نباتی که بر زمین می روید از اثر پرِ اوست ( رجوع کنید به سهروردی ، ج 3، ص 232). متناظر با آن ، مکان جبرئیل را در سدرة المنتهی * دانسته اند که درختی با عظمت است و علم و عمل خلایق و مقامات انبیا و ملائکه به آنجا ختم می شود ( رجوع کنید به میبدی ، ج 9، ص 360؛ طوسی ، ص 25). سیمرغ ، شاه مرغان است (فردوسی ، ج 1، ص 139) و آنچه در رسالة الطیر ابن سینا (ص 19ـ27) و داستان مرغان احمد غزالی (ص 26ـ35) در بارة سفر پرندگان به سوی او و طی مراحل و مدارج آمده ، مشابه مراحل تکامل نفس و رسیدن آن به مرحلة عقل مستفاد و اتصال به عقل فعال (جبرئیل ) است ( رجوع کنید بهپورنامداریان ، 1364 ش ، ص 255ـ256؛ همو، 1374 ش ، ص 87 ـ 88؛ ستاری ، ص 122ـ124، 128ـ129). ملاصدرا (1337 ش ، سفر 4، ج 2، ص 146) نیز از اهل عرفان نقل کرده که رسیدن همة مخلوقات به انواع کمالاتی که می توانند به آنها نایل شوند و همچنین وصول سالکان به خواستها و مقاصدشان ، به یاری این پرندة قدسی است . سهروردی در رسالة آواز پرجبرئیل (ج 3، ص 220ـ222)، متأثر از آنچه در قرآن (فاطر: 1) در وصف بال ملائک و در روایات ( رجوع کنید به بخش 2: در قرآن و حدیث ) در بارة بالهای جبرئیل آمده است ، جبرئیل را به سبب داشتن دو بال ، برتر از ملائکی می داند که سه یا چهار بال دارند، زیرا دو از سایر اعداد به یک نزدیک تر است . او همچنین به روشن بودن بال راست و تاریکی بال چپ جبرئیل اشاره کرده است . نور از دیدگاه سهروردی نشانة وجود و ظلمت نشانة عدم است و غیر از نورالانوار که نور محض و واجب الوجود بالذات است ، هر موجود دیگری ممکن الوجود است و به سبب همین امکان ، بال چپِ جبرئیل تاریک است . از بال راست جبرئیل که نورانی است ، نفوس و از بال چپ او، عالم مادّی پدید می آید. القای حقایق به انبیا و اولیا به بال راست و قهر و صیحه و حوادث به بال چپ او منتسب است ( رجوع کنید به پورنامداریان ، 1364 ش ، ص 170ـ171؛ نیز در وصف بال و پر جبرئیل رجوع کنید به روزبهان بَقْلی ، ص 235). همچنین بنا بر گزارش صدرالدین شیرازی (1337 ش ، سفر 4، ج 2، ص 145) به نظر اهل عرفان این پرندة قدسی که در کوه قاف جای دارد، صفیرش موجب بیداری خفتگانِ در تاریکی و سبب هوشیاری غافلانِ از ذکر آیات الاهی می شود اما شمار کسانی که به آوای او گوش دهند و آوازش را بشناسند اندک است . هرکس زبان او را بفهمد زبان همة مرغان را می فهمد. در ادبیات منظوم ، شهپر یا پر جبرئیل نیز اصطلاحی پرکاربرد است (برای نمونه رجوع کنید به سنایی ، ص 676؛ انوری ، ج 1، ص 65؛ خاقانی ، ص 31، 181، 223، 340؛ نظامی ، ج 3، اقبالنامه ، ص 212؛ عطار، 1356 ش ، ص 66ـ 67؛ مولوی ، ج 2، دفتر 3، بیت 1515، دفتر 4، بیت 3769، ج 3، دفتر 6، بیت 4139؛ جامی ، ج 1، تحفة الاحرار ، ص 489؛ فروغی ، ص 9، 48، 167) و ویژگیهایی همچون محافظت در برابر دشمنان ، جلوگیری از صدمة آتش و آب ، و ترمیم جراحت برای آن بیان شده است ( رجوع کنید بهمسعود سعدسلمان ، ص 271، 320؛ سنایی ، ص 168، 201؛ خاقانی ، ص 37، 560؛ قس ) جبرئیل را «طاووس الملائکه »، «اَبِ ما» (پدر ما) و عقل کل نیز خوانده اند ( رجوع کنید بهانوری ، ج 1، ص 367؛ عطار، 1371 ش ، ص 132ـ133). منابع : (63) حیدربن علی آملی ، کتاب جامع الاسرار و منبع الانوار ، به انضمام ، رسالة نقد النقود فی معرفة الوجود ، چاپ هانری کوربن و عثمان اسماعیل یحیی ، تهران 1347 ش ؛ (64) ابن سینا، رسالة الطیر ، در شکوفه تقی ، دوبال خرد: عرفان و فلسفه در رسالة الطیر ابن سینا ، تهران 1382 ش ؛ (65) همو، الشفاء، الالهیات ، ج 1، چاپ ابراهیم مدکور، جورج شحاته قنواتی ، و سعید زاید، قاهره 1380/1960، چاپ افست قم 1404؛ (66) همو، المبدأ و المعاد ، چاپ عبداللّه نورانی ، تهران 1363 ش ؛ (67) همو، معراج نامه ، چاپ نجیب مایل هروی ، مشهد 1365 ش ؛ (68) ابن عربی ، الفتوحات المکیة ، بیروت : دارصادر، ( بی تا. ) ؛ (69) همو، فصوص الحکم و التعلیقات علیه بقلم ابوالعلاء عفیفی ، تهران 1370 ش ؛ (70) ابویعقوب سجستانی ، کتاب الافتخار ، چاپ مصطفی غالب ، ( بیروت ) 1980؛ (71) علی بن احمد اسدی طوسی ، گرشاسب نامه ، چاپ حبیب یغمائی ، تهران 1354 ش ؛ (72) محمدبن محمد (علی ) انوری ، دیوان ، چاپ محمدتقی مدرس رضوی ، تهران 1337ـ1340 ش ؛ تقی پورنامداریان ، دیدار با سیمرغ : هفت مقاله در عرفان ، و شعر و اندیشة عطار ، مقالة 2: «سیمرغ و (73) جبرئیل »، تهران 1374 ش ؛ (74) همو، رمز و داستانهای رمزی در ادب فارسی : تحلیلی از داستانهای عرفانی ـ فلسفی ابن سینا و سهروردی ، تهران 1364 ش ؛ (75) عبدالرحمان بن احمد جامی ، مثنوی هفت اورنگ ، چاپ جابلقا دادعلیشاه و دیگران ، تهران 1378 ش ؛ (76) عبدالکریم بن ابراهیم جیلی ، الانسان الکامل فی معرفة الاواخر و الاوائل ، قاهره 1390/1970؛ (77) بدیل بن علی خاقانی ، دیوان ، چاپ علی عبدالرسولی ، ( تهران ) 1317 ش ؛ (78) روزبهان بقلی ، شرح شطحیات ، چاپ هانری کوربن ، تهران 1360 ش ؛ (79) جلال ستاری ، مدخلی بر رمزشناسی عرفانی ، تهران 1372 ش ؛ (80) مجدودبن آدم سنایی ، کتاب حدیقة الحقیقه و شریعة الطریقه ، چاپ محمدتقی مدرس رضوی ، ( تهران ? 1329 ش ) ؛ (81) یحیی بن حبش سهروردی ، مجموعه مصنّفات شیخ اشراق ، تهران 1380 ش ؛ (82) محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی ، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة ، تهران 1337 ش ؛ (83) چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛ (84) همو، شرح اصول الکافی ، ج 2، چاپ محمد خواجوی ، تهران 1367 ش ؛ (85) محمدبن محمود طوسی ، عجایب المخلوقات ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران 1345 ش ؛ (86) عبدالرزاق کاشی ، اصطلاحات الصوفیة ، چاپ عبدالعال شاهین ، قاهره 1413/1992؛ (87) محمدبن ابراهیم عطار، مصیبت نامه ، چاپ نورانی وصال ، تهران 1356 ش ؛ (88) همو، هیلاج نامه ، چاپ احمد خوشنویس ، ( تهران ) 1371 ش ؛ (89) احمدبن محمد غزالی ، داستان مرغان : متن فارسی رسالة الطیر خواجه احمد غزالی ، چاپ نصراللّه پورجوادی ، تهران 1355 ش ؛ (90) ابوالقاسم فردوسی ، شاهنامة فردوسی ، از روی چاپ وولرس ، تهران 1314 ش ؛ (91) عباس بن موسی فروغی ، دیوان کامل فروغی بسطامی ، چاپ م . درویش ، ( تهران ) 1368 ش ؛ (92) محمدبن حمزه فناری ، مصباح الانس ، در محمدبن اسحاق صدرالدین قونیوی ، مفتاح الغیب ، چاپ محمد خواجوی ، تهران 1374 ش ؛ (93) محمدبن یحیی لاهیجی ، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز ، چاپ محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی ، تهران 1371 ش ؛ (94) مسعود سعد سلمان ، دیوان ، چاپ غلامرضا رشید یاسمی ، تهران 1318 ش ؛ (95) علینقی منزوی ، سی مرغ و سیمرغ ، تهران 1359 ش ؛ (96) جلال الدین محمدبن محمد مولوی ، کتاب مثنوی معنوی ، چاپ رینولد آلن نیکلسون ، تهران : انتشارات مولی ، ( بی تا. ) ؛ (97) احمدبن محمد میبدی ، کشف الاسرار و عدة الابرار ، چاپ علی اصغر حکمت ، تهران 1361 ش ؛ (98) ناصرخسرو، کتاب جامع الحکمتین ، چاپ هانری کوربن و محمد معین ، تهران 1363 ش ؛ (99) عزیزالدین بن محمد نسفی ، مجموعة رسائل مشهور به کتاب الانسان الکامل ، چاپ ماریژان موله ، تهران 1341 ش ؛ (100) الیاس بن یوسف نظامی ، سبعة حکیم نظامی ، چاپ حسن وحید دستگردی ، تهران 1363 ش ؛ (101) احمد نقشبندی خالدی ، کتاب جامع الاصول فی الاولیاء ، مصر 1331، چاپ افست قاهره ( بی تا. ) . / طیّبه کرمی / "> دایرة المعارف جدید کاتولیک < ، ذیل "Gabriel, Archangel" ). نام جبرئیل چهار بار در عهدین آمده است : دوبار در کتاب دانیال نبی و دوبار در انجیل لوقا. در کتاب دانیال نبی (8:16)، جبرئیل به صورت انسانی بر دانیال پدیدار می شود تا معنای رؤیای او را برایش باز گوید. حضور جبرئیل با جذبه ای همراه است که دانیال از آن مدهوش می شود. در جای دیگری از کتاب دانیال نبی (9:21)، جبرئیل در زمانی که دانیال مشغول دعا و قربانی است ، پروازکنان نزد وی می آید تا اسراری را برایش آشکار کند. در این موارد جبرئیل فرشته نامیده نشده ، بلکه صرفاً موجودی آسمانی است که می توان او را پیام آور خدا دانست و حضورش با جذبه و قدرتی الاهی همراه است (نیز رجوع کنید بهکتاب دانیال نبی ، 10:18). در انجیل لوقا، جبرئیل مژدة تولد یحیی را برای زکریا (1: 19) و مژدة تولد عیسی را برای مریم (1:21) می آورد. گفته شده است که حضور جبرئیل در عهد عتیق صرفاً نشان دهندة قدرت الاهی است اما حضور او در عهد جدید، علاوه بر آن ، آرامش بخش و اطمینان آفرین نیز هست ( رجوع کنید به > دانشنامة معیار کتاب مقدّس < ، همانجا). همچنین گفته شده است که هر چهار بار حضور جبرئیل در کتاب مقدّس به نحوی ناظر به وعدة الاهی به ظهور مسیح است ( رجوع کنید به همانجا). جبرئیل در آثار غیررسمی و مجعول بین عهدین (برای نمونه کتاب اول خنوخ ) و بعد آن حضور برجسته ای دارد و در حد ملکی مقرب ارتقا یافته است . در ترجمه و تفسیر آرامی تورات ، نقش جبرئیل بیشتر شده و به او فعالیتهایی نسبت داده شده که در دوره های اولیة عهد عتیق اتفاق افتاده است ، مثلاً اوست که یوسف را راهنمایی می کند ( رجوع کنید به سفر پیدایش ، 37:15) یا در دفن موسی شرکت دارد ( رجوع کنید به سفر تثنیه ، 34:6؛ > دانشنامة معیار کتاب مقدّس < ، همانجا). همچنین در مأثورات یهودی ، جبرئیل که تصور می شود از آتش ساخته شده ، در کنار میکائیل * ، اوریل و رافائل جزو چهار فرشته ای است که در اطراف عرش اند. به علاوه ، او در زمرة فرشتگان ملاقات کننده با ابراهیم و نیز ویران کنندة سَدوم (از قرای قوم لوط ) دانسته شده است ( رجوع کنید به د. جودائیکا ، ذیل "Michael and Gabriel" ). هر چند جبرئیل هم در سنّت یهودی و هم در سنّت مسیحی ، به مرور زمان ، اهمیت و ارج و قرب بیشتری یافته و حتی تصویر او به صورت فرشته ای بالدار به آثار هنری راه پیدا کرده است ، نه در سنّت یهودی (که در آن میکائیل مدافع همیشگی قوم یهود تلقی می شده است ) و نه در سنّت مسیحی ، جبرئیل هیچگاه به اندازة میکائیل اهمیت نیافته و همیشه مرتبه ای ثانوی داشته است ( رجوع کنید به > دایرة المعارف جدید کاتولیک < ؛ د. جودائیکا ، همانجاها). منابع : (1) علاوه بر کتاب مقدّس ؛ (2) Encyclopaedia Judaica , Jerusalem 1978-1982, s.v. "Michael and Gabriel" (by Harold Louis Ginsberg); (3) The International standard Bible encyclopedia , ed. Geoffrey W. Bromiley, Michigan: William B. Eerdmans, 1979-1988, s.v. "Gabriel" (by L. Hunt); (4) New Catholic encyclopedia , Detroit: Thomson, 2003, s.v. "Gabriel, Archangel" (by T. L. Fallon). / طاهره محمدیان عمرانی / 2) در قرآن و حدیث . واژة «جبرئیل » در اصل عبری است و ظاهراً به صورت سریانی اش به عربی راه یافته است (جفری ، ص 100ـ101). نویسندگان و محققان زبان عربی بر اعجمی بودن آن تصریح کرده اند ( رجوع کنید به جوالیقی ، ص 327؛ ابوحیّان غرناطی ، ج 1، ص 317؛ مرتضی زبیدی ، ج 10، ص 357) که در تلفظ آن تصرف شده است ؛ ابوحیّان غرناطی (ج 1، ص 317ـ 318) سیزده صورت مختلف آن ، نظیر جِبْریل ، جَبْریل ، جَبَرئیل ، جَبَرئِل ، جَبرائل ، جَبرائیِل ، را آورده است (نیز رجوع کنید به جوهری ، ذیل «جبر»؛ جوالیقی ، ص 113ـ114). همچنین دانی (ص 75) صورتهای قرائت این کلمه در قرآن را برشمرده (نیز رجوع کنید بهابن جزری ، ج 2، ص 219) که «جِبْرِیل » مشهورترین و فصیح ترین آنها به لهجة اهل حجاز و بنا بر قرائت حفص ، ابوعمرو، نافع و ابن عامر است (سمین حلبی ، ج 2، ص 18). برخی لغویان عرب با اشاره به معانی گوناگون «جَبْر»، از جمله پادشاه ، بنده ، شجاع ، مرد ( رجوع کنید بهازهری ، ج 11، ص 58 ـ59؛ ابن سیده ، ج 7، ص 407؛ مرتضی زبیدی ، ج 10، ص 348)، و ایل به عنوان اسمی از اسامی خداوند در عبری ( رجوع کنید بهخلیل بن احمد؛ جوهری ، ذیل «ایل »)، جبرئیل را همچون میکائیل و اسرافیل مرکّب از دو بخش دانسته اند که بدین ترتیب جبرئیل («جَبْر» + «ایل ») به معنای مرد خدا یا بندة خدا (عبداللّه ) است . جَبْر در زبانهای حبشی و سریانی و آرامی و عبری به معنای مرد، قهرمان و دلاور است و جبرئیل در این زبانها مرد خدا و قهرمان خدا معنا می شود (زامیت ، ص 116؛ مشکور، ج 1، ص 126). برخی ایل را به معنای بنده و جبرئیل و میکائیل و اسرافیل را به معنای عبداللّه ، عبدالرحمان و عبدالقدوس گرفته اند ( رجوع کنید به ابن کثیر، ج 1، ص 205؛ مرتضی زبیدی ، ج 10، ص 357). با توجه به معنای «جبروت »، که در عبری به معنای نیرومندی و قدرت است ( رجوع کنید به مشکور، همانجا)، احتمالاً جبرئیل از «جبروت » مشتق شده است ( رجوع کنید بهابوحیّان غرناطی ، همانجا). باتوجه به اینکه «جَبَر» از زبان عبری به معنای قدرت داشتن و توانمندی و «جبرئیل » به معنای شخص نیرومند نیز آمده است (زامیت ، ص 116، 530؛ مشکور، همانجا؛ نیز رجوع کنید بهالجَبّار * )، این احتمال تقویت می شود. حتی القاب «شدیدالقوی » و «ذومرّة » نیز معادل عربی جبرئیل دانسته شده است ( رجوع کنید بهجفری ، ص 100؛ مشکور، ج 1، ص 126ـ127؛ جُعَیْط ، ص 63). نام جبرئیل در قرآن سه بار در آیات مدنی آمده است ( رجوع کنید بهبقره : 97، 98؛ تحریم : 4). به وظیفة اصلی جبرئیل ، یعنی پیام آوری وحی ، در آیة «... نَزَّلَهُ عِلی ' قَلْبِکَ...» (بقره : 97) تصریح شده است ، هرچند در بارة کیفیت انتقال و نزول وحی میان متکلمان اختلاف نظر وجود دارد ( رجوع کنید به فخررازی ، ج 2، ص 32؛ صدرالدین شیرازی ، ج 1، ص 296ـ301؛ نیز رجوع کنید به وحی * ). در قرآن تعابیر دیگری نیز هست که مفسران (برای نمونه رجوع کنید بهطبری ، جامع ؛ طوسی ، التبیان ؛ فضل بن حسن طَبْرِسی ، ذیل آیات ) آنها را ناظر به جبرئیل دانسته اند، از جمله «الروح الامین » (شعراء: 193) که حاکی از امانتداری او در رساندن وحی است ؛ «رسولٍ کریم » (حاقه : 40؛ تکویر: 19) که بر خصلتهای نیک وی دلالت دارد؛ «شدیدالقوی » و «ذومِرّة » و «ذی قوة » (نجم : 5، 6؛ تکویر: 20) که بیان کنندة توانمندی و قدرت بر انجام اوامر الاهی است ؛ «مَکین » و «مُطاع » (تکویر: 20، 21) که از جایگاه و منزلت ویژة او نزد خداوند و دیگر فرشتگان حکایت می کند؛ «روح القدس » (نحل : 102؛ که مضمون این آیه «قُلْ نَزَّلَه رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ...» با آیة 97 سورة بقره : «قُل مَنْ ک'انَ عَدُوّاً لِجِبریلَ فَاِنَهُ نَزَّلَهُ عَلی ' قَلِبکَ بِاذِنِ اللّهِ...» که صراحتاً تنزیل قرآن را به جبرئیل نسبت داده ، مطابقت دارد؛ برای احتمالات دیگر در بارة مراد از روح القدس رجوع کنید بهمیبدی ، ج 1، ص 263ـ264؛ فخررازی ، ج 3، ص 177؛ نیز رجوع کنید به روح القدس * ). علاوه بر انتقال وحی ، جبرئیل نقش ویژه ای در ولادت عیسی علیه السلام داشته است . او مژدة ولادت عیسی را به حضرت مریم داده ( رجوع کنید به فضل بن حسن طبرسی ؛ طباطبائی ، ذیل آل عمران : 45) و به صورت انسان نزد او متمثل شده (مریم : 17؛ نیز رجوع کنید بهطبری ، جامع ؛ طوسی ، التبیان ، ذیل آیه ) و روح الاهی را در رحم او دمیده ( رجوع کنید به طبری ، جامع ، ذیل مریم : 22؛ تحریم : 12؛ طوسی ، التبیان ، ذیل انبیاء: 91؛ تحریم : 12) و سرانجام خداوند به عیسی علیه السلام با جبرئیل یاری رسانده و نیرو بخشیده است ( رجوع کنید بهطبری ، جامع ؛ طوسی ، التبیان ، ذیل بقره : 87، 253؛ مائده : 110). مفسران در وساطت جبرئیل برای تولد عیسی تردید نکرده و تعبیر «روح » در آیات یاد شده را همگی ناظر به جبرئیل دانسته اند (برای احتمالات دیگر رجوع کنید به نحاس ، ج 4، ص 318؛ فضل بن حسن طبرسی ، ذیل مریم : 17؛ نیز رجوع کنید بهروح * ؛ روح القدس * ). در بارة سبب کاربرد روح راجع به جبرئیل نیز مفسران اقوال گوناگونی ذکر کرده اند، نظیر تعلق او به عالم مجردات و روحانیات ، تکوین بدون ولادت ، غلبة حیات در او، افاضة حیات و احیای شریعت به واسطة او یا بیان برتری او بر سایر فرشتگان ( رجوع کنید بهطوسی ، التبیان ، ج 1، ص 340ـ341، ج 7، ص 114، ج 8، ص 62؛ فخررازی ، ج 24، ص 165ـ166). در بارة نسبت جبرئیل با روح و مراد از روح ، که به همراه ملائکه از آن یاد شده ( رجوع کنید به نحل : 2؛ معارج : 4؛ نبأ: 38؛ قدر: 4) یا در باره اش سؤال شده ( رجوع کنید به اسراء: 85)، اختلاف هست . برخی آن را فرشته ای موکل بر ارواح یا موجودی برتر از ملائکه و جبرئیل دانسته و گروهی مراد از آن را جبرئیل و تعبیر روح را دالّ بر عظمت و برتری جبرئیل بر دیگر ملائک دانسته اند ( رجوع کنید بهطوسی ، التبیان ، ج 6، ص 359ـ360، ج 10، ص 249؛ فخررازی ، ج 21، ص 36ـ39؛ برای تفصیل بیشتر در بارة مراد از روح در قرآن و احتمالات دیگر رجوع کنید بهروح * ). آیات 97 و 98 سورة بقره در واکنش به پندار یهودیان در بارة جبرئیل نازل شده است ( رجوع کنید به ابن سعد، ج 1، ص 175ـ176؛ واحدی نیشابوری ، ص 17ـ19). آنان از پیامبر پرسیدند، کدام فرشته نزد او می آید و چون شنیدند که آن فرشته جبرئیل است ، به علت کینه ای که از جبرئیل داشتند، جبرئیل را دشمن خود خواندند. ظاهراً ایشان جبرئیل را فرشتة نازل کنندة بلا و سختی و فرمان جنگ و قتال و میکائیل را فرشتة رحمت و بشارت برای قوم یهود می دانستند ( رجوع کنید به طبری ، جامع ؛ زَمَخْشَری ، ذیل بقره : 97)، ازاین رو آیة 98 سورة بقره دشمنی با جبرئیل را هم ارز عداوت با میکائیل و دیگر فرشتگان و حتی خدا می شمرَد. گویا یهودیان به دنبال بهانه ای بودند تا از پذیرش اسلام سر باز زنند، چه پیش از این سؤال ، پرسشهای دیگری از پیامبر کرده بودند تا نبوت او را بیازمایند و هنگامی که حضرت به پرسشهای پیشین نیکو پاسخ داد، سؤال از فرشتة وحی را مطرح کردند ( رجوع کنید بهطبری ، همانجا). این در حالی است که عبداللّه بن سلام ، از علمای یهود، پس از طرح پرسشهایی که فکر می کرد فقط انبیا پاسخش را می دانند و شنیدن جوابهای پیامبر، مسلمان شد (بخاری ، ج 4، ص 268). بر اساس روایات موجود در منابع اسلامی ، جبرئیل نخستین آیات قرآن (علق : 1ـ 5) را در غار حرا به پیامبر وحی کرد. سپس پیامبر نزد خدیجه سلام اللّه علیها بازگشت و او را از این امر مهم آگاه ساخت ( رجوع کنید بهعاملی ، ج 1، ص 233)؛ اما، طبق روایات متعدد در منابع اهل سنّت ، پیامبر دچار تردید شد که آیا فرشتة وحی را دیده یا با شیطان ملاقات کرده است و به توصیة همسرش نزد وَرَقَة بن نَوْفَل ــ فردی نصرانی که با کتب پیشین آشنا بود ــ رفتند و او ایشان را مطمئن کرد که آن فرشته همان ناموس اکبر است که پیشتر بر موسی علیه السلام نازل شده است ( رجوع کنید به ابن هشام ، ج 1، ص 155ـ157؛ ابن سعد، ج 1، ص 194ـ 195؛ طبری ، تاریخ ، ج 2، ص 298ـ303؛ همو، جامع ، ذیل علق ؛ برای همین روایت با اندکی اختلاف رجوع کنید بهابن حنبل ، ج 1، ص 312، ج 6، ص 223؛ بخاری ، ج 1، ص 3، ج 4، ص 124، ج 6، ص 88). این داستان را عموم سیره نویسان و محدّثان و مفسران بعدی پذیرفته اند (برای نمونه رجوع کنید بهقُرطُبی ، ج 1، ص 115ـ116؛ ابن کثیر، ج 3، ص 5 ـ6، 13؛ ابن حَجَر عَسقَلانی ، ج 8، ص 549 ـ554). حتی این احادیث به منابع حدیثی و تفسیری شیعی نیز راه یافته است (برای نمونه رجوع کنید بهابوالفتوح رازی ؛ فضل بن حسن طبرسی ، ذیل آیات ابتدای سورة علق ؛ ابن شهر آشوب ، ج 1، ص 42). دانشمندان شیعه به تفصیل به نقد سند و محتوای این روایات پرداخته اند، از جمله اینکه سلسله سند هیچ یک از این روایتها به طور متصل به شاهد داستان نمی رسد؛ اختلاف نقل داستان خود گواهی بر ساختگی بودن آن است ؛ تردید پیامبر در ماهیت وحی و ملاقات با جبرئیل یا شیطان با مقام عصمت پیامبر سازگاری ندارد ( رجوع کنید بهعاملی ، ج 1، ص 220ـ 223؛ سبحانی ، ج 1، ص 188ـ190؛ دوانی ، ص 157ـ206؛ شرف الدین ، ص 421؛ معرفت ، ج 1، ص 80 ـ 82). گفتنی است در روایات شیعی گزارشی که از آغاز وحی ارائه شده ، از مشکلات یاد شده مبراست و با مقام و منزلت پیامبر هماهنگ است ( رجوع کنید به ابن شهر آشوب ، ج 1، ص 43؛ نهج البلاغة ، خطبة 192؛ بَحْرانی ، ذیل علق ؛ مجلسی ، ج 17، ص 309ـ310؛ برای تفصیل بیشتر در این باره رجوع کنید بهوحی * ). جبرئیل در مدت رسالت پیامبر همواره ولی و یاور او بود. چه شرح صدر پیامبر و تطهیر آن به دست او و میکائیل انجام گرفت (ابن حنبل ، ج 3، ص 149؛ طبری ، تاریخ ، ج 2، ص 308)؛ وضوگرفتن و نماز خواندن را به پیامبر تعلیم داد (ابن هشام ، ج 1، ص 161؛ طبری ، تاریخ ، ج 2، ص 307)؛ در معراج همسفر و راهنمای حضرت رسول بود (ابن حنبل ، ج 3، ص 148ـ149؛ بخاری ، ج 4، ص 77ـ 78؛ طبری ، تاریخ ، ج 2، ص 308ـ309)، هرچند در سدرة المنتهی از همراهی پیامبر بازماند و حضرت به تنهایی به سیر معراج ادامه داد (ابن بابویه ، 1386، ج 1، ص 277؛ قرطبی ، ج 3، ص 425)؛ هنگامی که پیامبر می خواست رسالتش را به خانواده اش ابلاغ کند ( رجوع کنید بهشعراء: 214)، جبرئیل بر انجام این امر تأکید کرد (طبری ، جامع ، ذیل شعراء: 214؛ همو، تاریخ ، ج 2، ص 320)؛ همو پیامبر را از توطئة کفار برای قتل او پیش از هجرت آگاه ساخت (ابن هشام ، ج 2، ص 333؛ طبری ، تاریخ ، ج 2، ص 372)؛ در غزوة بدر، او به همراه هزاران فرشته به یاری پیامبر و اصحابش شتافت (ابن سعد، ج 2، ص 16؛ طبری ، جامع ، ذیل انفال : 9؛ مجلسی ، ج 56، ص 198ـ199). جبرئیل همواره با تواضع نزد پیامبر اکرم حاضر می شد و همواره پیش از ورود بر حضرت از او اجازه می گرفت . مکان حضور جبرئیل در مسجدالنبی مقام جبرئیل نام گرفته است ( رجوع کنید به کُلَیْنی ، ج 4، ص 452؛ ابن بابویه ، 1404، ج 2، ص 570؛ همو، 1363 ش ، ج 1، ص 85؛ طوسی ، مصباح المتهجّد ، ص 710). پیامبر صلی اللّه علیه وآله وسلم هر سال یک بار در ماه رمضان قرآن را بر جبرئیل عرضه می کرد ( رجوع کنید بهابن حنبل ، ج 1، ص 276، 325ـ326، 363؛ بخاری ، ج 2، ص 228، ج 6، ص 101ـ102). گفته شده او شصت هزار مرتبه بر پیامبر اکرم فرود آمده است (ابن شهر آشوب ، ج 1، ص 41). بنا بر روایات کتب اهل سنّت و شیعه ( رجوع کنید بهابن حنبل ، ج 1، ص 395، 398، 407، ج 6، ص 241؛ بخاری ، ج 4، ص 82 ـ 83، ج 6، ص 50؛ طبری ، جامع ، ذیل نجم : 8 ـ11، 12ـ16، 17ـ 18؛ ابن بابویه ، 1387، ص 263؛ احمدبن علی طبرسی ، ج 1، ص 362)، پیامبر دوبار جبرئیل را در صورت حقیقی اش رؤیت کرده است . یک بار در «افق اعلی »، هنگامی که پیامبر از او درخواست کرد تا صورت واقعی اش را ببیند، و بار دیگر در معراج ، نزد «سدرة المنتهی » ( رجوع کنید به نجم : 1ـ 18). نیز گفته اند که یک بار پیامبر او را در حالی که بین آسمان و زمین بر «کرسی » نشسته بوده ، دیده و سپس آیات سورة مدثر بر او نازل شده است ( رجوع کنید به ابن حنبل ، ج 3، ص 377؛ بخاری ، ج 1، ص 4، ج 6، ص 75ـ76؛ طبری ، جامع ؛ طوسی ، التبیان ، ذیل مدثر). به گفتة پیامبر، جبرئیل غالباً با چهرة جوان خوشرویی به نام دِحْیة بن خلیفه کلبی * بر او ظاهر می شده است ( رجوع کنید به ابن سعد، ج 4، ص 250؛ ابن شهر آشوب ، ج 2، ص 254؛ ابن طاووس ، ص 129ـ 130، 148؛ سیوطی ، ج 1، ص 205؛ نیز رجوع کنید به دحیة بن خلیفه کلبی * ) و حتی گفته اند که برخی صحابه و نیز عایشه جبرئیل را با این شمایل دیده و گمان برده بودند که او دحیة کلبی است ( رجوع کنید بهابن سعد، ج 3، ص 422، 488، ج 4، ص 250؛ طبری ، تاریخ ، ج 2، ص 582 ـ583؛ همو، جامع ، ذیل احزاب : 26ـ27؛ کلینی ، ج 2، ص 587؛ احمدبن علی طبرسی ، ج 1، ص 195). طبق برخی روایات ، او یک بار در هیئت مردی برای تعلیم دین به میان صحابه آمد ( رجوع کنید به ابن حنبل ، ج 1، ص 27، 52ـ53؛ بخاری ، ج 1، ص 18). او معمولاً همچون مرد معمولی با جامه ای سبزرنگ بر تن و عمامه ای ابریشمی بر سر، سوار بر اسب یا استر ظاهر می شد ( رجوع کنید به ابن هشام ، ج 3، ص 716؛ ابن سعد، ج 2، ص 26؛ طبری ، تاریخ ، همانجا). طبق احادیث ، امامان شیعه نیز از یاری و پشتیبانی جبرئیل بهره مند بوده اند. چنانکه مجلسی (ج 25، ص 47 به بعد) بابی با این عنوان گشوده و احادیث بسیاری نقل کرده است . نیز گفته شده است که دعای «لیلة السبت » را جبرئیل به علی علیه السلام آموخت (طوسی ، مصباح المتهجّد ، ص 420) و پس از درگذشت رسول اکرم مطالبی را بر فاطمه سلام اللّه علیها القا کرد که حضرت علی آنها را در مصحفی ، مشهور به مصحف فاطمه ، نگاشته است ( رجوع کنید بهصفار قمی ، ص 174؛ کلینی ، ج 1، ص 241، 458). در مجموعه ای از روایات ، تفاوت «رسول »، «نبی » و «امام » از نظر کیفیت نزول جبرئیل بر هر یک بیان شده است . چنانکه رسول جبرئیل را می بیند و با او صحبت می کند، نبی او را در خواب می بیند و صدایش را می شنود و امام فقط صدایش را می شنود. صفار قمی (ص 388ـ394) این احادیث را در بابی با همین عنوان گرد آورده است (نیز رجوع کنید به کلینی ، ج 1، ص 176ـ177). جبرئیل در قصص انبیا نیز نقشی ممتاز دارد، چرا که آموزگار و مددکار همة انبیا از آدم تا عیسی بوده است . او به آدم زراعت و نحوة استفاده از آهن و مناسک حج ، به نوح ساختن کشتی و به داود ساختن زره را آموخت ؛ ابراهیم را از آتش نمرود رهانید؛ اسماعیل را هنگام ذبح و یوسف را زمان افکنده شدن در چاه یاری رساند و برای حمایت از موسی در مبارزه با فرعونیان ، آنان را به بحر احمر کشاند و غرق کرد. اکثر این داستانها را کعب الاحبار و وَهْب بن مُنَبِّه روایت کرده اند و به تفصیل در قصص الانبیا ی ثعلبی (برای نمونه رجوع کنید بهص 32، 34، 48، 67ـ 68، 82، 100، 176، 245) آمده است . در روایات ، جبرئیل با القاب طاووس الملائکه ، افضل الملائکه ، ناموس اکبر (به معنای صاحب خبر خیر، در مقابل جاسوس به معنای صاحب خبر شر) یاد شده است ( رجوع کنید بهنَوَوی ، ج 1، ص 144؛ قزوینی ، ص 91؛ سیوطی ، ج 1، ص 92؛ مجلسی ، ج 17، ص 309، ج 18، ص 228، ج 56، ص 258). جبرئیل در شمار چهار فرشتة برگزیده و مقرب الاهی است که وظیفة تدبیر عالم را برعهده دارند ( رجوع کنید بهابن بابویه ، 1404، ج 4، ص 236؛ سیوطی ، ج 1، ص 93ـ94؛ مجلسی ، ج 56، ص 170، ج 65، ص 18)؛ جبرئیل آورندة وحی ، میکائیل موکَّل بر رزق و باران ، اسرافیل دمنده در صور و عزرائیل فرشتة مرگ است . در روایات اقوالی دالّ بر برتری دیگر ملائک بر جبرئیل وجود دارد، چنانکه گاهی به دلیل وساطت میکائیل و اسرافیل در نزول وحی یا به دلیل بزرگی میکائیل یا به سبب اماتة جبرئیل به واسطة عزرائیل در روز حشر، این سه ملک برتر از جبرئیل شمرده شده اند (برای نمونه رجوع کنید به سیوطی ، ج 1، ص 92ـ93؛ مجلسی ، ج 6، ص 329، ج 56، ص 223)؛ اما، به برتری جبرئیل اشارات صریح تری هست ( رجوع کنید به مجلسی ، ج 56، ص 206، 249، 258؛ برای تفصیل بیشتر در این باره رجوع کنید بهملائکه * ؛ اسرافیل * ؛ عزرائیل * ؛ میکائیل * ). در وصف صورت حقیقی جبرئیل آمده است که او ششصد بال مرصع به دُر و مروارید دارد و در عظمت ، مشرق و مغرب عالم را پر می کند ( رجوع کنید به ابن حنبل ، ج 1، ص 407؛ بخاری ، ج 4، ص 83 ـ84؛ مقدسی ، ج 1، ص 173؛ قزوینی ، ص 91ـ92؛ قس الاختصاص ، ص 45ـ46 که جزئیات ویژگیهای جبرئیل را به نقل از ابن عباس آورده است ؛ نیز رجوع کنید به ملائکه * ). منابع : (5) علاوه بر قرآن ؛ (6) ابن بابویه ، التوحید ، چاپ هاشم حسینی طهرانی ، قم 1387؛ (7) همو، علل الشرایع ، نجف 1386/1966، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛ (8) همو، کتاب من لایحضره الفقیه ، چاپ علی اکبر غفاری ، قم 1404؛ (9) همو، کمال الدین و تمام النعمة ، چاپ علی اکبر غفاری ، قم 1363 ش ؛ (10) ابن جزری ، النشر فی القراءات العشر ، چاپ علی محمد ضباع ، مصر ?( 1940 ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛ (11) ابن حجر عسقلانی ، فتح الباری : شرح صحیح البخاری ، بیروت : دارالمعرفة ، ( بی تا. ) ؛ (12) ابن حنبل ، مسند احمدبن حنبل ، استانبول 1402/1982؛ (13) ابن سعد (بیروت )؛ (14) ابن سیده ، المحکم والمحیط الاعظم ، چاپ عبدالحمید هنداوی ، بیروت 1421/2000؛ (15) ابن شهرآشوب ، مناقب آل ابی طالب ، نجف 1956؛ (16) ابن طاووس ، الیقین باختصاص مولانا علی ( علیه السلام ) بامرة المؤمنین ، چاپ انصاری ، قم 1413؛ (17) ابن کثیر، تفسیرالقرآن العظیم ، بیروت 1412؛ (18) ابن هشام ، سیرة النبی ، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، ( قاهره ) 1383/1963؛ (19) ابوالفتوح رازی ، روض الجِنان و روح الجَنان فی تفسیرالقرآن ، چاپ محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح ، مشهد 1365ـ1376 ش ؛ (20) ابوحیّان غرناطی ، تفسیر البحرالمحیط ، بیروت 1403/1983؛ (21) الاختصاص ، ( منسوب به ) محمدبن محمد مفید، چاپ علی اکبر غفاری ، قم : جامعة مدرسین حوزة علمیة قم ، ( بی تا. ) ؛ (22) محمدبن احمد ازهری ، تهذیب اللغة ، ج 11، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، قاهره ( بی تا. ) ؛ (23) هاشم بن سلیمان بحرانی ، البرهان فی تفسیر القرآن ، چاپ محمودبن جعفر زرندی ، تهران 1334 ش ، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛ (24) محمدبن اسماعیل بخاری ، صحیح البخاری ، استانبول 1401/1981؛ (25) احمدبن محمد ثعلبی ، قصص الانبیاء، المسمی عرائس المجالس ، بیروت : المکتبة الثقافیة ، ( بی تا. ) ؛ (26) هشام جعیط ، الوحی و القرآن و النبوة ، بیروت 2000؛ (27) موهوب بن احمد جوالیقی ، المعرّب من الکلام الاعجمی علی حروف المعجم ، چاپ احمد محمدشاکر، قاهره 1361؛ (28) اسماعیل بن حماد جوهری ، الصحاح : تاج اللغة و صحاح العربیة ، چاپ احمد عبدالغفور عطار، بیروت ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران 1368 ش ؛ (29) خلیل بن احمد، کتاب العین ، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی ، قم 1405؛ (30) عثمان بن سعید دانی ، کتاب التیسیرفی القراءات السبع ، چاپ اوتو پرتسل ، استانبول 1930؛ (31) علی دوانی ، «آغاز وحی و بعثت پیامبر(ص ) در تاریخ و تفسیر طبری (بررسی و نقد)»، در یادنامة طبری ، ویراستار: محمد قاسم زاده ، تهران : وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، سازمان چاپ و انتشارات ، 1369 ش ؛ (32) زمخشری ؛ (33) جعفر سبحانی ، فروغ ابدیت ، قم ?( 1345ـ1351 ش ) ؛ (34) احمدبن یوسف سمین حلبی ، الدرالمصون فی علوم الکتاب المکنون ، چاپ احمدمحمد خرّاط ، دمشق 1406ـ1414/ 1986ـ1993؛ (35) سیوطی ؛ (36) عبدالحسین شرف الدین ، النّص و الاجتهاد ، چاپ ابومجتبی ، قم 1404؛ (37) محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی ، تفسیرالقرآن الکریم ، چاپ محمد خواجوی ، قم 1379ـ1380 ش ؛ (38) محمدبن حسن صفار قمی ، بصائر الدرجات الکبری فی فضائل آل محمد ( ع )، چاپ محسن کوچه باغی تبریزی ، تهران 1362 ش ؛ (39) طباطبائی ؛ (40) احمدبن علی طبرسی ، الاحتجاج ، چاپ محمدباقر موسوی خرسان ، نجف 1386/1966، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛ (41) فضل بن حسن طبرسی ؛ (42) طبری ، تاریخ (بیروت )؛ (43) همو، جامع ؛ (44) محمدبن حسن طوسی ، التبیان فی تفسیرالقرآن ، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی ، بیروت ( بی تا. ) ؛ (45) همو، مصباح المتهجّد ، بیروت 1411/1991؛ (46) جعفر مرتضی عاملی ، الصحیح من سیرة النبی الاعظم صلی اللّه علیه وآله و سلم ، قم 1403؛ (47) علی بن ابی طالب (ع )، امام اول ، نهج البلاغة ، چاپ صبحی صالح ، بیروت ?( 1387 ) ، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛ (48) محمدبن عمر فخررازی ، التفسیرالکبیر ، قاهره ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛ (49) محمدبن احمد قرطبی ، الجامع لاحکام القرآن ، بیروت 1405/1985؛ (50) زکریابن محمد قزوینی ، عجائب المخلوقات و غرائب الموجودات ، چاپ فاروق سعد، بیروت 1978؛ (51) کلینی ؛ (52) مجلسی ؛ (53) محمدبن محمد مرتضی زبیدی ، تاج العروس من جواهرالقاموس ، ج 10، چاپ ابراهیم ترزی ، کویت 1392/1972، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛ (54) محمدجواد مشکور، فرهنگ تطبیقی عربی با زبانهای سامی و ایرانی ، تهران 1357 ش ؛ (55) محمدهادی معرفت ، التمهید فی علوم القرآن ، قم 1411ـ1412؛ (56) مطهربن طاهر مقدسی ، کتاب البدء و التاریخ ، چاپ کلمان هوار، پاریس 1899ـ1919، چاپ افست تهران 1962؛ (57) احمدبن محمد میبدی ، کشف الاسرار و عدة الابرار ، چاپ علی اصغر حکمت ، تهران 1361 ش ؛ (58) احمدبن محمد نَحاس ، معانی القرآن الکریم ، چاپ محمدعلی صابونی ، مکه 1408ـ1410؛ (59) یحیی بن شرف نووی ، تهذیب الاسماء و اللغات ، مصر: ادارة الطباعة المنیریة ، ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛ (60) علی بن احمد واحدی نیشابوری ، اسباب النزول ، بیروت : دارالکتب العلمیة ، ( بی تا. ) ، چاپ افست قم 1368 ش ؛ (61) Arthur Jeffery, The foreign vocabulary of the Qur , a ¦n , Baroda 1938; (62) Martin R. Zammit, A comparative lexical study of Qur , anic Arabic , Leiden 2002. / طیّبه کرمی و سیدعلی آقایی / 3) در فلسفه و عرفان . در متون فلسفی و عرفانی ، جبرئیل با مفاهیم و اصطلاحاتی همچون عقل و روح پیوند دارد. ابن سینا با بیان اینکه منظور از عقول ، ملائکة مقرب اند، در تبیین کیفیت وحی ، معتقد به اتصال رسول اکرم به عقل فعال و دریافت معارف از این طریق است (1363 ش ، ص 103، 116). او فرشتة نازل کنندة وحی را روح القُدُس می خواند و آن را شریف ترینِ ارواح و نفس قدسی یا واسطه میان واجب و عقل اول معرفی می کند ( رجوع کنید به 1404، ج 1، ص 442؛ همو، 1365 ش ، ص 89 ـ90). شهاب الدین سهروردی (ج 2، ص 265) نیز جبرئیل را در سیر نزولی عقول و کلمات الاهی ، آخرین کلمه و عقل دهم دانسته است . در اصطلاح فلسفة اشراق ، جبرئیل از جملة انوار قاهره و از بزرگ ترین آنان و صاحب طلسم نوع انسانی است ( رجوع کنید به همان ، ج 2، ص 200ـ201). سهروردی پیدایش عالم عنصری و محسوس و نیز ارواح آدمیان را معلول فعل جبرئیل دانسته (ج 3، ص 209، 217ـ 218) و علاوه بر بخشش حیات ، اعطای علم و فضیلت را نیز به او نسبت داده است (ج 2، ص 201). به نظر سهروردی (ج 3، ص 179ـ180) جبرئیل یا روح القدس ، نفوس انسانی را از قوه به فعل می آورد و اگر انسانها استعداد لازم را در خود فراهم آورند، می توانند به او متصل شوند و از گنجینة علم و فضائل او بهره مند گردند. در این دیدگاه ، نسبتی که جبرائیل با نفوس انسانی دارد، به نسبت خورشید با چشم یا قلم با لوح تمثیل شده است . به این ترتیب ، جبرئیل واسطة وجود و منشأ معرفت نفوس انسانی است . ملاصدرا (صدرالدین شیرازی ، 1337 ش ، سفر 3، ج 2، ص 23) جبرئیل و روح القدس و عقل فعال را یکی دانسته است . از نظر او (1337 ش ، سفر 1، ج 2، ص 63، سفر 4، ج 2، ص 142ـ143) جبرئیل فرشتة هدایت است و در میان فرشتگان ، نقش برجسته ای در تکمیل نفوس دارد و به واسطة او علوم به نفوس و وحی به انبیا افاضه می شود. از نظر ملاصدرا (1337 ش ، سفر 4، ج 2، ص 144)، جبرئیل در افاضة علم به انسانها، همه را برابر می داند و درجه و میزان کسب علوم و معارف ، به تفاوت استعدادها و قابلیتهای نفوس ــ که زمینه ساز ارتباط با جبرئیل یا عقل فعال است ــ بستگی دارد. به نظر ملاصدرا (1367 ش ، ج 2، ص 449)، جبرئیل دو مَقام دارد که به تناسب آنها دو لقب به او داده شده است : مادامی که از آسمانِ تجرد و قرب ، نزول نیافته ، شایستة لقب «روح القدس » است و هنگامی که از آن مقام تنزل بیابد و در صورتی متناسب ، متمثل شود، تعبیر «روح » برای او به کار می رود (برای مباحث فلسفی در بارة ماهیت و مرتبة وجودی جبرئیل رجوع کنید به عقل * ). ابویعقوب سجستانی (متوفی 353)، از اندیشمندان اسماعیلیه ، ضمن توضیحِ سه اصطلاح «جَدّ»، «فتح » و «خیال » و تطبیق آنها بر جبرئیل و میکائیل و اسرافیل ، «جدّ» را همان «بخت » و عامل تعیین کنندة سعادت و شقاوت انسانها دانسته است که اگر نفسی پاک را مورد توجه قرار دهد، آن فرد مربی عصر خود می شود و مردم را به رضوان الاهی رهنمون می گردد. انوار ملکوتی از طریق جدّ به این فرد می رسد و هرگاه این پیامها مجمل و مبهم باشند، فتح (میکائیل ) آنها را خواهد گشود ( رجوع کنید بهص 43ـ44). ناصرخسرو (متوفی 481) نیز که پیرو همان عقاید و آرای فکری بوده است ، جبرئیل ، میکائیل و اسرافیل را با سه لقب «جدّ» «فتح » و «خیال »، در زمرة هفت نور ازلی و پس از عقل و نفس نام برده است ( رجوع کنید به ص 109، 138). در متون عرفانی ، جبرئیل مبدأ حیات ، مظهر علم حق تعالی ، صورت متمثلة عقل ، موکَّل بر تحصیل علوم و تدبیر معاش و استاد رسل خوانده شده است ( رجوع کنید به نَسَفی ، ص 147؛ ابن عربی ، الفتوحات المکیّة ، ج 3، ص 400؛ همو، فصوص الحکم ، ج 1، ص 138؛ فناری ، ص 509؛ لاهیجی ، ص 81، 227). او یکی از چهار فرشته ای است که قبل از قیامت ، و نیز یکی از هشت حاملی است که در هنگام قیامت ، عرش الاهی را حمل می کنند (ابن عربی ، الفتوحات المکیّة ، ج 1، ص 147ـ 148؛ فناری ، ص 449). به گفتة فناری (ص 518)، مُقام جبرئیل در سدرة المنتهی است و آن مقام ، برزخی میان عالم طبیعتِ عنصری و عالم طبیعتِ کلیِ ثابت است که مختص است به عالم مثال و عرش و کرسی و آنچه مشتمل بر آنهاست ؛ از این رو، صورت جبرئیل که در آن مقام ظاهر شده مشتمل بر خواص چیزهایی است که فوق سدره و مادون آن است . جبرئیل ناقل کلمة الاهی است که گاهی فعلی و گاهی قولی است . انتقال کلمة الاهی به مریم سلام اللّه علیها و تولد عیسی علیه السلام از نوع اول است و به همین اعتبار به او روح القدس گفته می شود، اما روح الامین ، لقب او به اعتبار دوم (قولی ) است (همان ،ص 402). به عقیدة ابن عربی ( فصوص الحکم ، ج 1، ص 140)، چون جبرئیل به صورت بشر نزد مریم متمثل شد، عیسی نیز به صورت انسان متولد شد و معجزة او نیز احیای اموات بود (نیز رجوع کنید به فناری ، همانجا). به نظر فناری (ص 518 ـ519) نیز عیسی علیه السلام از جهتی همان صورت روحانیت جبرئیل و مظهر مقام برزخی او در سدره است . سیدحیدر آملی (متوفی 782؛ ص 688) به اعتباری جبرئیل را همان عقل اول دانسته است اما به اعتقاد جیلی (متوفی 832؛ ج 1، ص 27ـ30) خدا جبرئیل را از عقل اول که همان روحانیت حضرت محمد صلی اللّه علیه وآله وسلم است ، در ازل خلق کرد و به این سبب ، رسول اکرم پدر جبرئیل و اصلِ همة عالم است . به همین دلیل در شب معراج ، جبرئیل که فروتر از رسول اکرم است ، از ادامة عروج به مراتب بالاتر باز ماند. او معتقد است که «حقیقت محمدیه » یا «روح »، اشرف فرشتگان و برترینِ موجودات است و بسیاری از ملائک و از جمله جبرئیل ، صورتی از وی و مخلوق اویند ( رجوع کنید به ج 1، ص 15ـ17؛ قس عطار، 1356 ش ، ص 359 که با توجه به آیة «قُلِ الرُّوحُ مِن اَمْرِ رَبّی »، اسرا: 85، جبرئیل را ظهور یا ظاهر آن امر بیان کرده است ). روح القدس و روح الامین نیز نزد جیلی ، لقب ویژة جبرئیل نیست و به نظر او اینکه جبرئیل را روح الامین نامیده اند از باب تسمیة فرع (جبرئیل ) به اعتبار اصلش (یعنی عقل اول ) است ( رجوع کنید بههمان ، ج 1، ص 13ـ 15، 30). در اصطلاح اهل تصوف ، به جبرئیل ، روح القاء (واسطة القای علم غیب بر قلوب ) نیز گفته شده است ( رجوع کنید به عبدالرزاق کاشی ، قسم 1، ص 169؛ نقشبندی خالدی ، ص 61). در ادبیات عرفانی ، امکان تطبیق خصوصیات سیمرغ * بر جبرئیل مطرح شده است . سیمرغ ، پرنده ای افسانه ای ، مقدّس و ماوراء طبیعی است و همچون جبرئیل با بال و پر بزرگ و جثة عظیم وصف شده است ( رجوع کنید به فردوسی ، ج 1، ص 138، ج 6، ص 1703؛ اسدی طوسی ، ص 153؛ عطار، 1356 ش ، ص 66؛ مولوی ، ج 2، دفتر 4، بیت 3769؛ پورنامداریان ، 1374 ش ، ص 75، 81 ـ82؛ منزوی ، ص 49ـ50؛ نیز رجوع کنید بهخاقانی ، ص 37؛ قس صدرالدین شیرازی ، 1337 ش ، سفر 4، ج 2، ص 143ـ 144، که گزارش کرده عارفان این فرشتة روحانی را عنقا نامیده اند رجوع کنید به ادامة مقاله ). حمایت سیمرغ از زال و واسطه بودن او برای انتقال نیروهای غیبی به زال ، بی شباهت به ارتباط جبرئیل با پیامبر نیست (پورنامداریان ، 1374 ش ، ص 82ـ84). درخت یا کوهی که سیمرغ بر آن آشیانه دارد نیز دارای خصوصیات غیرمادّی است : آن درخت که طوبی نام دارد، از میان کوهها بیرون آمده و مادرِ همة گیاهان و روییدنیهاست . هر بامداد که سیمرغ از آشیان خود بیرون می پرد و بر زمین بال می گسترد، هر میوه که بر درخت و هر نباتی که بر زمین می روید از اثر پرِ اوست ( رجوع کنید به سهروردی ، ج 3، ص 232). متناظر با آن ، مکان جبرئیل را در سدرة المنتهی * دانسته اند که درختی با عظمت است و علم و عمل خلایق و مقامات انبیا و ملائکه به آنجا ختم می شود ( رجوع کنید به میبدی ، ج 9، ص 360؛ طوسی ، ص 25). سیمرغ ، شاه مرغان است (فردوسی ، ج 1، ص 139) و آنچه در رسالة الطیر ابن سینا (ص 19ـ27) و داستان مرغان احمد غزالی (ص 26ـ35) در بارة سفر پرندگان به سوی او و طی مراحل و مدارج آمده ، مشابه مراحل تکامل نفس و رسیدن آن به مرحلة عقل مستفاد و اتصال به عقل فعال (جبرئیل ) است ( رجوع کنید بهپورنامداریان ، 1364 ش ، ص 255ـ256؛ همو، 1374 ش ، ص 87 ـ 88؛ ستاری ، ص 122ـ124، 128ـ129). ملاصدرا (1337 ش ، سفر 4، ج 2، ص 146) نیز از اهل عرفان نقل کرده که رسیدن همة مخلوقات به انواع کمالاتی که می توانند به آنها نایل شوند و همچنین وصول سالکان به خواستها و مقاصدشان ، به یاری این پرندة قدسی است . سهروردی در رسالة آواز پرجبرئیل (ج 3، ص 220ـ222)، متأثر از آنچه در قرآن (فاطر: 1) در وصف بال ملائک و در روایات ( رجوع کنید به بخش 2: در قرآن و حدیث ) در بارة بالهای جبرئیل آمده است ، جبرئیل را به سبب داشتن دو بال ، برتر از ملائکی می داند که سه یا چهار بال دارند، زیرا دو از سایر اعداد به یک نزدیک تر است . او همچنین به روشن بودن بال راست و تاریکی بال چپ جبرئیل اشاره کرده است . نور از دیدگاه سهروردی نشانة وجود و ظلمت نشانة عدم است و غیر از نورالانوار که نور محض و واجب الوجود بالذات است ، هر موجود دیگری ممکن الوجود است و به سبب همین امکان ، بال چپِ جبرئیل تاریک است . از بال راست جبرئیل که نورانی است ، نفوس و از بال چپ او، عالم مادّی پدید می آید. القای حقایق به انبیا و اولیا به بال راست و قهر و صیحه و حوادث به بال چپ او منتسب است ( رجوع کنید به پورنامداریان ، 1364 ش ، ص 170ـ171؛ نیز در وصف بال و پر جبرئیل رجوع کنید به روزبهان بَقْلی ، ص 235). همچنین بنا بر گزارش صدرالدین شیرازی (1337 ش ، سفر 4، ج 2، ص 145) به نظر اهل عرفان این پرندة قدسی که در کوه قاف جای دارد، صفیرش موجب بیداری خفتگانِ در تاریکی و سبب هوشیاری غافلانِ از ذکر آیات الاهی می شود اما شمار کسانی که به آوای او گوش دهند و آوازش را بشناسند اندک است . هرکس زبان او را بفهمد زبان همة مرغان را می فهمد. در ادبیات منظوم ، شهپر یا پر جبرئیل نیز اصطلاحی پرکاربرد است (برای نمونه رجوع کنید به سنایی ، ص 676؛ انوری ، ج 1، ص 65؛ خاقانی ، ص 31، 181، 223، 340؛ نظامی ، ج 3، اقبالنامه ، ص 212؛ عطار، 1356 ش ، ص 66ـ 67؛ مولوی ، ج 2، دفتر 3، بیت 1515، دفتر 4، بیت 3769، ج 3، دفتر 6، بیت 4139؛ جامی ، ج 1، تحفة الاحرار ، ص 489؛ فروغی ، ص 9، 48، 167) و ویژگیهایی همچون محافظت در برابر دشمنان ، جلوگیری از صدمة آتش و آب ، و ترمیم جراحت برای آن بیان شده است ( رجوع کنید بهمسعود سعدسلمان ، ص 271، 320؛ سنایی ، ص 168، 201؛ خاقانی ، ص 37، 560؛ قس ) جبرئیل را «طاووس الملائکه »، «اَبِ ما» (پدر ما) و عقل کل نیز خوانده اند ( رجوع کنید بهانوری ، ج 1، ص 367؛ عطار، 1371 ش ، ص 132ـ133). منابع : (63) حیدربن علی آملی ، کتاب جامع الاسرار و منبع الانوار ، به انضمام ، رسالة نقد النقود فی معرفة الوجود ، چاپ هانری کوربن و عثمان اسماعیل یحیی ، تهران 1347 ش ؛ (64) ابن سینا، رسالة الطیر ، در شکوفه تقی ، دوبال خرد: عرفان و فلسفه در رسالة الطیر ابن سینا ، تهران 1382 ش ؛ (65) همو، الشفاء، الالهیات ، ج 1، چاپ ابراهیم مدکور، جورج شحاته قنواتی ، و سعید زاید، قاهره 1380/1960، چاپ افست قم 1404؛ (66) همو، المبدأ و المعاد ، چاپ عبداللّه نورانی ، تهران 1363 ش ؛ (67) همو، معراج نامه ، چاپ نجیب مایل هروی ، مشهد 1365 ش ؛ (68) ابن عربی ، الفتوحات المکیة ، بیروت : دارصادر، ( بی تا. ) ؛ (69) همو، فصوص الحکم و التعلیقات علیه بقلم ابوالعلاء عفیفی ، تهران 1370 ش ؛ (70) ابویعقوب سجستانی ، کتاب الافتخار ، چاپ مصطفی غالب ، ( بیروت ) 1980؛ (71) علی بن احمد اسدی طوسی ، گرشاسب نامه ، چاپ حبیب یغمائی ، تهران 1354 ش ؛ (72) محمدبن محمد (علی ) انوری ، دیوان ، چاپ محمدتقی مدرس رضوی ، تهران 1337ـ1340 ش ؛ تقی پورنامداریان ، دیدار با سیمرغ : هفت مقاله در عرفان ، و شعر و اندیشة عطار ، مقالة 2: «سیمرغ و (73) جبرئیل »، تهران 1374 ش ؛ (74) همو، رمز و داستانهای رمزی در ادب فارسی : تحلیلی از داستانهای عرفانی ـ فلسفی ابن سینا و سهروردی ، تهران 1364 ش ؛ (75) عبدالرحمان بن احمد جامی ، مثنوی هفت اورنگ ، چاپ جابلقا دادعلیشاه و دیگران ، تهران 1378 ش ؛ (76) عبدالکریم بن ابراهیم جیلی ، الانسان الکامل فی معرفة الاواخر و الاوائل ، قاهره 1390/1970؛ (77) بدیل بن علی خاقانی ، دیوان ، چاپ علی عبدالرسولی ، ( تهران ) 1317 ش ؛ (78) روزبهان بقلی ، شرح شطحیات ، چاپ هانری کوربن ، تهران 1360 ش ؛ (79) جلال ستاری ، مدخلی بر رمزشناسی عرفانی ، تهران 1372 ش ؛ (80) مجدودبن آدم سنایی ، کتاب حدیقة الحقیقه و شریعة الطریقه ، چاپ محمدتقی مدرس رضوی ، ( تهران ? 1329 ش ) ؛ (81) یحیی بن حبش سهروردی ، مجموعه مصنّفات شیخ اشراق ، تهران 1380 ش ؛ (82) محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی ، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة ، تهران 1337 ش ؛ (83) چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛ (84) همو، شرح اصول الکافی ، ج 2، چاپ محمد خواجوی ، تهران 1367 ش ؛ (85) محمدبن محمود طوسی ، عجایب المخلوقات ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران 1345 ش ؛ (86) عبدالرزاق کاشی ، اصطلاحات الصوفیة ، چاپ عبدالعال شاهین ، قاهره 1413/1992؛ (87) محمدبن ابراهیم عطار، مصیبت نامه ، چاپ نورانی وصال ، تهران 1356 ش ؛ (88) همو، هیلاج نامه ، چاپ احمد خوشنویس ، ( تهران ) 1371 ش ؛ (89) احمدبن محمد غزالی ، داستان مرغان : متن فارسی رسالة الطیر خواجه احمد غزالی ، چاپ نصراللّه پورجوادی ، تهران 1355 ش ؛ (90) ابوالقاسم فردوسی ، شاهنامة فردوسی ، از روی چاپ وولرس ، تهران 1314 ش ؛ (91) عباس بن موسی فروغی ، دیوان کامل فروغی بسطامی ، چاپ م . درویش ، ( تهران ) 1368 ش ؛ (92) محمدبن حمزه فناری ، مصباح الانس ، در محمدبن اسحاق صدرالدین قونیوی ، مفتاح الغیب ، چاپ محمد خواجوی ، تهران 1374 ش ؛ (93) محمدبن یحیی لاهیجی ، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز ، چاپ محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی ، تهران 1371 ش ؛ (94) مسعود سعد سلمان ، دیوان ، چاپ غلامرضا رشید یاسمی ، تهران 1318 ش ؛ (95) علینقی منزوی ، سی مرغ و سیمرغ ، تهران 1359 ش ؛ (96) جلال الدین محمدبن محمد مولوی ، کتاب مثنوی معنوی ، چاپ رینولد آلن نیکلسون ، تهران : انتشارات مولی ، ( بی تا. ) ؛ (97) احمدبن محمد میبدی ، کشف الاسرار و عدة الابرار ، چاپ علی اصغر حکمت ، تهران 1361 ش ؛ (98) ناصرخسرو، کتاب جامع الحکمتین ، چاپ هانری کوربن و محمد معین ، تهران 1363 ش ؛ (99) عزیزالدین بن محمد نسفی ، مجموعة رسائل مشهور به کتاب الانسان الکامل ، چاپ ماریژان موله ، تهران 1341 ش ؛ (100) الیاس بن یوسف نظامی ، سبعة حکیم نظامی ، چاپ حسن وحید دستگردی ، تهران 1363 ش ؛ (101) احمد نقشبندی خالدی ، کتاب جامع الاصول فی الاولیاء ، مصر 1331، چاپ افست قاهره ( بی تا. ) . / طیّبه کرمی / "> دایرة المعارف جدید کاتولیک < ، ذیل "Gabriel, Archangel" ). نام جبرئیل چهار بار در عهدین آمده است : دوبار در کتاب دانیال نبی و دوبار در انجیل لوقا. در کتاب دانیال نبی (8:16)، جبرئیل به صورت انسانی بر دانیال پدیدار می شود تا معنای رؤیای او را برایش باز گوید. حضور جبرئیل با جذبه ای همراه است که دانیال از آن مدهوش می شود. در جای دیگری از کتاب دانیال نبی (9:21)، جبرئیل در زمانی که دانیال مشغول دعا و قربانی است ، پروازکنان نزد وی می آید تا اسراری را برایش آشکار کند. در این موارد جبرئیل فرشته نامیده نشده ، بلکه صرفاً موجودی آسمانی است که می توان او را پیام آور خدا دانست و حضورش با جذبه و قدرتی الاهی همراه است (نیز رجوع کنید بهکتاب دانیال نبی ، 10:18). در انجیل لوقا، جبرئیل مژدة تولد یحیی را برای زکریا (1: 19) و مژدة تولد عیسی را برای مریم (1:21) می آورد. گفته شده است که حضور جبرئیل در عهد عتیق صرفاً نشان دهندة قدرت الاهی است اما حضور او در عهد جدید، علاوه بر آن ، آرامش بخش و اطمینان آفرین نیز هست ( رجوع کنید به > دانشنامة معیار کتاب مقدّس < ، همانجا). همچنین گفته شده است که هر چهار بار حضور جبرئیل در کتاب مقدّس به نحوی ناظر به وعدة الاهی به ظهور مسیح است ( رجوع کنید به همانجا). جبرئیل در آثار غیررسمی و مجعول بین عهدین (برای نمونه کتاب اول خنوخ ) و بعد آن حضور برجسته ای دارد و در حد ملکی مقرب ارتقا یافته است . در ترجمه و تفسیر آرامی تورات ، نقش جبرئیل بیشتر شده و به او فعالیتهایی نسبت داده شده که در دوره های اولیة عهد عتیق اتفاق افتاده است ، مثلاً اوست که یوسف را راهنمایی می کند ( رجوع کنید به سفر پیدایش ، 37:15) یا در دفن موسی شرکت دارد ( رجوع کنید به سفر تثنیه ، 34:6؛ > دانشنامة معیار کتاب مقدّس < ، همانجا). همچنین در مأثورات یهودی ، جبرئیل که تصور می شود از آتش ساخته شده ، در کنار میکائیل * ، اوریل و رافائل جزو چهار فرشته ای است که در اطراف عرش اند. به علاوه ، او در زمرة فرشتگان ملاقات کننده با ابراهیم و نیز ویران کنندة سَدوم (از قرای قوم لوط ) دانسته شده است ( رجوع کنید به د. جودائیکا ، ذیل "Michael and Gabriel" ). هر چند جبرئیل هم در سنّت یهودی و هم در سنّت مسیحی ، به مرور زمان ، اهمیت و ارج و قرب بیشتری یافته و حتی تصویر او به صورت فرشته ای بالدار به آثار هنری راه پیدا کرده است ، نه در سنّت یهودی (که در آن میکائیل مدافع همیشگی قوم یهود تلقی می شده است ) و نه در سنّت مسیحی ، جبرئیل هیچگاه به اندازة میکائیل اهمیت نیافته و همیشه مرتبه ای ثانوی داشته است ( رجوع کنید به > دایرة المعارف جدید کاتولیک < ؛ د. جودائیکا ، همانجاها). منابع : (1) علاوه بر کتاب مقدّس ؛ (2) Encyclopaedia Judaica , Jerusalem 1978-1982, s.v. "Michael and Gabriel" (by Harold Louis Ginsberg); (3) The International standard Bible encyclopedia , ed. Geoffrey W. Bromiley, Michigan: William B. Eerdmans, 1979-1988, s.v. "Gabriel" (by L. Hunt); (4) New Catholic encyclopedia , Detroit: Thomson, 2003, s.v. "Gabriel, Archangel" (by T. L. Fallon). / طاهره محمدیان عمرانی / 2) در قرآن و حدیث . واژة «جبرئیل » در اصل عبری است و ظاهراً به صورت سریانی اش به عربی راه یافته است (جفری ، ص 100ـ101). نویسندگان و محققان زبان عربی بر اعجمی بودن آن تصریح کرده اند ( رجوع کنید به جوالیقی ، ص 327؛ ابوحیّان غرناطی ، ج 1، ص 317؛ مرتضی زبیدی ، ج 10، ص 357) که در تلفظ آن تصرف شده است ؛ ابوحیّان غرناطی (ج 1، ص 317ـ 318) سیزده صورت مختلف آن ، نظیر جِبْریل ، جَبْریل ، جَبَرئیل ، جَبَرئِل ، جَبرائل ، جَبرائیِل ، را آورده است (نیز رجوع کنید به جوهری ، ذیل «جبر»؛ جوالیقی ، ص 113ـ114). همچنین دانی (ص 75) صورتهای قرائت این کلمه در قرآن را برشمرده (نیز رجوع کنید بهابن جزری ، ج 2، ص 219) که «جِبْرِیل » مشهورترین و فصیح ترین آنها به لهجة اهل حجاز و بنا بر قرائت حفص ، ابوعمرو، نافع و ابن عامر است (سمین حلبی ، ج 2، ص 18). برخی لغویان عرب با اشاره به معانی گوناگون «جَبْر»، از جمله پادشاه ، بنده ، شجاع ، مرد ( رجوع کنید بهازهری ، ج 11، ص 58 ـ59؛ ابن سیده ، ج 7، ص 407؛ مرتضی زبیدی ، ج 10، ص 348)، و ایل به عنوان اسمی از اسامی خداوند در عبری ( رجوع کنید بهخلیل بن احمد؛ جوهری ، ذیل «ایل »)، جبرئیل را همچون میکائیل و اسرافیل مرکّب از دو بخش دانسته اند که بدین ترتیب جبرئیل («جَبْر» + «ایل ») به معنای مرد خدا یا بندة خدا (عبداللّه ) است . جَبْر در زبانهای حبشی و سریانی و آرامی و عبری به معنای مرد، قهرمان و دلاور است و جبرئیل در این زبانها مرد خدا و قهرمان خدا معنا می شود (زامیت ، ص 116؛ مشکور، ج 1، ص 126). برخی ایل را به معنای بنده و جبرئیل و میکائیل و اسرافیل را به معنای عبداللّه ، عبدالرحمان و عبدالقدوس گرفته اند ( رجوع کنید به ابن کثیر، ج 1، ص 205؛ مرتضی زبیدی ، ج 10، ص 357). با توجه به معنای «جبروت »، که در عبری به معنای نیرومندی و قدرت است ( رجوع کنید به مشکور، همانجا)، احتمالاً جبرئیل از «جبروت » مشتق شده است ( رجوع کنید بهابوحیّان غرناطی ، همانجا). باتوجه به اینکه «جَبَر» از زبان عبری به معنای قدرت داشتن و توانمندی و «جبرئیل » به معنای شخص نیرومند نیز آمده است (زامیت ، ص 116، 530؛ مشکور، همانجا؛ نیز رجوع کنید بهالجَبّار * )، این احتمال تقویت می شود. حتی القاب «شدیدالقوی » و «ذومرّة » نیز معادل عربی جبرئیل دانسته شده است ( رجوع کنید بهجفری ، ص 100؛ مشکور، ج 1، ص 126ـ127؛ جُعَیْط ، ص 63). نام جبرئیل در قرآن سه بار در آیات مدنی آمده است ( رجوع کنید بهبقره : 97، 98؛ تحریم : 4). به وظیفة اصلی جبرئیل ، یعنی پیام آوری وحی ، در آیة «... نَزَّلَهُ عِلی ' قَلْبِکَ...» (بقره : 97) تصریح شده است ، هرچند در بارة کیفیت انتقال و نزول وحی میان متکلمان اختلاف نظر وجود دارد ( رجوع کنید به فخررازی ، ج 2، ص 32؛ صدرالدین شیرازی ، ج 1، ص 296ـ301؛ نیز رجوع کنید به وحی * ). در قرآن تعابیر دیگری نیز هست که مفسران (برای نمونه رجوع کنید بهطبری ، جامع ؛ طوسی ، التبیان ؛ فضل بن حسن طَبْرِسی ، ذیل آیات ) آنها را ناظر به جبرئیل دانسته اند، از جمله «الروح الامین » (شعراء: 193) که حاکی از امانتداری او در رساندن وحی است ؛ «رسولٍ کریم » (حاقه : 40؛ تکویر: 19) که بر خصلتهای نیک وی دلالت دارد؛ «شدیدالقوی » و «ذومِرّة » و «ذی قوة » (نجم : 5، 6؛ تکویر: 20) که بیان کنندة توانمندی و قدرت بر انجام اوامر الاهی است ؛ «مَکین » و «مُطاع » (تکویر: 20، 21) که از جایگاه و منزلت ویژة او نزد خداوند و دیگر فرشتگان حکایت می کند؛ «روح القدس » (نحل : 102؛ که مضمون این آیه «قُلْ نَزَّلَه رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ...» با آیة 97 سورة بقره : «قُل مَنْ ک'انَ عَدُوّاً لِجِبریلَ فَاِنَهُ نَزَّلَهُ عَلی ' قَلِبکَ بِاذِنِ اللّهِ...» که صراحتاً تنزیل قرآن را به جبرئیل نسبت داده ، مطابقت دارد؛ برای احتمالات دیگر در بارة مراد از روح القدس رجوع کنید بهمیبدی ، ج 1، ص 263ـ264؛ فخررازی ، ج 3، ص 177؛ نیز رجوع کنید به روح القدس * ). علاوه بر انتقال وحی ، جبرئیل نقش ویژه ای در ولادت عیسی علیه السلام داشته است . او مژدة ولادت عیسی را به حضرت مریم داده ( رجوع کنید به فضل بن حسن طبرسی ؛ طباطبائی ، ذیل آل عمران : 45) و به صورت انسان نزد او متمثل شده (مریم : 17؛ نیز رجوع کنید بهطبری ، جامع ؛ طوسی ، التبیان ، ذیل آیه ) و روح الاهی را در رحم او دمیده ( رجوع کنید به طبری ، جامع ، ذیل مریم : 22؛ تحریم : 12؛ طوسی ، التبیان ، ذیل انبیاء: 91؛ تحریم : 12) و سرانجام خداوند به عیسی علیه السلام با جبرئیل یاری رسانده و نیرو بخشیده است ( رجوع کنید بهطبری ، جامع ؛ طوسی ، التبیان ، ذیل بقره : 87، 253؛ مائده : 110). مفسران در وساطت جبرئیل برای تولد عیسی تردید نکرده و تعبیر «روح » در آیات یاد شده را همگی ناظر به جبرئیل دانسته اند (برای احتمالات دیگر رجوع کنید به نحاس ، ج 4، ص 318؛ فضل بن حسن طبرسی ، ذیل مریم : 17؛ نیز رجوع کنید بهروح * ؛ روح القدس * ). در بارة سبب کاربرد روح راجع به جبرئیل نیز مفسران اقوال گوناگونی ذکر کرده اند، نظیر تعلق او به عالم مجردات و روحانیات ، تکوین بدون ولادت ، غلبة حیات در او، افاضة حیات و احیای شریعت به واسطة او یا بیان برتری او بر سایر فرشتگان ( رجوع کنید بهطوسی ، التبیان ، ج 1، ص 340ـ341، ج 7، ص 114، ج 8، ص 62؛ فخررازی ، ج 24، ص 165ـ166). در بارة نسبت جبرئیل با روح و مراد از روح ، که به همراه ملائکه از آن یاد شده ( رجوع کنید به نحل : 2؛ معارج : 4؛ نبأ: 38؛ قدر: 4) یا در باره اش سؤال شده ( رجوع کنید به اسراء: 85)، اختلاف هست . برخی آن را فرشته ای موکل بر ارواح یا موجودی برتر از ملائکه و جبرئیل دانسته و گروهی مراد از آن را جبرئیل و تعبیر روح را دالّ بر عظمت و برتری جبرئیل بر دیگر ملائک دانسته اند ( رجوع کنید بهطوسی ، التبیان ، ج 6، ص 359ـ360، ج 10، ص 249؛ فخررازی ، ج 21، ص 36ـ39؛ برای تفصیل بیشتر در بارة مراد از روح در قرآن و احتمالات دیگر رجوع کنید بهروح * ). آیات 97 و 98 سورة بقره در واکنش به پندار یهودیان در بارة جبرئیل نازل شده است ( رجوع کنید به ابن سعد، ج 1، ص 175ـ176؛ واحدی نیشابوری ، ص 17ـ19). آنان از پیامبر پرسیدند، کدام فرشته نزد او می آید و چون شنیدند که آن فرشته جبرئیل است ، به علت کینه ای که از جبرئیل داشتند، جبرئیل را دشمن خود خواندند. ظاهراً ایشان جبرئیل را فرشتة نازل کنندة بلا و سختی و فرمان جنگ و قتال و میکائیل را فرشتة رحمت و بشارت برای قوم یهود می دانستند ( رجوع کنید به طبری ، جامع ؛ زَمَخْشَری ، ذیل بقره : 97)، ازاین رو آیة 98 سورة بقره دشمنی با جبرئیل را هم ارز عداوت با میکائیل و دیگر فرشتگان و حتی خدا می شمرَد. گویا یهودیان به دنبال بهانه ای بودند تا از پذیرش اسلام سر باز زنند، چه پیش از این سؤال ، پرسشهای دیگری از پیامبر کرده بودند تا نبوت او را بیازمایند و هنگامی که حضرت به پرسشهای پیشین نیکو پاسخ داد، سؤال از فرشتة وحی را مطرح کردند ( رجوع کنید بهطبری ، همانجا). این در حالی است که عبداللّه بن سلام ، از علمای یهود، پس از طرح پرسشهایی که فکر می کرد فقط انبیا پاسخش را می دانند و شنیدن جوابهای پیامبر، مسلمان شد (بخاری ، ج 4، ص 268). بر اساس روایات موجود در منابع اسلامی ، جبرئیل نخستین آیات قرآن (علق : 1ـ 5) را در غار حرا به پیامبر وحی کرد. سپس پیامبر نزد خدیجه سلام اللّه علیها بازگشت و او را از این امر مهم آگاه ساخت ( رجوع کنید بهعاملی ، ج 1، ص 233)؛ اما، طبق روایات متعدد در منابع اهل سنّت ، پیامبر دچار تردید شد که آیا فرشتة وحی را دیده یا با شیطان ملاقات کرده است و به توصیة همسرش نزد وَرَقَة بن نَوْفَل ــ فردی نصرانی که با کتب پیشین آشنا بود ــ رفتند و او ایشان را مطمئن کرد که آن فرشته همان ناموس اکبر است که پیشتر بر موسی علیه السلام نازل شده است ( رجوع کنید به ابن هشام ، ج 1، ص 155ـ157؛ ابن سعد، ج 1، ص 194ـ 195؛ طبری ، تاریخ ، ج 2، ص 298ـ303؛ همو، جامع ، ذیل علق ؛ برای همین روایت با اندکی اختلاف رجوع کنید بهابن حنبل ، ج 1، ص 312، ج 6، ص 223؛ بخاری ، ج 1، ص 3، ج 4، ص 124، ج 6، ص 88). این داستان را عموم سیره نویسان و محدّثان و مفسران بعدی پذیرفته اند (برای نمونه رجوع کنید بهقُرطُبی ، ج 1، ص 115ـ116؛ ابن کثیر، ج 3، ص 5 ـ6، 13؛ ابن حَجَر عَسقَلانی ، ج 8، ص 549 ـ554). حتی این احادیث به منابع حدیثی و تفسیری شیعی نیز راه یافته است (برای نمونه رجوع کنید بهابوالفتوح رازی ؛ فضل بن حسن طبرسی ، ذیل آیات ابتدای سورة علق ؛ ابن شهر آشوب ، ج 1، ص 42). دانشمندان شیعه به تفصیل به نقد سند و محتوای این روایات پرداخته اند، از جمله اینکه سلسله سند هیچ یک از این روایتها به طور متصل به شاهد داستان نمی رسد؛ اختلاف نقل داستان خود گواهی بر ساختگی بودن آن است ؛ تردید پیامبر در ماهیت وحی و ملاقات با جبرئیل یا شیطان با مقام عصمت پیامبر سازگاری ندارد ( رجوع کنید بهعاملی ، ج 1، ص 220ـ 223؛ سبحانی ، ج 1، ص 188ـ190؛ دوانی ، ص 157ـ206؛ شرف الدین ، ص 421؛ معرفت ، ج 1، ص 80 ـ 82). گفتنی است در روایات شیعی گزارشی که از آغاز وحی ارائه شده ، از مشکلات یاد شده مبراست و با مقام و منزلت پیامبر هماهنگ است ( رجوع کنید به ابن شهر آشوب ، ج 1، ص 43؛ نهج البلاغة ، خطبة 192؛ بَحْرانی ، ذیل علق ؛ مجلسی ، ج 17، ص 309ـ310؛ برای تفصیل بیشتر در این باره رجوع کنید بهوحی * ). جبرئیل در مدت رسالت پیامبر همواره ولی و یاور او بود. چه شرح صدر پیامبر و تطهیر آن به دست او و میکائیل انجام گرفت (ابن حنبل ، ج 3، ص 149؛ طبری ، تاریخ ، ج 2، ص 308)؛ وضوگرفتن و نماز خواندن را به پیامبر تعلیم داد (ابن هشام ، ج 1، ص 161؛ طبری ، تاریخ ، ج 2، ص 307)؛ در معراج همسفر و راهنمای حضرت رسول بود (ابن حنبل ، ج 3، ص 148ـ149؛ بخاری ، ج 4، ص 77ـ 78؛ طبری ، تاریخ ، ج 2، ص 308ـ309)، هرچند در سدرة المنتهی از همراهی پیامبر بازماند و حضرت به تنهایی به سیر معراج ادامه داد (ابن بابویه ، 1386، ج 1، ص 277؛ قرطبی ، ج 3، ص 425)؛ هنگامی که پیامبر می خواست رسالتش را به خانواده اش ابلاغ کند ( رجوع کنید بهشعراء: 214)، جبرئیل بر انجام این امر تأکید کرد (طبری ، جامع ، ذیل شعراء: 214؛ همو، تاریخ ، ج 2، ص 320)؛ همو پیامبر را از توطئة کفار برای قتل او پیش از هجرت آگاه ساخت (ابن هشام ، ج 2، ص 333؛ طبری ، تاریخ ، ج 2، ص 372)؛ در غزوة بدر، او به همراه هزاران فرشته به یاری پیامبر و اصحابش شتافت (ابن سعد، ج 2، ص 16؛ طبری ، جامع ، ذیل انفال : 9؛ مجلسی ، ج 56، ص 198ـ199). جبرئیل همواره با تواضع نزد پیامبر اکرم حاضر می شد و همواره پیش از ورود بر حضرت از او اجازه می گرفت . مکان حضور جبرئیل در مسجدالنبی مقام جبرئیل نام گرفته است ( رجوع کنید به کُلَیْنی ، ج 4، ص 452؛ ابن بابویه ، 1404، ج 2، ص 570؛ همو، 1363 ش ، ج 1، ص 85؛ طوسی ، مصباح المتهجّد ، ص 710). پیامبر صلی اللّه علیه وآله وسلم هر سال یک بار در ماه رمضان قرآن را بر جبرئیل عرضه می کرد ( رجوع کنید بهابن حنبل ، ج 1، ص 276، 325ـ326، 363؛ بخاری ، ج 2، ص 228، ج 6، ص 101ـ102). گفته شده او شصت هزار مرتبه بر پیامبر اکرم فرود آمده است (ابن شهر آشوب ، ج 1، ص 41). بنا بر روایات کتب اهل سنّت و شیعه ( رجوع کنید بهابن حنبل ، ج 1، ص 395، 398، 407، ج 6، ص 241؛ بخاری ، ج 4، ص 82 ـ 83، ج 6، ص 50؛ طبری ، جامع ، ذیل نجم : 8 ـ11، 12ـ16، 17ـ 18؛ ابن بابویه ، 1387، ص 263؛ احمدبن علی طبرسی ، ج 1، ص 362)، پیامبر دوبار جبرئیل را در صورت حقیقی اش رؤیت کرده است . یک بار در «افق اعلی »، هنگامی که پیامبر از او درخواست کرد تا صورت واقعی اش را ببیند، و بار دیگر در معراج ، نزد «سدرة المنتهی » ( رجوع کنید به نجم : 1ـ 18). نیز گفته اند که یک بار پیامبر او را در حالی که بین آسمان و زمین بر «کرسی » نشسته بوده ، دیده و سپس آیات سورة مدثر بر او نازل شده است ( رجوع کنید به ابن حنبل ، ج 3، ص 377؛ بخاری ، ج 1، ص 4، ج 6، ص 75ـ76؛ طبری ، جامع ؛ طوسی ، التبیان ، ذیل مدثر). به گفتة پیامبر، جبرئیل غالباً با چهرة جوان خوشرویی به نام دِحْیة بن خلیفه کلبی * بر او ظاهر می شده است ( رجوع کنید به ابن سعد، ج 4، ص 250؛ ابن شهر آشوب ، ج 2، ص 254؛ ابن طاووس ، ص 129ـ 130، 148؛ سیوطی ، ج 1، ص 205؛ نیز رجوع کنید به دحیة بن خلیفه کلبی * ) و حتی گفته اند که برخی صحابه و نیز عایشه جبرئیل را با این شمایل دیده و گمان برده بودند که او دحیة کلبی است ( رجوع کنید بهابن سعد، ج 3، ص 422، 488، ج 4، ص 250؛ طبری ، تاریخ ، ج 2، ص 582 ـ583؛ همو، جامع ، ذیل احزاب : 26ـ27؛ کلینی ، ج 2، ص 587؛ احمدبن علی طبرسی ، ج 1، ص 195). طبق برخی روایات ، او یک بار در هیئت مردی برای تعلیم دین به میان صحابه آمد ( رجوع کنید به ابن حنبل ، ج 1، ص 27، 52ـ53؛ بخاری ، ج 1، ص 18). او معمولاً همچون مرد معمولی با جامه ای سبزرنگ بر تن و عمامه ای ابریشمی بر سر، سوار بر اسب یا استر ظاهر می شد ( رجوع کنید به ابن هشام ، ج 3، ص 716؛ ابن سعد، ج 2، ص 26؛ طبری ، تاریخ ، همانجا). طبق احادیث ، امامان شیعه نیز از یاری و پشتیبانی جبرئیل بهره مند بوده اند. چنانکه مجلسی (ج 25، ص 47 به بعد) بابی با این عنوان گشوده و احادیث بسیاری نقل کرده است . نیز گفته شده است که دعای «لیلة السبت » را جبرئیل به علی علیه السلام آموخت (طوسی ، مصباح المتهجّد ، ص 420) و پس از درگذشت رسول اکرم مطالبی را بر فاطمه سلام اللّه علیها القا کرد که حضرت علی آنها را در مصحفی ، مشهور به مصحف فاطمه ، نگاشته است ( رجوع کنید بهصفار قمی ، ص 174؛ کلینی ، ج 1، ص 241، 458). در مجموعه ای از روایات ، تفاوت «رسول »، «نبی » و «امام » از نظر کیفیت نزول جبرئیل بر هر یک بیان شده است . چنانکه رسول جبرئیل را می بیند و با او صحبت می کند، نبی او را در خواب می بیند و صدایش را می شنود و امام فقط صدایش را می شنود. صفار قمی (ص 388ـ394) این احادیث را در بابی با همین عنوان گرد آورده است (نیز رجوع کنید به کلینی ، ج 1، ص 176ـ177). جبرئیل در قصص انبیا نیز نقشی ممتاز دارد، چرا که آموزگار و مددکار همة انبیا از آدم تا عیسی بوده است . او به آدم زراعت و نحوة استفاده از آهن و مناسک حج ، به نوح ساختن کشتی و به داود ساختن زره را آموخت ؛ ابراهیم را از آتش نمرود رهانید؛ اسماعیل را هنگام ذبح و یوسف را زمان افکنده شدن در چاه یاری رساند و برای حمایت از موسی در مبارزه با فرعونیان ، آنان را به بحر احمر کشاند و غرق کرد. اکثر این داستانها را کعب الاحبار و وَهْب بن مُنَبِّه روایت کرده اند و به تفصیل در قصص الانبیا ی ثعلبی (برای نمونه رجوع کنید بهص 32، 34، 48، 67ـ 68، 82، 100، 176، 245) آمده است . در روایات ، جبرئیل با القاب طاووس الملائکه ، افضل الملائکه ، ناموس اکبر (به معنای صاحب خبر خیر، در مقابل جاسوس به معنای صاحب خبر شر) یاد شده است ( رجوع کنید بهنَوَوی ، ج 1، ص 144؛ قزوینی ، ص 91؛ سیوطی ، ج 1، ص 92؛ مجلسی ، ج 17، ص 309، ج 18، ص 228، ج 56، ص 258). جبرئیل در شمار چهار فرشتة برگزیده و مقرب الاهی است که وظیفة تدبیر عالم را برعهده دارند ( رجوع کنید بهابن بابویه ، 1404، ج 4، ص 236؛ سیوطی ، ج 1، ص 93ـ94؛ مجلسی ، ج 56، ص 170، ج 65، ص 18)؛ جبرئیل آورندة وحی ، میکائیل موکَّل بر رزق و باران ، اسرافیل دمنده در صور و عزرائیل فرشتة مرگ است . در روایات اقوالی دالّ بر برتری دیگر ملائک بر جبرئیل وجود دارد، چنانکه گاهی به دلیل وساطت میکائیل و اسرافیل در نزول وحی یا به دلیل بزرگی میکائیل یا به سبب اماتة جبرئیل به واسطة عزرائیل در روز حشر، این سه ملک برتر از جبرئیل شمرده شده اند (برای نمونه رجوع کنید به سیوطی ، ج 1، ص 92ـ93؛ مجلسی ، ج 6، ص 329، ج 56، ص 223)؛ اما، به برتری جبرئیل اشارات صریح تری هست ( رجوع کنید به مجلسی ، ج 56، ص 206، 249، 258؛ برای تفصیل بیشتر در این باره رجوع کنید بهملائکه * ؛ اسرافیل * ؛ عزرائیل * ؛ میکائیل * ). در وصف صورت حقیقی جبرئیل آمده است که او ششصد بال مرصع به دُر و مروارید دارد و در عظمت ، مشرق و مغرب عالم را پر می کند ( رجوع کنید به ابن حنبل ، ج 1، ص 407؛ بخاری ، ج 4، ص 83 ـ84؛ مقدسی ، ج 1، ص 173؛ قزوینی ، ص 91ـ92؛ قس الاختصاص ، ص 45ـ46 که جزئیات ویژگیهای جبرئیل را به نقل از ابن عباس آورده است ؛ نیز رجوع کنید به ملائکه * ). منابع : (5) علاوه بر قرآن ؛ (6) ابن بابویه ، التوحید ، چاپ هاشم حسینی طهرانی ، قم 1387؛ (7) همو، علل الشرایع ، نجف 1386/1966، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛ (8) همو، کتاب من لایحضره الفقیه ، چاپ علی اکبر غفاری ، قم 1404؛ (9) همو، کمال الدین و تمام النعمة ، چاپ علی اکبر غفاری ، قم 1363 ش ؛ (10) ابن جزری ، النشر فی القراءات العشر ، چاپ علی محمد ضباع ، مصر ?( 1940 ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛ (11) ابن حجر عسقلانی ، فتح الباری : شرح صحیح البخاری ، بیروت : دارالمعرفة ، ( بی تا. ) ؛ (12) ابن حنبل ، مسند احمدبن حنبل ، استانبول 1402/1982؛ (13) ابن سعد (بیروت )؛ (14) ابن سیده ، المحکم والمحیط الاعظم ، چاپ عبدالحمید هنداوی ، بیروت 1421/2000؛ (15) ابن شهرآشوب ، مناقب آل ابی طالب ، نجف 1956؛ (16) ابن طاووس ، الیقین باختصاص مولانا علی ( علیه السلام ) بامرة المؤمنین ، چاپ انصاری ، قم 1413؛ (17) ابن کثیر، تفسیرالقرآن العظیم ، بیروت 1412؛ (18) ابن هشام ، سیرة النبی ، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، ( قاهره ) 1383/1963؛ (19) ابوالفتوح رازی ، روض الجِنان و روح الجَنان فی تفسیرالقرآن ، چاپ محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح ، مشهد 1365ـ1376 ش ؛ (20) ابوحیّان غرناطی ، تفسیر البحرالمحیط ، بیروت 1403/1983؛ (21) الاختصاص ، ( منسوب به ) محمدبن محمد مفید، چاپ علی اکبر غفاری ، قم : جامعة مدرسین حوزة علمیة قم ، ( بی تا. ) ؛ (22) محمدبن احمد ازهری ، تهذیب اللغة ، ج 11، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، قاهره ( بی تا. ) ؛ (23) هاشم بن سلیمان بحرانی ، البرهان فی تفسیر القرآن ، چاپ محمودبن جعفر زرندی ، تهران 1334 ش ، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛ (24) محمدبن اسماعیل بخاری ، صحیح البخاری ، استانبول 1401/1981؛ (25) احمدبن محمد ثعلبی ، قصص الانبیاء، المسمی عرائس المجالس ، بیروت : المکتبة الثقافیة ، ( بی تا. ) ؛ (26) هشام جعیط ، الوحی و القرآن و النبوة ، بیروت 2000؛ (27) موهوب بن احمد جوالیقی ، المعرّب من الکلام الاعجمی علی حروف المعجم ، چاپ احمد محمدشاکر، قاهره 1361؛ (28) اسماعیل بن حماد جوهری ، الصحاح : تاج اللغة و صحاح العربیة ، چاپ احمد عبدالغفور عطار، بیروت ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران 1368 ش ؛ (29) خلیل بن احمد، کتاب العین ، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی ، قم 1405؛ (30) عثمان بن سعید دانی ، کتاب التیسیرفی القراءات السبع ، چاپ اوتو پرتسل ، استانبول 1930؛ (31) علی دوانی ، «آغاز وحی و بعثت پیامبر(ص ) در تاریخ و تفسیر طبری (بررسی و نقد)»، در یادنامة طبری ، ویراستار: محمد قاسم زاده ، تهران : وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، سازمان چاپ و انتشارات ، 1369 ش ؛ (32) زمخشری ؛ (33) جعفر سبحانی ، فروغ ابدیت ، قم ?( 1345ـ1351 ش ) ؛ (34) احمدبن یوسف سمین حلبی ، الدرالمصون فی علوم الکتاب المکنون ، چاپ احمدمحمد خرّاط ، دمشق 1406ـ1414/ 1986ـ1993؛ (35) سیوطی ؛ (36) عبدالحسین شرف الدین ، النّص و الاجتهاد ، چاپ ابومجتبی ، قم 1404؛ (37) محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی ، تفسیرالقرآن الکریم ، چاپ محمد خواجوی ، قم 1379ـ1380 ش ؛ (38) محمدبن حسن صفار قمی ، بصائر الدرجات الکبری فی فضائل آل محمد ( ع )، چاپ محسن کوچه باغی تبریزی ، تهران 1362 ش ؛ (39) طباطبائی ؛ (40) احمدبن علی طبرسی ، الاحتجاج ، چاپ محمدباقر موسوی خرسان ، نجف 1386/1966، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛ (41) فضل بن حسن طبرسی ؛ (42) طبری ، تاریخ (بیروت )؛ (43) همو، جامع ؛ (44) محمدبن حسن طوسی ، التبیان فی تفسیرالقرآن ، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی ، بیروت ( بی تا. ) ؛ (45) همو، مصباح المتهجّد ، بیروت 1411/1991؛ (46) جعفر مرتضی عاملی ، الصحیح من سیرة النبی الاعظم صلی اللّه علیه وآله و سلم ، قم 1403؛ (47) علی بن ابی طالب (ع )، امام اول ، نهج البلاغة ، چاپ صبحی صالح ، بیروت ?( 1387 ) ، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛ (48) محمدبن عمر فخررازی ، التفسیرالکبیر ، قاهره ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛ (49) محمدبن احمد قرطبی ، الجامع لاحکام القرآن ، بیروت 1405/1985؛ (50) زکریابن محمد قزوینی ، عجائب المخلوقات و غرائب الموجودات ، چاپ فاروق سعد، بیروت 1978؛ (51) کلینی ؛ (52) مجلسی ؛ (53) محمدبن محمد مرتضی زبیدی ، تاج العروس من جواهرالقاموس ، ج 10، چاپ ابراهیم ترزی ، کویت 1392/1972، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛ (54) محمدجواد مشکور، فرهنگ تطبیقی عربی با زبانهای سامی و ایرانی ، تهران 1357 ش ؛ (55) محمدهادی معرفت ، التمهید فی علوم القرآن ، قم 1411ـ1412؛ (56) مطهربن طاهر مقدسی ، کتاب البدء و التاریخ ، چاپ کلمان هوار، پاریس 1899ـ1919، چاپ افست تهران 1962؛ (57) احمدبن محمد میبدی ، کشف الاسرار و عدة الابرار ، چاپ علی اصغر حکمت ، تهران 1361 ش ؛ (58) احمدبن محمد نَحاس ، معانی القرآن الکریم ، چاپ محمدعلی صابونی ، مکه 1408ـ1410؛ (59) یحیی بن شرف نووی ، تهذیب الاسماء و اللغات ، مصر: ادارة الطباعة المنیریة ، ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛ (60) علی بن احمد واحدی نیشابوری ، اسباب النزول ، بیروت : دارالکتب العلمیة ، ( بی تا. ) ، چاپ افست قم 1368 ش ؛ (61) Arthur Jeffery, The foreign vocabulary of the Qur , a ¦n , Baroda 1938; (62) Martin R. Zammit, A comparative lexical study of Qur , anic Arabic , Leiden 2002. / طیّبه کرمی و سیدعلی آقایی / 3) در فلسفه و عرفان . در متون فلسفی و عرفانی ، جبرئیل با مفاهیم و اصطلاحاتی همچون عقل و روح پیوند دارد. ابن سینا با بیان اینکه منظور از عقول ، ملائکة مقرب اند، در تبیین کیفیت وحی ، معتقد به اتصال رسول اکرم به عقل فعال و دریافت معارف از این طریق است (1363 ش ، ص 103، 116). او فرشتة نازل کنندة وحی را روح القُدُس می خواند و آن را شریف ترینِ ارواح و نفس قدسی یا واسطه میان واجب و عقل اول معرفی می کند ( رجوع کنید به 1404، ج 1، ص 442؛ همو، 1365 ش ، ص 89 ـ90). شهاب الدین سهروردی (ج 2، ص 265) نیز جبرئیل را در سیر نزولی عقول و کلمات الاهی ، آخرین کلمه و عقل دهم دانسته است . در اصطلاح فلسفة اشراق ، جبرئیل از جملة انوار قاهره و از بزرگ ترین آنان و صاحب طلسم نوع انسانی است ( رجوع کنید به همان ، ج 2، ص 200ـ201). سهروردی پیدایش عالم عنصری و محسوس و نیز ارواح آدمیان را معلول فعل جبرئیل دانسته (ج 3، ص 209، 217ـ 218) و علاوه بر بخشش حیات ، اعطای علم و فضیلت را نیز به او نسبت داده است (ج 2، ص 201). به نظر سهروردی (ج 3، ص 179ـ180) جبرئیل یا روح القدس ، نفوس انسانی را از قوه به فعل می آورد و اگر انسانها استعداد لازم را در خود فراهم آورند، می توانند به او متصل شوند و از گنجینة علم و فضائل او بهره مند گردند. در این دیدگاه ، نسبتی که جبرائیل با نفوس انسانی دارد، به نسبت خورشید با چشم یا قلم با لوح تمثیل شده است . به این ترتیب ، جبرئیل واسطة وجود و منشأ معرفت نفوس انسانی است . ملاصدرا (صدرالدین شیرازی ، 1337 ش ، سفر 3، ج 2، ص 23) جبرئیل و روح القدس و عقل فعال را یکی دانسته است . از نظر او (1337 ش ، سفر 1، ج 2، ص 63، سفر 4، ج 2، ص 142ـ143) جبرئیل فرشتة هدایت است و در میان فرشتگان ، نقش برجسته ای در تکمیل نفوس دارد و به واسطة او علوم به نفوس و وحی به انبیا افاضه می شود. از نظر ملاصدرا (1337 ش ، سفر 4، ج 2، ص 144)، جبرئیل در افاضة علم به انسانها، همه را برابر می داند و درجه و میزان کسب علوم و معارف ، به تفاوت استعدادها و قابلیتهای نفوس ــ که زمینه ساز ارتباط با جبرئیل یا عقل فعال است ــ بستگی دارد. به نظر ملاصدرا (1367 ش ، ج 2، ص 449)، جبرئیل دو مَقام دارد که به تناسب آنها دو لقب به او داده شده است : مادامی که از آسمانِ تجرد و قرب ، نزول نیافته ، شایستة لقب «روح القدس » است و هنگامی که از آن مقام تنزل بیابد و در صورتی متناسب ، متمثل شود، تعبیر «روح » برای او به کار می رود (برای مباحث فلسفی در بارة ماهیت و مرتبة وجودی جبرئیل رجوع کنید به عقل * ). ابویعقوب سجستانی (متوفی 353)، از اندیشمندان اسماعیلیه ، ضمن توضیحِ سه اصطلاح «جَدّ»، «فتح » و «خیال » و تطبیق آنها بر جبرئیل و میکائیل و اسرافیل ، «جدّ» را همان «بخت » و عامل تعیین کنندة سعادت و شقاوت انسانها دانسته است که اگر نفسی پاک را مورد توجه قرار دهد، آن فرد مربی عصر خود می شود و مردم را به رضوان الاهی رهنمون می گردد. انوار ملکوتی از طریق جدّ به این فرد می رسد و هرگاه این پیامها مجمل و مبهم باشند، فتح (میکائیل ) آنها را خواهد گشود ( رجوع کنید بهص 43ـ44). ناصرخسرو (متوفی 481) نیز که پیرو همان عقاید و آرای فکری بوده است ، جبرئیل ، میکائیل و اسرافیل را با سه لقب «جدّ» «فتح » و «خیال »، در زمرة هفت نور ازلی و پس از عقل و نفس نام برده است ( رجوع کنید به ص 109، 138). در متون عرفانی ، جبرئیل مبدأ حیات ، مظهر علم حق تعالی ، صورت متمثلة عقل ، موکَّل بر تحصیل علوم و تدبیر معاش و استاد رسل خوانده شده است ( رجوع کنید به نَسَفی ، ص 147؛ ابن عربی ، الفتوحات المکیّة ، ج 3، ص 400؛ همو، فصوص الحکم ، ج 1، ص 138؛ فناری ، ص 509؛ لاهیجی ، ص 81، 227). او یکی از چهار فرشته ای است که قبل از قیامت ، و نیز یکی از هشت حاملی است که در هنگام قیامت ، عرش الاهی را حمل می کنند (ابن عربی ، الفتوحات المکیّة ، ج 1، ص 147ـ 148؛ فناری ، ص 449). به گفتة فناری (ص 518)، مُقام جبرئیل در سدرة المنتهی است و آن مقام ، برزخی میان عالم طبیعتِ عنصری و عالم طبیعتِ کلیِ ثابت است که مختص است به عالم مثال و عرش و کرسی و آنچه مشتمل بر آنهاست ؛ از این رو، صورت جبرئیل که در آن مقام ظاهر شده مشتمل بر خواص چیزهایی است که فوق سدره و مادون آن است . جبرئیل ناقل کلمة الاهی است که گاهی فعلی و گاهی قولی است . انتقال کلمة الاهی به مریم سلام اللّه علیها و تولد عیسی علیه السلام از نوع اول است و به همین اعتبار به او روح القدس گفته می شود، اما روح الامین ، لقب او به اعتبار دوم (قولی ) است (همان ،ص 402). به عقیدة ابن عربی ( فصوص الحکم ، ج 1، ص 140)، چون جبرئیل به صورت بشر نزد مریم متمثل شد، عیسی نیز به صورت انسان متولد شد و معجزة او نیز احیای اموات بود (نیز رجوع کنید به فناری ، همانجا). به نظر فناری (ص 518 ـ519) نیز عیسی علیه السلام از جهتی همان صورت روحانیت جبرئیل و مظهر مقام برزخی او در سدره است . سیدحیدر آملی (متوفی 782؛ ص 688) به اعتباری جبرئیل را همان عقل اول دانسته است اما به اعتقاد جیلی (متوفی 832؛ ج 1، ص 27ـ30) خدا جبرئیل را از عقل اول که همان روحانیت حضرت محمد صلی اللّه علیه وآله وسلم است ، در ازل خلق کرد و به این سبب ، رسول اکرم پدر جبرئیل و اصلِ همة عالم است . به همین دلیل در شب معراج ، جبرئیل که فروتر از رسول اکرم است ، از ادامة عروج به مراتب بالاتر باز ماند. او معتقد است که «حقیقت محمدیه » یا «روح »، اشرف فرشتگان و برترینِ موجودات است و بسیاری از ملائک و از جمله جبرئیل ، صورتی از وی و مخلوق اویند ( رجوع کنید به ج 1، ص 15ـ17؛ قس عطار، 1356 ش ، ص 359 که با توجه به آیة «قُلِ الرُّوحُ مِن اَمْرِ رَبّی »، اسرا: 85، جبرئیل را ظهور یا ظاهر آن امر بیان کرده است ). روح القدس و روح الامین نیز نزد جیلی ، لقب ویژة جبرئیل نیست و به نظر او اینکه جبرئیل را روح الامین نامیده اند از باب تسمیة فرع (جبرئیل ) به اعتبار اصلش (یعنی عقل اول ) است ( رجوع کنید بههمان ، ج 1، ص 13ـ 15، 30). در اصطلاح اهل تصوف ، به جبرئیل ، روح القاء (واسطة القای علم غیب بر قلوب ) نیز گفته شده است ( رجوع کنید به عبدالرزاق کاشی ، قسم 1، ص 169؛ نقشبندی خالدی ، ص 61). در ادبیات عرفانی ، امکان تطبیق خصوصیات سیمرغ * بر جبرئیل مطرح شده است . سیمرغ ، پرنده ای افسانه ای ، مقدّس و ماوراء طبیعی است و همچون جبرئیل با بال و پر بزرگ و جثة عظیم وصف شده است ( رجوع کنید به فردوسی ، ج 1، ص 138، ج 6، ص 1703؛ اسدی طوسی ، ص 153؛ عطار، 1356 ش ، ص 66؛ مولوی ، ج 2، دفتر 4، بیت 3769؛ پورنامداریان ، 1374 ش ، ص 75، 81 ـ82؛ منزوی ، ص 49ـ50؛ نیز رجوع کنید بهخاقانی ، ص 37؛ قس صدرالدین شیرازی ، 1337 ش ، سفر 4، ج 2، ص 143ـ 144، که گزارش کرده عارفان این فرشتة روحانی را عنقا نامیده اند رجوع کنید به ادامة مقاله ). حمایت سیمرغ از زال و واسطه بودن او برای انتقال نیروهای غیبی به زال ، بی شباهت به ارتباط جبرئیل با پیامبر نیست (پورنامداریان ، 1374 ش ، ص 82ـ84). درخت یا کوهی که سیمرغ بر آن آشیانه دارد نیز دارای خصوصیات غیرمادّی است : آن درخت که طوبی نام دارد، از میان کوهها بیرون آمده و مادرِ همة گیاهان و روییدنیهاست . هر بامداد که سیمرغ از آشیان خود بیرون می پرد و بر زمین بال می گسترد، هر میوه که بر درخت و هر نباتی که بر زمین می روید از اثر پرِ اوست ( رجوع کنید به سهروردی ، ج 3، ص 232). متناظر با آن ، مکان جبرئیل را در سدرة المنتهی * دانسته اند که درختی با عظمت است و علم و عمل خلایق و مقامات انبیا و ملائکه به آنجا ختم می شود ( رجوع کنید به میبدی ، ج 9، ص 360؛ طوسی ، ص 25). سیمرغ ، شاه مرغان است (فردوسی ، ج 1، ص 139) و آنچه در رسالة الطیر ابن سینا (ص 19ـ27) و داستان مرغان احمد غزالی (ص 26ـ35) در بارة سفر پرندگان به سوی او و طی مراحل و مدارج آمده ، مشابه مراحل تکامل نفس و رسیدن آن به مرحلة عقل مستفاد و اتصال به عقل فعال (جبرئیل ) است ( رجوع کنید بهپورنامداریان ، 1364 ش ، ص 255ـ256؛ همو، 1374 ش ، ص 87 ـ 88؛ ستاری ، ص 122ـ124، 128ـ129). ملاصدرا (1337 ش ، سفر 4، ج 2، ص 146) نیز از اهل عرفان نقل کرده که رسیدن همة مخلوقات به انواع کمالاتی که می توانند به آنها نایل شوند و همچنین وصول سالکان به خواستها و مقاصدشان ، به یاری این پرندة قدسی است . سهروردی در رسالة آواز پرجبرئیل (ج 3، ص 220ـ222)، متأثر از آنچه در قرآن (فاطر: 1) در وصف بال ملائک و در روایات ( رجوع کنید به بخش 2: در قرآن و حدیث ) در بارة بالهای جبرئیل آمده است ، جبرئیل را به سبب داشتن دو بال ، برتر از ملائکی می داند که سه یا چهار بال دارند، زیرا دو از سایر اعداد به یک نزدیک تر است . او همچنین به روشن بودن بال راست و تاریکی بال چپ جبرئیل اشاره کرده است . نور از دیدگاه سهروردی نشانة وجود و ظلمت نشانة عدم است و غیر از نورالانوار که نور محض و واجب الوجود بالذات است ، هر موجود دیگری ممکن الوجود است و به سبب همین امکان ، بال چپِ جبرئیل تاریک است . از بال راست جبرئیل که نورانی است ، نفوس و از بال چپ او، عالم مادّی پدید می آید. القای حقایق به انبیا و اولیا به بال راست و قهر و صیحه و حوادث به بال چپ او منتسب است ( رجوع کنید به پورنامداریان ، 1364 ش ، ص 170ـ171؛ نیز در وصف بال و پر جبرئیل رجوع کنید به روزبهان بَقْلی ، ص 235). همچنین بنا بر گزارش صدرالدین شیرازی (1337 ش ، سفر 4، ج 2، ص 145) به نظر اهل عرفان این پرندة قدسی که در کوه قاف جای دارد، صفیرش موجب بیداری خفتگانِ در تاریکی و سبب هوشیاری غافلانِ از ذکر آیات الاهی می شود اما شمار کسانی که به آوای او گوش دهند و آوازش را بشناسند اندک است . هرکس زبان او را بفهمد زبان همة مرغان را می فهمد. در ادبیات منظوم ، شهپر یا پر جبرئیل نیز اصطلاحی پرکاربرد است (برای نمونه رجوع کنید به سنایی ، ص 676؛ انوری ، ج 1، ص 65؛ خاقانی ، ص 31، 181، 223، 340؛ نظامی ، ج 3، اقبالنامه ، ص 212؛ عطار، 1356 ش ، ص 66ـ 67؛ مولوی ، ج 2، دفتر 3، بیت 1515، دفتر 4، بیت 3769، ج 3، دفتر 6، بیت 4139؛ جامی ، ج 1، تحفة الاحرار ، ص 489؛ فروغی ، ص 9، 48، 167) و ویژگیهایی همچون محافظت در برابر دشمنان ، جلوگیری از صدمة آتش و آب ، و ترمیم جراحت برای آن بیان شده است ( رجوع کنید بهمسعود سعدسلمان ، ص 271، 320؛ سنایی ، ص 168، 201؛ خاقانی ، ص 37، 560؛ قس ) جبرئیل را «طاووس الملائکه »، «اَبِ ما» (پدر ما) و عقل کل نیز خوانده اند ( رجوع کنید بهانوری ، ج 1، ص 367؛ عطار، 1371 ش ، ص 132ـ133). منابع : (63) حیدربن علی آملی ، کتاب جامع الاسرار و منبع الانوار ، به انضمام ، رسالة نقد النقود فی معرفة الوجود ، چاپ هانری کوربن و عثمان اسماعیل یحیی ، تهران 1347 ش ؛ (64) ابن سینا، رسالة الطیر ، در شکوفه تقی ، دوبال خرد: عرفان و فلسفه در رسالة الطیر ابن سینا ، تهران 1382 ش ؛ (65) همو، الشفاء، الالهیات ، ج 1، چاپ ابراهیم مدکور، جورج شحاته قنواتی ، و سعید زاید، قاهره 1380/1960، چاپ افست قم 1404؛ (66) همو، المبدأ و المعاد ، چاپ عبداللّه نورانی ، تهران 1363 ش ؛ (67) همو، معراج نامه ، چاپ نجیب مایل هروی ، مشهد 1365 ش ؛ (68) ابن عربی ، الفتوحات المکیة ، بیروت : دارصادر، ( بی تا. ) ؛ (69) همو، فصوص الحکم و التعلیقات علیه بقلم ابوالعلاء عفیفی ، تهران 1370 ش ؛ (70) ابویعقوب سجستانی ، کتاب الافتخار ، چاپ مصطفی غالب ، ( بیروت ) 1980؛ (71) علی بن احمد اسدی طوسی ، گرشاسب نامه ، چاپ حبیب یغمائی ، تهران 1354 ش ؛ (72) محمدبن محمد (علی ) انوری ، دیوان ، چاپ محمدتقی مدرس رضوی ، تهران 1337ـ1340 ش ؛ تقی پورنامداریان ، دیدار با سیمرغ : هفت مقاله در عرفان ، و شعر و اندیشة عطار ، مقالة 2: «سیمرغ و (73) جبرئیل »، تهران 1374 ش ؛ (74) همو، رمز و داستانهای رمزی در ادب فارسی : تحلیلی از داستانهای عرفانی ـ فلسفی ابن سینا و سهروردی ، تهران 1364 ش ؛ (75) عبدالرحمان بن احمد جامی ، مثنوی هفت اورنگ ، چاپ جابلقا دادعلیشاه و دیگران ، تهران 1378 ش ؛ (76) عبدالکریم بن ابراهیم جیلی ، الانسان الکامل فی معرفة الاواخر و الاوائل ، قاهره 1390/1970؛ (77) بدیل بن علی خاقانی ، دیوان ، چاپ علی عبدالرسولی ، ( تهران ) 1317 ش ؛ (78) روزبهان بقلی ، شرح شطحیات ، چاپ هانری کوربن ، تهران 1360 ش ؛ (79) جلال ستاری ، مدخلی بر رمزشناسی عرفانی ، تهران 1372 ش ؛ (80) مجدودبن آدم سنایی ، کتاب حدیقة الحقیقه و شریعة الطریقه ، چاپ محمدتقی مدرس رضوی ، ( تهران ? 1329 ش ) ؛ (81) یحیی بن حبش سهروردی ، مجموعه مصنّفات شیخ اشراق ، تهران 1380 ش ؛ (82) محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی ، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة ، تهران 1337 ش ؛ (83) چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛ (84) همو، شرح اصول الکافی ، ج 2، چاپ محمد خواجوی ، تهران 1367 ش ؛ (85) محمدبن محمود طوسی ، عجایب المخلوقات ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران 1345 ش ؛ (86) عبدالرزاق کاشی ، اصطلاحات الصوفیة ، چاپ عبدالعال شاهین ، قاهره 1413/1992؛ (87) محمدبن ابراهیم عطار، مصیبت نامه ، چاپ نورانی وصال ، تهران 1356 ش ؛ (88) همو، هیلاج نامه ، چاپ احمد خوشنویس ، ( تهران ) 1371 ش ؛ (89) احمدبن محمد غزالی ، داستان مرغان : متن فارسی رسالة الطیر خواجه احمد غزالی ، چاپ نصراللّه پورجوادی ، تهران 1355 ش ؛ (90) ابوالقاسم فردوسی ، شاهنامة فردوسی ، از روی چاپ وولرس ، تهران 1314 ش ؛ (91) عباس بن موسی فروغی ، دیوان کامل فروغی بسطامی ، چاپ م . درویش ، ( تهران ) 1368 ش ؛ (92) محمدبن حمزه فناری ، مصباح الانس ، در محمدبن اسحاق صدرالدین قونیوی ، مفتاح الغیب ، چاپ محمد خواجوی ، تهران 1374 ش ؛ (93) محمدبن یحیی لاهیجی ، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز ، چاپ محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی ، تهران 1371 ش ؛ (94) مسعود سعد سلمان ، دیوان ، چاپ غلامرضا رشید یاسمی ، تهران 1318 ش ؛ (95) علینقی منزوی ، سی مرغ و سیمرغ ، تهران 1359 ش ؛ (96) جلال الدین محمدبن محمد مولوی ، کتاب مثنوی معنوی ، چاپ رینولد آلن نیکلسون ، تهران : انتشارات مولی ، ( بی تا. ) ؛ (97) احمدبن محمد میبدی ، کشف الاسرار و عدة الابرار ، چاپ علی اصغر حکمت ، تهران 1361 ش ؛ (98) ناصرخسرو، کتاب جامع الحکمتین ، چاپ هانری کوربن و محمد معین ، تهران 1363 ش ؛ (99) عزیزالدین بن محمد نسفی ، مجموعة رسائل مشهور به کتاب الانسان الکامل ، چاپ ماریژان موله ، تهران 1341 ش ؛ (100) الیاس بن یوسف نظامی ، سبعة حکیم نظامی ، چاپ حسن وحید دستگردی ، تهران 1363 ش ؛ (101) احمد نقشبندی خالدی ، کتاب جامع الاصول فی الاولیاء ، مصر 1331، چاپ افست قاهره ( بی تا. ) . / طیّبه کرمی / ">
دانشنامه جهان اسلام
 
٠ ص
١ ص
٢ ص
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص
٣٥٤ ص
٣٥٥ ص
٣٥٦ ص
٣٥٧ ص
٣٥٨ ص
٣٥٩ ص
٣٦٠ ص
٣٦١ ص
٣٦٢ ص
٣٦٣ ص
٣٦٤ ص
٣٦٥ ص
٣٦٦ ص
٣٦٧ ص
٣٦٨ ص
٣٦٩ ص
٣٧٠ ص
٣٧١ ص
٣٧٢ ص
٣٧٣ ص
٣٧٤ ص
٣٧٥ ص
٣٧٦ ص
٣٧٧ ص
٣٧٨ ص
٣٧٩ ص
٣٨٠ ص
٣٨١ ص
٣٨٢ ص
٣٨٣ ص
٣٨٤ ص
٣٨٥ ص
٣٨٦ ص
٣٨٧ ص
٣٨٨ ص
٣٨٩ ص
٣٩٠ ص
٣٩١ ص
٣٩٢ ص
٣٩٣ ص
٣٩٤ ص
٣٩٥ ص
٣٩٦ ص
٣٩٧ ص
٣٩٨ ص
٣٩٩ ص
٤٠٠ ص
٤٠١ ص
٤٠٢ ص
٤٠٣ ص
٤٠٤ ص
٤٠٥ ص
٤٠٦ ص
٤٠٧ ص
٤٠٨ ص
٤٠٩ ص
٤١٠ ص
٤١١ ص
٤١٢ ص
٤١٣ ص
٤١٤ ص
٤١٥ ص
٤١٦ ص
٤١٧ ص
٤١٨ ص
٤١٩ ص
٤٢٠ ص
٤٢١ ص
٤٢٢ ص
٤٢٣ ص
٤٢٤ ص
٤٢٥ ص
٤٢٦ ص
٤٢٧ ص
٤٢٨ ص
٤٢٩ ص
٤٣٠ ص
٤٣١ ص
٤٣٢ ص
٤٣٣ ص
٤٣٤ ص
٤٣٥ ص
٤٣٦ ص
٤٣٧ ص
٤٣٨ ص
٤٣٩ ص
٤٤٠ ص
٤٤١ ص
٤٤٢ ص
٤٤٣ ص
٤٤٤ ص
٤٤٥ ص
٤٤٦ ص
٤٤٧ ص
٤٤٨ ص
٤٤٩ ص
٤٥٠ ص
٤٥١ ص
٤٥٢ ص
٤٥٣ ص
٤٥٤ ص
٤٥٥ ص
٤٥٦ ص
٤٥٧ ص
٤٥٨ ص
٤٥٩ ص
٤٦٠ ص
٤٦١ ص
٤٦٢ ص
٤٦٣ ص
٤٦٤ ص
٤٦٥ ص
٤٦٦ ص
٤٦٧ ص
٤٦٨ ص
٤٦٩ ص
٤٧٠ ص
٤٧١ ص
٤٧٢ ص
٤٧٣ ص
٤٧٤ ص
٤٧٥ ص
٤٧٦ ص
٤٧٧ ص
٤٧٨ ص
٤٧٩ ص
٤٨٠ ص
٤٨١ ص
٤٨٢ ص
٤٨٣ ص
٤٨٤ ص
٤٨٥ ص
٤٨٦ ص
٤٨٧ ص
٤٨٨ ص
٤٨٩ ص
٤٩٠ ص
٤٩١ ص
٤٩٢ ص
٤٩٣ ص
٤٩٤ ص
٤٩٥ ص
٤٩٦ ص
٤٩٧ ص
٤٩٨ ص
٤٩٩ ص
٥٠٠ ص
٥٠١ ص
٥٠٢ ص
٥٠٣ ص
٥٠٤ ص
٥٠٥ ص
٥٠٦ ص
٥٠٧ ص
٥٠٨ ص
٥٠٩ ص
٥١٠ ص
٥١١ ص
٥١٢ ص
٥١٣ ص
٥١٤ ص
٥١٥ ص
٥١٦ ص
٥١٧ ص
٥١٨ ص
٥١٩ ص
٥٢٠ ص
٥٢١ ص
٥٢٢ ص
٥٢٣ ص
٥٢٤ ص
٥٢٥ ص
٥٢٦ ص
٥٢٧ ص
٥٢٨ ص
٥٢٩ ص
٥٣٠ ص
٥٣١ ص
٥٣٢ ص
٥٣٣ ص
٥٣٤ ص
٥٣٥ ص
٥٣٦ ص
٥٣٧ ص
٥٣٨ ص
٥٣٩ ص
٥٤٠ ص
٥٤١ ص
٥٤٢ ص
٥٤٣ ص
٥٤٤ ص
٥٤٥ ص
٥٤٦ ص
٥٤٧ ص
٥٤٨ ص
٥٤٩ ص
٥٥٠ ص
٥٥١ ص
٥٥٢ ص
٥٥٣ ص
٥٥٤ ص
٥٥٥ ص
٥٥٦ ص
٥٥٧ ص
٥٥٨ ص
٥٥٩ ص
٥٦٠ ص
٥٦١ ص
٥٦٢ ص
٥٦٣ ص
٥٦٤ ص
٥٦٥ ص
٥٦٦ ص
٥٦٧ ص
٥٦٨ ص
٥٦٩ ص
٥٧٠ ص
٥٧١ ص
٥٧٢ ص
٥٧٣ ص
٥٧٤ ص
٥٧٥ ص
٥٧٦ ص
٥٧٧ ص
٥٧٨ ص
٥٧٩ ص
٥٨٠ ص
٥٨١ ص
٥٨٢ ص
٥٨٣ ص
٥٨٤ ص
٥٨٥ ص
٥٨٦ ص
٥٨٧ ص
٥٨٨ ص
٥٨٩ ص
٥٩٠ ص
٥٩١ ص
٥٩٢ ص
٥٩٣ ص
٥٩٤ ص
٥٩٥ ص
٥٩٦ ص
٥٩٧ ص
٥٩٨ ص
٥٩٩ ص
٦٠٠ ص
٦٠١ ص
٦٠٢ ص
٦٠٣ ص
٦٠٤ ص
٦٠٥ ص
٦٠٦ ص
٦٠٧ ص
٦٠٨ ص
٦٠٩ ص
٦١٠ ص
٦١١ ص
٦١٢ ص
٦١٣ ص
٦١٤ ص
٦١٥ ص
٦١٦ ص
٦١٧ ص
٦١٨ ص
٦١٩ ص
٦٢٠ ص
٦٢١ ص
٦٢٢ ص
٦٢٣ ص
٦٢٤ ص
٦٢٥ ص
٦٢٦ ص
٦٢٧ ص
٦٢٨ ص
٦٢٩ ص
٦٣٠ ص
٦٣١ ص
٦٣٢ ص
٦٣٣ ص
٦٣٤ ص
٦٣٥ ص
٦٣٦ ص
٦٣٧ ص
٦٣٨ ص
٦٣٩ ص
٦٤٠ ص
٦٤١ ص
٦٤٢ ص
٦٤٣ ص
٦٤٤ ص
٦٤٥ ص
٦٤٦ ص
٦٤٧ ص
٦٤٨ ص
٦٤٩ ص
٦٥٠ ص
٦٥١ ص
٦٥٢ ص
٦٥٣ ص
٦٥٤ ص
٦٥٥ ص
٦٥٦ ص
٦٥٧ ص
٦٥٨ ص
٦٥٩ ص
٦٦٠ ص
٦٦١ ص
٦٦٢ ص
٦٦٣ ص
٦٦٤ ص
٦٦٥ ص
٦٦٦ ص
٦٦٧ ص
٦٦٨ ص
٦٦٩ ص
٦٧٠ ص
٦٧١ ص
٦٧٢ ص
٦٧٣ ص
٦٧٤ ص
٦٧٥ ص
٦٧٦ ص
٦٧٧ ص
٦٧٨ ص
٦٧٩ ص
٦٨٠ ص
٦٨١ ص
٦٨٢ ص
٦٨٣ ص
٦٨٤ ص
٦٨٥ ص
٦٨٦ ص
٦٨٧ ص
٦٨٨ ص
٦٨٩ ص
٦٩٠ ص
٦٩١ ص
٦٩٢ ص
٦٩٣ ص
٦٩٤ ص
٦٩٥ ص
٦٩٦ ص
٦٩٧ ص
٦٩٨ ص
٦٩٩ ص
٧٠٠ ص
٧٠١ ص
٧٠٢ ص
٧٠٣ ص
٧٠٤ ص
٧٠٥ ص
٧٠٦ ص
٧٠٧ ص
٧٠٨ ص
٧٠٩ ص
٧١٠ ص
٧١١ ص
٧١٢ ص
٧١٣ ص
٧١٤ ص
٧١٥ ص
٧١٦ ص
٧١٧ ص
٧١٨ ص
٧١٩ ص
٧٢٠ ص
٧٢١ ص
٧٢٢ ص
٧٢٣ ص
٧٢٤ ص
٧٢٥ ص
٧٢٦ ص
٧٢٧ ص
٧٢٨ ص
٧٢٩ ص
٧٣٠ ص
٧٣١ ص
٧٣٢ ص
٧٣٣ ص
٧٣٤ ص
٧٣٥ ص
٧٣٦ ص
٧٣٧ ص
٧٣٨ ص
٧٣٩ ص
٧٤٠ ص
٧٤١ ص
٧٤٢ ص
٧٤٣ ص
٧٤٤ ص
٧٤٥ ص
٧٤٦ ص
٧٤٧ ص
٧٤٨ ص
٧٤٩ ص
٧٥٠ ص
٧٥١ ص
٧٥٢ ص
٧٥٣ ص
٧٥٤ ص
٧٥٥ ص
٧٥٦ ص
٧٥٧ ص
٧٥٨ ص
٧٥٩ ص
٧٦٠ ص
٧٦١ ص
٧٦٢ ص
٧٦٣ ص
٧٦٤ ص
٧٦٥ ص
٧٦٦ ص
٧٦٧ ص
٧٦٨ ص
٧٦٩ ص
٧٧٠ ص
٧٧١ ص
٧٧٢ ص
٧٧٣ ص
٧٧٤ ص
٧٧٥ ص
٧٧٦ ص
٧٧٧ ص
٧٧٨ ص
٧٧٩ ص
٧٨٠ ص
٧٨١ ص
٧٨٢ ص
٧٨٣ ص
٧٨٤ ص
٧٨٥ ص
٧٨٦ ص
٧٨٧ ص
٧٨٨ ص
٧٨٩ ص
٧٩٠ ص
٧٩١ ص
٧٩٢ ص
٧٩٣ ص
٧٩٤ ص
٧٩٥ ص
٧٩٦ ص
٧٩٧ ص
٧٩٨ ص
٧٩٩ ص
٨٠٠ ص
٨٠١ ص
٨٠٢ ص
٨٠٣ ص
٨٠٤ ص
٨٠٥ ص
٨٠٦ ص
٨٠٧ ص
٨٠٨ ص
٨٠٩ ص
٨١٠ ص
٨١١ ص
٨١٢ ص
٨١٣ ص
٨١٤ ص
٨١٥ ص
٨١٦ ص
٨١٧ ص
٨١٨ ص
٨١٩ ص
٨٢٠ ص
٨٢١ ص
٨٢٢ ص
٨٢٣ ص
٨٢٤ ص
٨٢٥ ص
٨٢٦ ص
٨٢٧ ص
٨٢٨ ص
٨٢٩ ص
٨٣٠ ص
٨٣١ ص
٨٣٢ ص
٨٣٣ ص
٨٣٤ ص
٨٣٥ ص
٨٣٦ ص
٨٣٧ ص
٨٣٨ ص
٨٣٩ ص
٨٤٠ ص
٨٤١ ص
٨٤٢ ص
٨٤٣ ص
٨٤٤ ص
٨٤٥ ص
٨٤٦ ص
٨٤٧ ص
٨٤٨ ص
٨٤٩ ص
٨٥٠ ص
٨٥١ ص
٨٥٢ ص
٨٥٣ ص
٨٥٤ ص
٨٥٥ ص
٨٥٦ ص
٨٥٧ ص
٨٥٨ ص
٨٥٩ ص
٨٦٠ ص
٨٦١ ص
٨٦٢ ص
٨٦٣ ص
٨٦٤ ص
٨٦٥ ص
٨٦٦ ص
٨٦٧ ص
٨٦٨ ص
٨٦٩ ص
٨٧٠ ص
٨٧١ ص
٨٧٢ ص
٨٧٣ ص
٨٧٤ ص
٨٧٥ ص
٨٧٦ ص
٨٧٧ ص
٨٧٨ ص
٨٧٩ ص
٨٨٠ ص
٨٨١ ص
٨٨٢ ص
٨٨٣ ص
٨٨٤ ص
٨٨٥ ص
٨٨٦ ص
٨٨٧ ص
٨٨٨ ص
٨٨٩ ص
٨٩٠ ص
٨٩١ ص
٨٩٢ ص
٨٩٣ ص
٨٩٤ ص
٨٩٥ ص
٨٩٦ ص
٨٩٧ ص
٨٩٨ ص
٨٩٩ ص
٩٠٠ ص
٩٠١ ص
٩٠٢ ص
٩٠٣ ص
٩٠٤ ص
٩٠٥ ص
٩٠٦ ص
٩٠٧ ص
٩٠٨ ص
٩٠٩ ص
٩١٠ ص
٩١١ ص
٩١٢ ص
٩١٣ ص
٩١٤ ص
٩١٥ ص
٩١٦ ص
٩١٧ ص
٩١٨ ص
٩١٩ ص
٩٢٠ ص
٩٢١ ص
٩٢٢ ص
٩٢٣ ص
٩٢٤ ص
٩٢٥ ص
٩٢٦ ص
٩٢٧ ص
٩٢٨ ص
٩٢٩ ص
٩٣٠ ص
٩٣١ ص
٩٣٢ ص
٩٣٣ ص
٩٣٤ ص
٩٣٥ ص
٩٣٦ ص
٩٣٧ ص
٩٣٨ ص
٩٣٩ ص
٩٤٠ ص
٩٤١ ص
٩٤٢ ص
٩٤٣ ص
٩٤٤ ص
٩٤٥ ص
٩٤٦ ص
٩٤٧ ص
٩٤٨ ص
٩٤٩ ص
٩٥٠ ص
٩٥١ ص
٩٥٢ ص
٩٥٣ ص
٩٥٤ ص
٩٥٥ ص
٩٥٦ ص
٩٥٧ ص
٩٥٨ ص
٩٥٩ ص
٩٦٠ ص
٩٦١ ص
٩٦٢ ص
٩٦٣ ص
٩٦٤ ص
٩٦٥ ص
٩٦٦ ص
٩٦٧ ص
٩٦٨ ص
٩٦٩ ص
٩٧٠ ص
٩٧١ ص
٩٧٢ ص
٩٧٣ ص
٩٧٤ ص
٩٧٥ ص
٩٧٦ ص
٩٧٧ ص
٩٧٨ ص
٩٧٩ ص
٩٨٠ ص
٩٨١ ص
٩٨٢ ص
٩٨٣ ص
٩٨٤ ص
٩٨٥ ص
٩٨٦ ص
٩٨٧ ص
٩٨٨ ص
٩٨٩ ص
٩٩٠ ص
٩٩١ ص
٩٩٢ ص
٩٩٣ ص
٩٩٤ ص
٩٩٥ ص
٩٩٦ ص
٩٩٧ ص
٩٩٨ ص
٩٩٩ ص
١٠٠٠ ص
١٠٠١ ص
١٠٠٢ ص
١٠٠٣ ص
١٠٠٤ ص
١٠٠٥ ص
١٠٠٦ ص
١٠٠٧ ص
١٠٠٨ ص
١٠٠٩ ص
١٠١٠ ص
١٠١١ ص
١٠١٢ ص
١٠١٣ ص
١٠١٤ ص
١٠١٥ ص
١٠١٦ ص
١٠١٧ ص
١٠١٨ ص
١٠١٩ ص
١٠٢٠ ص
١٠٢١ ص
١٠٢٢ ص
١٠٢٣ ص
١٠٢٤ ص
١٠٢٥ ص
١٠٢٦ ص
١٠٢٧ ص
١٠٢٨ ص
١٠٢٩ ص
١٠٣٠ ص
١٠٣١ ص
١٠٣٢ ص
١٠٣٣ ص
١٠٣٤ ص
١٠٣٥ ص
١٠٣٦ ص
١٠٣٧ ص
١٠٣٨ ص
١٠٣٩ ص
١٠٤٠ ص
١٠٤١ ص
١٠٤٢ ص
١٠٤٣ ص
١٠٤٤ ص
١٠٤٥ ص
١٠٤٦ ص
١٠٤٧ ص
١٠٤٨ ص
١٠٤٩ ص
١٠٥٠ ص
١٠٥١ ص
١٠٥٢ ص
١٠٥٣ ص
١٠٥٤ ص
١٠٥٥ ص
١٠٥٦ ص
١٠٥٧ ص
١٠٥٨ ص
١٠٥٩ ص
١٠٦٠ ص
١٠٦١ ص
١٠٦٢ ص
١٠٦٣ ص
١٠٦٤ ص
١٠٦٥ ص
١٠٦٦ ص
١٠٦٧ ص
١٠٦٨ ص
١٠٦٩ ص
١٠٧٠ ص
١٠٧١ ص
١٠٧٢ ص
١٠٧٣ ص
١٠٧٤ ص
١٠٧٥ ص
١٠٧٦ ص
١٠٧٧ ص
١٠٧٨ ص
١٠٧٩ ص
١٠٨٠ ص
١٠٨١ ص
١٠٨٢ ص
١٠٨٣ ص
١٠٨٤ ص
١٠٨٥ ص
١٠٨٦ ص
١٠٨٧ ص
١٠٨٨ ص
١٠٨٩ ص
١٠٩٠ ص
١٠٩١ ص
١٠٩٢ ص
١٠٩٣ ص
١٠٩٤ ص
١٠٩٥ ص
١٠٩٦ ص
١٠٩٧ ص
١٠٩٨ ص
١٠٩٩ ص
١١٠٠ ص
١١٠١ ص
١١٠٢ ص
١١٠٣ ص
١١٠٤ ص
١١٠٥ ص
١١٠٦ ص
١١٠٧ ص
١١٠٨ ص
١١٠٩ ص
١١١٠ ص
١١١١ ص
١١١٢ ص
١١١٣ ص
١١١٤ ص
١١١٥ ص
١١١٦ ص
١١١٧ ص
١١١٨ ص
١١١٩ ص
١١٢٠ ص
١١٢١ ص
١١٢٢ ص
١١٢٣ ص
١١٢٤ ص
١١٢٥ ص
١١٢٦ ص
١١٢٧ ص
١١٢٨ ص
١١٢٩ ص
١١٣٠ ص
١١٣١ ص
١١٣٢ ص
١١٣٣ ص
١١٣٤ ص
١١٣٥ ص
١١٣٦ ص
١١٣٧ ص
١١٣٨ ص
١١٣٩ ص
١١٤٠ ص
١١٤١ ص
١١٤٢ ص
١١٤٣ ص
١١٤٤ ص
١١٤٥ ص
١١٤٦ ص
١١٤٧ ص
١١٤٨ ص
١١٤٩ ص
١١٥٠ ص
١١٥١ ص
١١٥٢ ص
١١٥٣ ص
١١٥٤ ص
١١٥٥ ص
١١٥٦ ص
١١٥٧ ص
١١٥٨ ص
١١٥٩ ص
١١٦٠ ص
١١٦١ ص
١١٦٢ ص
١١٦٣ ص
١١٦٤ ص
١١٦٥ ص
١١٦٦ ص
١١٦٧ ص
١١٦٨ ص
١١٦٩ ص
١١٧٠ ص
١١٧١ ص
١١٧٢ ص
١١٧٣ ص
١١٧٤ ص
١١٧٥ ص
١١٧٦ ص
١١٧٧ ص
١١٧٨ ص
١١٧٩ ص
١١٨٠ ص
١١٨١ ص
١١٨٢ ص
١١٨٣ ص
١١٨٤ ص
١١٨٥ ص
١١٨٦ ص
١١٨٧ ص
١١٨٨ ص
١١٨٩ ص
١١٩٠ ص
١١٩١ ص
١١٩٢ ص
١١٩٣ ص
١١٩٤ ص
١١٩٥ ص
١١٩٦ ص
١١٩٧ ص
١١٩٨ ص
١١٩٩ ص
١٢٠٠ ص
١٢٠١ ص
١٢٠٢ ص
١٢٠٣ ص
١٢٠٤ ص
١٢٠٥ ص
١٢٠٦ ص
١٢٠٧ ص
١٢٠٨ ص
١٢٠٩ ص
١٢١٠ ص
١٢١١ ص
١٢١٢ ص
١٢١٣ ص
١٢١٤ ص
١٢١٥ ص
١٢١٦ ص
١٢١٧ ص
١٢١٨ ص
١٢١٩ ص
١٢٢٠ ص
١٢٢١ ص
١٢٢٢ ص
١٢٢٣ ص
١٢٢٤ ص
١٢٢٥ ص
١٢٢٦ ص
١٢٢٧ ص
١٢٢٨ ص
١٢٢٩ ص
١٢٣٠ ص
١٢٣١ ص
١٢٣٢ ص
١٢٣٣ ص
١٢٣٤ ص
١٢٣٥ ص
١٢٣٦ ص
١٢٣٧ ص
١٢٣٨ ص
١٢٣٩ ص
١٢٤٠ ص
١٢٤١ ص
١٢٤٢ ص
١٢٤٣ ص
١٢٤٤ ص
١٢٤٥ ص
١٢٤٦ ص
١٢٤٧ ص
١٢٤٨ ص
١٢٤٩ ص
١٢٥٠ ص
١٢٥١ ص
١٢٥٢ ص
١٢٥٣ ص
١٢٥٤ ص
١٢٥٥ ص
١٢٥٦ ص
١٢٥٧ ص
١٢٥٨ ص
١٢٥٩ ص
١٢٦٠ ص
١٢٦١ ص
١٢٦٢ ص
١٢٦٣ ص
١٢٦٤ ص
١٢٦٥ ص
١٢٦٦ ص
١٢٦٧ ص
١٢٦٨ ص
١٢٦٩ ص
١٢٧٠ ص
١٢٧١ ص
١٢٧٢ ص
١٢٧٣ ص
١٢٧٤ ص
١٢٧٥ ص
١٢٧٦ ص
١٢٧٧ ص
١٢٧٨ ص
١٢٧٩ ص
١٢٨٠ ص
١٢٨١ ص
١٢٨٢ ص
١٢٨٣ ص
١٢٨٤ ص
١٢٨٥ ص
١٢٨٦ ص
١٢٨٧ ص
١٢٨٨ ص
١٢٨٩ ص
١٢٩٠ ص
١٢٩١ ص
١٢٩٢ ص
١٢٩٣ ص
١٢٩٤ ص
١٢٩٥ ص
١٢٩٦ ص
١٢٩٧ ص
١٢٩٨ ص
١٢٩٩ ص
١٣٠٠ ص
١٣٠١ ص
١٣٠٢ ص
١٣٠٣ ص
١٣٠٤ ص
١٣٠٥ ص
١٣٠٦ ص
١٣٠٧ ص
١٣٠٨ ص
١٣٠٩ ص
١٣١٠ ص
١٣١١ ص
١٣١٢ ص
١٣١٣ ص
١٣١٤ ص
١٣١٥ ص
١٣١٦ ص
١٣١٧ ص
١٣١٨ ص
١٣١٩ ص
١٣٢٠ ص
١٣٢١ ص
١٣٢٢ ص
١٣٢٣ ص
١٣٢٤ ص
١٣٢٥ ص
١٣٢٦ ص
١٣٢٧ ص
١٣٢٨ ص
١٣٢٩ ص
١٣٣٠ ص
١٣٣١ ص
١٣٣٢ ص
١٣٣٣ ص
١٣٣٤ ص
١٣٣٥ ص
١٣٣٦ ص
١٣٣٧ ص
١٣٣٨ ص
١٣٣٩ ص
١٣٤٠ ص
١٣٤١ ص
١٣٤٢ ص
١٣٤٣ ص
١٣٤٤ ص
١٣٤٥ ص
١٣٤٦ ص
١٣٤٧ ص
١٣٤٨ ص
١٣٤٩ ص
١٣٥٠ ص
١٣٥١ ص
١٣٥٢ ص
١٣٥٣ ص
١٣٥٤ ص
١٣٥٥ ص
١٣٥٦ ص
١٣٥٧ ص
١٣٥٨ ص
١٣٥٩ ص
١٣٦٠ ص
١٣٦١ ص
١٣٦٢ ص
١٣٦٣ ص
١٣٦٤ ص
١٣٦٥ ص
١٣٦٦ ص
١٣٦٧ ص
١٣٦٨ ص
١٣٦٩ ص
١٣٧٠ ص
١٣٧١ ص
١٣٧٢ ص
١٣٧٣ ص
١٣٧٤ ص
١٣٧٥ ص
١٣٧٦ ص
١٣٧٧ ص
١٣٧٨ ص
١٣٧٩ ص
١٣٨٠ ص
١٣٨١ ص
١٣٨٢ ص
١٣٨٣ ص
١٣٨٤ ص
١٣٨٥ ص
١٣٨٦ ص
١٣٨٧ ص
١٣٨٨ ص
١٣٨٩ ص
١٣٩٠ ص
١٣٩١ ص
١٣٩٢ ص
١٣٩٣ ص
١٣٩٤ ص
١٣٩٥ ص
١٣٩٦ ص
١٣٩٧ ص
١٣٩٨ ص
١٣٩٩ ص
١٤٠٠ ص
١٤٠١ ص
١٤٠٢ ص
١٤٠٣ ص
١٤٠٤ ص
١٤٠٥ ص
١٤٠٦ ص
١٤٠٧ ص
١٤٠٨ ص
١٤٠٩ ص
١٤١٠ ص
١٤١١ ص
١٤١٢ ص
١٤١٣ ص
١٤١٤ ص
١٤١٥ ص
١٤١٦ ص
١٤١٧ ص
١٤١٨ ص
١٤١٩ ص
١٤٢٠ ص
١٤٢١ ص
١٤٢٢ ص
١٤٢٣ ص
١٤٢٤ ص
١٤٢٥ ص
١٤٢٦ ص
١٤٢٧ ص
١٤٢٨ ص
١٤٢٩ ص
١٤٣٠ ص
١٤٣١ ص
١٤٣٢ ص
١٤٣٣ ص
١٤٣٤ ص
١٤٣٥ ص
١٤٣٦ ص
١٤٣٧ ص
١٤٣٨ ص
١٤٣٩ ص
١٤٤٠ ص
١٤٤١ ص
١٤٤٢ ص
١٤٤٣ ص
١٤٤٤ ص
١٤٤٥ ص
١٤٤٦ ص
١٤٤٧ ص
١٤٤٨ ص
١٤٤٩ ص
١٤٥٠ ص
١٤٥١ ص
١٤٥٢ ص
١٤٥٣ ص
١٤٥٤ ص
١٤٥٥ ص
١٤٥٦ ص
١٤٥٧ ص
١٤٥٨ ص
١٤٥٩ ص
١٤٦٠ ص
١٤٦١ ص
١٤٦٢ ص
١٤٦٣ ص
١٤٦٤ ص
١٤٦٥ ص
١٤٦٦ ص
١٤٦٧ ص
١٤٦٨ ص
١٤٦٩ ص
١٤٧٠ ص
١٤٧١ ص
١٤٧٢ ص
١٤٧٣ ص
١٤٧٤ ص
١٤٧٥ ص
١٤٧٦ ص
١٤٧٧ ص
١٤٧٨ ص
١٤٧٩ ص
١٤٨٠ ص
١٤٨١ ص
١٤٨٢ ص
١٤٨٣ ص
١٤٨٤ ص
١٤٨٥ ص
١٤٨٦ ص
١٤٨٧ ص
١٤٨٨ ص
١٤٨٩ ص
١٤٩٠ ص
١٤٩١ ص
١٤٩٢ ص
١٤٩٣ ص
١٤٩٤ ص
١٤٩٥ ص
١٤٩٦ ص
١٤٩٧ ص
١٤٩٨ ص
١٤٩٩ ص
١٥٠٠ ص
١٥٠١ ص
١٥٠٢ ص
١٥٠٣ ص
١٥٠٤ ص
١٥٠٥ ص
١٥٠٦ ص
١٥٠٧ ص
١٥٠٨ ص
١٥٠٩ ص
١٥١٠ ص
١٥١١ ص
١٥١٢ ص
١٥١٣ ص
١٥١٤ ص
١٥١٥ ص
١٥١٦ ص
١٥١٧ ص
١٥١٨ ص
١٥١٩ ص
١٥٢٠ ص
١٥٢١ ص
١٥٢٢ ص
١٥٢٣ ص
١٥٢٤ ص
١٥٢٥ ص
١٥٢٦ ص
١٥٢٧ ص
١٥٢٨ ص
١٥٢٩ ص
١٥٣٠ ص
١٥٣١ ص
١٥٣٢ ص
١٥٣٣ ص
١٥٣٤ ص
١٥٣٥ ص
١٥٣٦ ص
١٥٣٧ ص
١٥٣٨ ص
١٥٣٩ ص
١٥٤٠ ص
١٥٤١ ص
١٥٤٢ ص
١٥٤٣ ص
١٥٤٤ ص
١٥٤٥ ص
١٥٤٦ ص
١٥٤٧ ص
١٥٤٨ ص
١٥٤٩ ص
١٥٥٠ ص
١٥٥١ ص
١٥٥٢ ص
١٥٥٣ ص
١٥٥٤ ص
١٥٥٥ ص
١٥٥٦ ص
١٥٥٧ ص
١٥٥٨ ص
١٥٥٩ ص
١٥٦٠ ص
١٥٦١ ص
١٥٦٢ ص
١٥٦٣ ص
١٥٦٤ ص
١٥٦٥ ص
١٥٦٦ ص
١٥٦٧ ص
١٥٦٨ ص
١٥٦٩ ص
١٥٧٠ ص
١٥٧١ ص
١٥٧٢ ص
١٥٧٣ ص
١٥٧٤ ص
١٥٧٥ ص
١٥٧٦ ص
١٥٧٧ ص
١٥٧٨ ص
١٥٧٩ ص
١٥٨٠ ص
١٥٨١ ص
١٥٨٢ ص
١٥٨٣ ص
١٥٨٤ ص
١٥٨٥ ص
١٥٨٦ ص
١٥٨٧ ص
١٥٨٨ ص
١٥٨٩ ص
١٥٩٠ ص
١٥٩١ ص
١٥٩٢ ص
١٥٩٣ ص
١٥٩٤ ص
١٥٩٥ ص
١٥٩٦ ص
١٥٩٧ ص
١٥٩٨ ص
١٥٩٩ ص
١٦٠٠ ص
١٦٠١ ص
١٦٠٢ ص
١٦٠٣ ص
١٦٠٤ ص
١٦٠٥ ص
١٦٠٦ ص
١٦٠٧ ص
١٦٠٨ ص
١٦٠٩ ص
١٦١٠ ص
١٦١١ ص
١٦١٢ ص
١٦١٣ ص
١٦١٤ ص
١٦١٥ ص
١٦١٦ ص
١٦١٧ ص
١٦١٨ ص
١٦١٩ ص
١٦٢٠ ص
١٦٢١ ص
١٦٢٢ ص
١٦٢٣ ص
١٦٢٤ ص
١٦٢٥ ص
١٦٢٦ ص
١٦٢٧ ص
١٦٢٨ ص
١٦٢٩ ص
١٦٣٠ ص
١٦٣١ ص
١٦٣٢ ص
١٦٣٣ ص
١٦٣٤ ص
١٦٣٥ ص
١٦٣٦ ص
١٦٣٧ ص
١٦٣٨ ص
١٦٣٩ ص
١٦٤٠ ص
١٦٤١ ص
١٦٤٢ ص
١٦٤٣ ص
١٦٤٤ ص
١٦٤٥ ص
١٦٤٦ ص
١٦٤٧ ص
١٦٤٨ ص
١٦٤٩ ص
١٦٥٠ ص
١٦٥١ ص
١٦٥٢ ص
١٦٥٣ ص
١٦٥٤ ص
١٦٥٥ ص
١٦٥٦ ص
١٦٥٧ ص
١٦٥٨ ص
١٦٥٩ ص
١٦٦٠ ص
١٦٦١ ص
١٦٦٢ ص
١٦٦٣ ص
١٦٦٤ ص
١٦٦٥ ص
١٦٦٦ ص
١٦٦٧ ص
١٦٦٨ ص
١٦٦٩ ص
١٦٧٠ ص
١٦٧١ ص
١٦٧٢ ص
١٦٧٣ ص
١٦٧٤ ص
١٦٧٥ ص
١٦٧٦ ص
١٦٧٧ ص
١٦٧٨ ص
١٦٧٩ ص
١٦٨٠ ص
١٦٨١ ص
١٦٨٢ ص
١٦٨٣ ص
١٦٨٤ ص
١٦٨٥ ص
١٦٨٦ ص
١٦٨٧ ص
١٦٨٨ ص
١٦٨٩ ص
١٦٩٠ ص
١٦٩١ ص
١٦٩٢ ص
١٦٩٣ ص
١٦٩٤ ص
١٦٩٥ ص
١٦٩٦ ص
١٦٩٧ ص
١٦٩٨ ص
١٦٩٩ ص
١٧٠٠ ص
١٧٠١ ص
١٧٠٢ ص
١٧٠٣ ص
١٧٠٤ ص
١٧٠٥ ص
١٧٠٦ ص
١٧٠٧ ص
١٧٠٨ ص
١٧٠٩ ص
١٧١٠ ص
١٧١١ ص
١٧١٢ ص
١٧١٣ ص
١٧١٤ ص
١٧١٥ ص
١٧١٦ ص
١٧١٧ ص
١٧١٨ ص
١٧١٩ ص
١٧٢٠ ص
١٧٢١ ص
١٧٢٢ ص
١٧٢٣ ص
١٧٢٤ ص
١٧٢٥ ص
١٧٢٦ ص
١٧٢٧ ص
١٧٢٨ ص
١٧٢٩ ص
١٧٣٠ ص
١٧٣١ ص
١٧٣٢ ص
١٧٣٣ ص
١٧٣٤ ص
١٧٣٥ ص
١٧٣٦ ص
١٧٣٧ ص
١٧٣٨ ص
١٧٣٩ ص
١٧٤٠ ص
١٧٤١ ص
١٧٤٢ ص
١٧٤٣ ص
١٧٤٤ ص
١٧٤٥ ص
١٧٤٦ ص
١٧٤٧ ص
١٧٤٨ ص
١٧٤٩ ص
١٧٥٠ ص
١٧٥١ ص
١٧٥٢ ص
١٧٥٣ ص
١٧٥٤ ص
١٧٥٥ ص
١٧٥٦ ص
١٧٥٧ ص
١٧٥٨ ص
١٧٥٩ ص
١٧٦٠ ص
١٧٦١ ص
١٧٦٢ ص
١٧٦٣ ص
١٧٦٤ ص
١٧٦٥ ص
١٧٦٦ ص
١٧٦٧ ص
١٧٦٨ ص
١٧٦٩ ص
١٧٧٠ ص
١٧٧١ ص
١٧٧٢ ص
١٧٧٣ ص
١٧٧٤ ص
١٧٧٥ ص
١٧٧٦ ص
١٧٧٧ ص
١٧٧٨ ص
١٧٧٩ ص
١٧٨٠ ص
١٧٨١ ص
١٧٨٢ ص
١٧٨٣ ص
١٧٨٤ ص
١٧٨٥ ص
١٧٨٦ ص
١٧٨٧ ص
١٧٨٨ ص
١٧٨٩ ص
١٧٩٠ ص
١٧٩١ ص
١٧٩٢ ص
١٧٩٣ ص
١٧٩٤ ص
١٧٩٥ ص
١٧٩٦ ص
١٧٩٧ ص
١٧٩٨ ص
١٧٩٩ ص
١٨٠٠ ص
١٨٠١ ص
١٨٠٢ ص
١٨٠٣ ص
١٨٠٤ ص
١٨٠٥ ص
١٨٠٦ ص
١٨٠٧ ص
١٨٠٨ ص
١٨٠٩ ص
١٨١٠ ص
١٨١١ ص
١٨١٢ ص
١٨١٣ ص
١٨١٤ ص
١٨١٥ ص
١٨١٦ ص
١٨١٧ ص
١٨١٨ ص
١٨١٩ ص
١٨٢٠ ص
١٨٢١ ص
١٨٢٢ ص
١٨٢٣ ص
١٨٢٤ ص
١٨٢٥ ص
١٨٢٦ ص
١٨٢٧ ص
١٨٢٨ ص
١٨٢٩ ص
١٨٣٠ ص
١٨٣١ ص
١٨٣٢ ص
١٨٣٣ ص
١٨٣٤ ص
١٨٣٥ ص
١٨٣٦ ص
١٨٣٧ ص
١٨٣٨ ص
١٨٣٩ ص
١٨٤٠ ص
١٨٤١ ص
١٨٤٢ ص
١٨٤٣ ص
١٨٤٤ ص
١٨٤٥ ص
١٨٤٦ ص
١٨٤٧ ص
١٨٤٨ ص
١٨٤٩ ص
١٨٥٠ ص
١٨٥١ ص
١٨٥٢ ص
١٨٥٣ ص
١٨٥٤ ص
١٨٥٥ ص
١٨٥٦ ص
١٨٥٧ ص
١٨٥٨ ص
١٨٥٩ ص
١٨٦٠ ص
١٨٦١ ص
١٨٦٢ ص
١٨٦٣ ص
١٨٦٤ ص
١٨٦٥ ص
١٨٦٦ ص
١٨٦٧ ص
١٨٦٨ ص
١٨٦٩ ص
١٨٧٠ ص
١٨٧١ ص
١٨٧٢ ص
١٨٧٣ ص
١٨٧٤ ص
١٨٧٥ ص
١٨٧٦ ص
١٨٧٧ ص
١٨٧٨ ص
١٨٧٩ ص
١٨٨٠ ص
١٨٨١ ص
١٨٨٢ ص
١٨٨٣ ص
١٨٨٤ ص
١٨٨٥ ص
١٨٨٦ ص
١٨٨٧ ص
١٨٨٨ ص
١٨٨٩ ص
١٨٩٠ ص
١٨٩١ ص
١٨٩٢ ص
١٨٩٣ ص
١٨٩٤ ص
١٨٩٥ ص
١٨٩٦ ص
١٨٩٧ ص
١٨٩٨ ص
١٨٩٩ ص
١٩٠٠ ص
١٩٠١ ص
١٩٠٢ ص
١٩٠٣ ص
١٩٠٤ ص
١٩٠٥ ص
١٩٠٦ ص
١٩٠٧ ص
١٩٠٨ ص
١٩٠٩ ص
١٩١٠ ص
١٩١١ ص
١٩١٢ ص
١٩١٣ ص
١٩١٤ ص
١٩١٥ ص
١٩١٦ ص
١٩١٧ ص
١٩١٨ ص
١٩١٩ ص
١٩٢٠ ص
١٩٢١ ص
١٩٢٢ ص
١٩٢٣ ص
١٩٢٤ ص
١٩٢٥ ص
١٩٢٦ ص
١٩٢٧ ص
١٩٢٨ ص
١٩٢٩ ص
١٩٣٠ ص
١٩٣١ ص
١٩٣٢ ص
١٩٣٣ ص
١٩٣٤ ص
١٩٣٥ ص
١٩٣٦ ص
١٩٣٧ ص
١٩٣٨ ص
١٩٣٩ ص
١٩٤٠ ص
١٩٤١ ص
١٩٤٢ ص
١٩٤٣ ص
١٩٤٤ ص
١٩٤٥ ص
١٩٤٦ ص
١٩٤٧ ص
١٩٤٨ ص
١٩٤٩ ص
١٩٥٠ ص
١٩٥١ ص
١٩٥٢ ص
١٩٥٣ ص
١٩٥٤ ص
١٩٥٥ ص
١٩٥٦ ص
١٩٥٧ ص
١٩٥٨ ص
١٩٥٩ ص
١٩٦٠ ص
١٩٦١ ص
١٩٦٢ ص
١٩٦٣ ص
١٩٦٤ ص
١٩٦٥ ص
١٩٦٦ ص
١٩٦٧ ص
١٩٦٨ ص
١٩٦٩ ص
١٩٧٠ ص
١٩٧١ ص
١٩٧٢ ص
١٩٧٣ ص
١٩٧٤ ص
١٩٧٥ ص
١٩٧٦ ص
١٩٧٧ ص
١٩٧٨ ص
١٩٧٩ ص
١٩٨٠ ص
١٩٨١ ص
١٩٨٢ ص
١٩٨٣ ص
١٩٨٤ ص
١٩٨٥ ص
١٩٨٦ ص
١٩٨٧ ص
١٩٨٨ ص
١٩٨٩ ص
١٩٩٠ ص
١٩٩١ ص
١٩٩٢ ص
١٩٩٣ ص
١٩٩٤ ص
١٩٩٥ ص
١٩٩٦ ص
١٩٩٧ ص
١٩٩٨ ص
١٩٩٩ ص
٢٠٠٠ ص
٢٠٠١ ص
٢٠٠٢ ص
٢٠٠٣ ص
٢٠٠٤ ص
٢٠٠٥ ص
٢٠٠٦ ص
٢٠٠٧ ص
٢٠٠٨ ص
٢٠٠٩ ص
٢٠١٠ ص
٢٠١١ ص
٢٠١٢ ص
٢٠١٣ ص
٢٠١٤ ص
٢٠١٥ ص
٢٠١٦ ص
٢٠١٧ ص
٢٠١٨ ص
٢٠١٩ ص
٢٠٢٠ ص
٢٠٢١ ص
٢٠٢٢ ص
٢٠٢٣ ص
٢٠٢٤ ص
٢٠٢٥ ص
٢٠٢٦ ص
٢٠٢٧ ص
٢٠٢٨ ص
٢٠٢٩ ص
٢٠٣٠ ص
٢٠٣١ ص
٢٠٣٢ ص
٢٠٣٣ ص
٢٠٣٤ ص
٢٠٣٥ ص
٢٠٣٦ ص
٢٠٣٧ ص
٢٠٣٨ ص
٢٠٣٩ ص
٢٠٤٠ ص
٢٠٤١ ص
٢٠٤٢ ص
٢٠٤٣ ص
٢٠٤٤ ص
٢٠٤٥ ص
٢٠٤٦ ص
٢٠٤٧ ص
٢٠٤٨ ص
٢٠٤٩ ص
٢٠٥٠ ص
٢٠٥١ ص
٢٠٥٢ ص
٢٠٥٣ ص
٢٠٥٤ ص
٢٠٥٥ ص
٢٠٥٦ ص
٢٠٥٧ ص
٢٠٥٨ ص
٢٠٥٩ ص
٢٠٦٠ ص
٢٠٦١ ص
٢٠٦٢ ص
٢٠٦٣ ص
٢٠٦٤ ص
٢٠٦٥ ص
٢٠٦٦ ص
٢٠٦٧ ص
٢٠٦٨ ص
٢٠٦٩ ص
٢٠٧٠ ص
٢٠٧١ ص
٢٠٧٢ ص
٢٠٧٣ ص
٢٠٧٤ ص
٢٠٧٥ ص
٢٠٧٦ ص
٢٠٧٧ ص
٢٠٧٨ ص
٢٠٧٩ ص
٢٠٨٠ ص
٢٠٨١ ص
٢٠٨٢ ص
٢٠٨٣ ص
٢٠٨٤ ص
٢٠٨٥ ص
٢٠٨٦ ص
٢٠٨٧ ص
٢٠٨٨ ص
٢٠٨٩ ص
٢٠٩٠ ص
٢٠٩١ ص
٢٠٩٢ ص
٢٠٩٣ ص
٢٠٩٤ ص
٢٠٩٥ ص
٢٠٩٦ ص
٢٠٩٧ ص
٢٠٩٨ ص
٢٠٩٩ ص
٢١٠٠ ص
٢١٠١ ص
٢١٠٢ ص
٢١٠٣ ص
٢١٠٤ ص
٢١٠٥ ص
٢١٠٦ ص
٢١٠٧ ص
٢١٠٨ ص
٢١٠٩ ص
٢١١٠ ص
٢١١١ ص
٢١١٢ ص
٢١١٣ ص
٢١١٤ ص
٢١١٥ ص
٢١١٦ ص
٢١١٧ ص
٢١١٨ ص
٢١١٩ ص
٢١٢٠ ص
٢١٢١ ص
٢١٢٢ ص
٢١٢٣ ص
٢١٢٤ ص
٢١٢٥ ص
٢١٢٦ ص
٢١٢٧ ص
٢١٢٨ ص
٢١٢٩ ص
٢١٣٠ ص
٢١٣١ ص
٢١٣٢ ص
٢١٣٣ ص
٢١٣٤ ص
٢١٣٥ ص
٢١٣٦ ص
٢١٣٧ ص
٢١٣٨ ص
٢١٣٩ ص
٢١٤٠ ص
٢١٤١ ص
٢١٤٢ ص
٢١٤٣ ص
٢١٤٤ ص
٢١٤٥ ص
٢١٤٦ ص
٢١٤٧ ص
٢١٤٨ ص
٢١٤٩ ص
٢١٥٠ ص
٢١٥١ ص
٢١٥٢ ص
٢١٥٣ ص
٢١٥٤ ص
٢١٥٥ ص
٢١٥٦ ص
٢١٥٧ ص
٢١٥٨ ص
٢١٥٩ ص
٢١٦٠ ص
٢١٦١ ص
٢١٦٢ ص
٢١٦٣ ص
٢١٦٤ ص
٢١٦٥ ص
٢١٦٦ ص
٢١٦٧ ص
٢١٦٨ ص
٢١٦٩ ص
٢١٧٠ ص
٢١٧١ ص
٢١٧٢ ص
٢١٧٣ ص
٢١٧٤ ص
٢١٧٥ ص
٢١٧٦ ص
٢١٧٧ ص
٢١٧٨ ص
٢١٧٩ ص
٢١٨٠ ص
٢١٨١ ص
٢١٨٢ ص
٢١٨٣ ص
٢١٨٤ ص
٢١٨٥ ص
٢١٨٦ ص
٢١٨٧ ص
٢١٨٨ ص
٢١٨٩ ص
٢١٩٠ ص
٢١٩١ ص
٢١٩٢ ص
٢١٩٣ ص
٢١٩٤ ص
٢١٩٥ ص
٢١٩٦ ص
٢١٩٧ ص
٢١٩٨ ص
٢١٩٩ ص
٢٢٠٠ ص
٢٢٠١ ص
٢٢٠٢ ص
٢٢٠٣ ص
٢٢٠٤ ص
٢٢٠٥ ص
٢٢٠٦ ص
٢٢٠٧ ص
٢٢٠٨ ص
٢٢٠٩ ص
٢٢١٠ ص
٢٢١١ ص
٢٢١٢ ص
٢٢١٣ ص
٢٢١٤ ص
٢٢١٥ ص
٢٢١٦ ص
٢٢١٧ ص
٢٢١٨ ص
٢٢١٩ ص
٢٢٢٠ ص
٢٢٢١ ص
٢٢٢٢ ص
٢٢٢٣ ص
٢٢٢٤ ص
٢٢٢٥ ص
٢٢٢٦ ص
٢٢٢٧ ص
٢٢٢٨ ص
٢٢٢٩ ص
٢٢٣٠ ص
٢٢٣١ ص
٢٢٣٢ ص
٢٢٣٣ ص
٢٢٣٤ ص
٢٢٣٥ ص
٢٢٣٦ ص
٢٢٣٧ ص
٢٢٣٨ ص
٢٢٣٩ ص
٢٢٤٠ ص
٢٢٤١ ص
٢٢٤٢ ص
٢٢٤٣ ص
٢٢٤٤ ص
٢٢٤٥ ص
٢٢٤٦ ص
٢٢٤٧ ص
٢٢٤٨ ص
٢٢٤٩ ص
٢٢٥٠ ص
٢٢٥١ ص
٢٢٥٢ ص
٢٢٥٣ ص
٢٢٥٤ ص
٢٢٥٥ ص
٢٢٥٦ ص
٢٢٥٧ ص
٢٢٥٨ ص
٢٢٥٩ ص
٢٢٦٠ ص
٢٢٦١ ص
٢٢٦٢ ص
٢٢٦٣ ص
٢٢٦٤ ص
٢٢٦٥ ص
٢٢٦٦ ص
٢٢٦٧ ص
٢٢٦٨ ص
٢٢٦٩ ص
٢٢٧٠ ص
٢٢٧١ ص
٢٢٧٢ ص
٢٢٧٣ ص
٢٢٧٤ ص
٢٢٧٥ ص
٢٢٧٦ ص
٢٢٧٧ ص
٢٢٧٨ ص
٢٢٧٩ ص
٢٢٨٠ ص
٢٢٨١ ص
٢٢٨٢ ص
٢٢٨٣ ص
٢٢٨٤ ص
٢٢٨٥ ص
٢٢٨٦ ص
٢٢٨٧ ص
٢٢٨٨ ص
٢٢٨٩ ص
٢٢٩٠ ص
٢٢٩١ ص
٢٢٩٢ ص
٢٢٩٣ ص
٢٢٩٤ ص
٢٢٩٥ ص
٢٢٩٦ ص
٢٢٩٧ ص
٢٢٩٨ ص
٢٢٩٩ ص
٢٣٠٠ ص
٢٣٠١ ص
٢٣٠٢ ص
٢٣٠٣ ص
٢٣٠٤ ص
٢٣٠٥ ص
٢٣٠٦ ص
٢٣٠٧ ص
٢٣٠٨ ص
٢٣٠٩ ص
٢٣١٠ ص
٢٣١١ ص
٢٣١٢ ص
٢٣١٣ ص
٢٣١٤ ص
٢٣١٥ ص
٢٣١٦ ص
٢٣١٧ ص
٢٣١٨ ص
٢٣١٩ ص
٢٣٢٠ ص
٢٣٢١ ص
٢٣٢٢ ص
٢٣٢٣ ص
٢٣٢٤ ص
٢٣٢٥ ص
٢٣٢٦ ص
٢٣٢٧ ص
٢٣٢٨ ص
٢٣٢٩ ص
٢٣٣٠ ص
٢٣٣١ ص
٢٣٣٢ ص
٢٣٣٣ ص
٢٣٣٤ ص
٢٣٣٥ ص
٢٣٣٦ ص
٢٣٣٧ ص
٢٣٣٨ ص
٢٣٣٩ ص
٢٣٤٠ ص
٢٣٤١ ص
٢٣٤٢ ص
٢٣٤٣ ص
٢٣٤٤ ص
٢٣٤٥ ص
٢٣٤٦ ص
٢٣٤٧ ص
٢٣٤٨ ص
٢٣٤٩ ص
٢٣٥٠ ص
٢٣٥١ ص
٢٣٥٢ ص
٢٣٥٣ ص
٢٣٥٤ ص
٢٣٥٥ ص
٢٣٥٦ ص
٢٣٥٧ ص
٢٣٥٨ ص
٢٣٥٩ ص
٢٣٦٠ ص
٢٣٦١ ص
٢٣٦٢ ص
٢٣٦٣ ص
٢٣٦٤ ص
٢٣٦٥ ص
٢٣٦٦ ص
٢٣٦٧ ص
٢٣٦٨ ص
٢٣٦٩ ص
٢٣٧٠ ص
٢٣٧١ ص
٢٣٧٢ ص
٢٣٧٣ ص
٢٣٧٤ ص
٢٣٧٥ ص
٢٣٧٦ ص
٢٣٧٧ ص
٢٣٧٨ ص
٢٣٧٩ ص
٢٣٨٠ ص
٢٣٨١ ص
٢٣٨٢ ص
٢٣٨٣ ص
٢٣٨٤ ص
٢٣٨٥ ص
٢٣٨٦ ص
٢٣٨٧ ص
٢٣٨٨ ص
٢٣٨٩ ص
٢٣٩٠ ص
٢٣٩١ ص
٢٣٩٢ ص
٢٣٩٣ ص
٢٣٩٤ ص
٢٣٩٥ ص
٢٣٩٦ ص
٢٣٩٧ ص
٢٣٩٨ ص
٢٣٩٩ ص
٢٤٠٠ ص
٢٤٠١ ص
٢٤٠٢ ص
٢٤٠٣ ص
٢٤٠٤ ص
٢٤٠٥ ص
٢٤٠٦ ص
٢٤٠٧ ص
٢٤٠٨ ص
٢٤٠٩ ص
٢٤١٠ ص
٢٤١١ ص
٢٤١٢ ص
٢٤١٣ ص
٢٤١٤ ص
٢٤١٥ ص
٢٤١٦ ص
٢٤١٧ ص
٢٤١٨ ص
٢٤١٩ ص
٢٤٢٠ ص
٢٤٢١ ص
٢٤٢٢ ص
٢٤٢٣ ص
٢٤٢٤ ص
٢٤٢٥ ص
٢٤٢٦ ص
٢٤٢٧ ص
٢٤٢٨ ص
٢٤٢٩ ص
٢٤٣٠ ص
٢٤٣١ ص
٢٤٣٢ ص
٢٤٣٣ ص
٢٤٣٤ ص
٢٤٣٥ ص
٢٤٣٦ ص
٢٤٣٧ ص
٢٤٣٨ ص
٢٤٣٩ ص
٢٤٤٠ ص
٢٤٤١ ص
٢٤٤٢ ص
٢٤٤٣ ص
٢٤٤٤ ص
٢٤٤٥ ص
٢٤٤٦ ص
٢٤٤٧ ص
٢٤٤٨ ص
٢٤٤٩ ص
٢٤٥٠ ص
٢٤٥١ ص
٢٤٥٢ ص
٢٤٥٣ ص
٢٤٥٤ ص
٢٤٥٥ ص
٢٤٥٦ ص
٢٤٥٧ ص
٢٤٥٨ ص
٢٤٥٩ ص
٢٤٦٠ ص
٢٤٦١ ص
٢٤٦٢ ص
٢٤٦٣ ص
٢٤٦٤ ص
٢٤٦٥ ص
٢٤٦٦ ص
٢٤٦٧ ص
٢٤٦٨ ص
٢٤٦٩ ص
٢٤٧٠ ص
٢٤٧١ ص
٢٤٧٢ ص
٢٤٧٣ ص
٢٤٧٤ ص
٢٤٧٥ ص
٢٤٧٦ ص
٢٤٧٧ ص
٢٤٧٨ ص
٢٤٧٩ ص
٢٤٨٠ ص
٢٤٨١ ص
٢٤٨٢ ص
٢٤٨٣ ص
٢٤٨٤ ص
٢٤٨٥ ص
٢٤٨٦ ص
٢٤٨٧ ص
٢٤٨٨ ص
٢٤٨٩ ص
٢٤٩٠ ص
٢٤٩١ ص
٢٤٩٢ ص
٢٤٩٣ ص
٢٤٩٤ ص
٢٤٩٥ ص
٢٤٩٦ ص
٢٤٩٧ ص
٢٤٩٨ ص
٢٤٩٩ ص
٢٥٠٠ ص
٢٥٠١ ص
٢٥٠٢ ص
٢٥٠٣ ص
٢٥٠٤ ص
٢٥٠٥ ص
٢٥٠٦ ص
٢٥٠٧ ص
٢٥٠٨ ص
٢٥٠٩ ص
٢٥١٠ ص
٢٥١١ ص
٢٥١٢ ص
٢٥١٣ ص
٢٥١٤ ص
٢٥١٥ ص
٢٥١٦ ص
٢٥١٧ ص
٢٥١٨ ص
٢٥١٩ ص
٢٥٢٠ ص
٢٥٢١ ص
٢٥٢٢ ص
٢٥٢٣ ص
٢٥٢٤ ص
٢٥٢٥ ص
٢٥٢٦ ص
٢٥٢٧ ص
٢٥٢٨ ص
٢٥٢٩ ص
٢٥٣٠ ص
٢٥٣١ ص
٢٥٣٢ ص
٢٥٣٣ ص
٢٥٣٤ ص
٢٥٣٥ ص
٢٥٣٦ ص
٢٥٣٧ ص
٢٥٣٨ ص
٢٥٣٩ ص
٢٥٤٠ ص
٢٥٤١ ص
٢٥٤٢ ص
٢٥٤٣ ص
٢٥٤٤ ص
٢٥٤٥ ص
٢٥٤٦ ص
٢٥٤٧ ص
٢٥٤٨ ص
٢٥٤٩ ص
٢٥٥٠ ص
٢٥٥١ ص
٢٥٥٢ ص
٢٥٥٣ ص
٢٥٥٤ ص
٢٥٥٥ ص
٢٥٥٦ ص
٢٥٥٧ ص
٢٥٥٨ ص
٢٥٥٩ ص
٢٥٦٠ ص
٢٥٦١ ص
٢٥٦٢ ص
٢٥٦٣ ص
٢٥٦٤ ص
٢٥٦٥ ص
٢٥٦٦ ص
٢٥٦٧ ص
٢٥٦٨ ص
٢٥٦٩ ص
٢٥٧٠ ص
٢٥٧١ ص
٢٥٧٢ ص
٢٥٧٣ ص
٢٥٧٤ ص
٢٥٧٥ ص
٢٥٧٦ ص
٢٥٧٧ ص
٢٥٧٨ ص
٢٥٧٩ ص
٢٥٨٠ ص
٢٥٨١ ص
٢٥٨٢ ص
٢٥٨٣ ص
٢٥٨٤ ص
٢٥٨٥ ص
٢٥٨٦ ص
٢٥٨٧ ص
٢٥٨٨ ص
٢٥٨٩ ص
٢٥٩٠ ص
٢٥٩١ ص
٢٥٩٢ ص
٢٥٩٣ ص
٢٥٩٤ ص
٢٥٩٥ ص
٢٥٩٦ ص
٢٥٩٧ ص
٢٥٩٨ ص
٢٥٩٩ ص
٢٦٠٠ ص
٢٦٠١ ص
٢٦٠٢ ص
٢٦٠٣ ص
٢٦٠٤ ص
٢٦٠٥ ص
٢٦٠٦ ص
٢٦٠٧ ص
٢٦٠٨ ص
٢٦٠٩ ص
٢٦١٠ ص
٢٦١١ ص
٢٦١٢ ص
٢٦١٣ ص
٢٦١٤ ص
٢٦١٥ ص
٢٦١٦ ص
٢٦١٧ ص
٢٦١٨ ص
٢٦١٩ ص
٢٦٢٠ ص
٢٦٢١ ص
٢٦٢٢ ص
٢٦٢٣ ص
٢٦٢٤ ص
٢٦٢٥ ص
٢٦٢٦ ص
٢٦٢٧ ص
٢٦٢٨ ص
٢٦٢٩ ص
٢٦٣٠ ص
٢٦٣١ ص
٢٦٣٢ ص
٢٦٣٣ ص
٢٦٣٤ ص
٢٦٣٥ ص
٢٦٣٦ ص
٢٦٣٧ ص
٢٦٣٨ ص
٢٦٣٩ ص
٢٦٤٠ ص
٢٦٤١ ص
٢٦٤٢ ص
٢٦٤٣ ص
٢٦٤٤ ص
٢٦٤٥ ص
٢٦٤٦ ص
٢٦٤٧ ص
٢٦٤٨ ص
٢٦٤٩ ص
٢٦٥٠ ص
٢٦٥١ ص
٢٦٥٢ ص
٢٦٥٣ ص
٢٦٥٤ ص
٢٦٥٥ ص
٢٦٥٦ ص
٢٦٥٧ ص
٢٦٥٨ ص
٢٦٥٩ ص
٢٦٦٠ ص
٢٦٦١ ص
٢٦٦٢ ص
٢٦٦٣ ص
٢٦٦٤ ص
٢٦٦٥ ص
٢٦٦٦ ص
٢٦٦٧ ص
٢٦٦٨ ص
٢٦٦٩ ص
٢٦٧٠ ص
٢٦٧١ ص
٢٦٧٢ ص
٢٦٧٣ ص
٢٦٧٤ ص
٢٦٧٥ ص
٢٦٧٦ ص
٢٦٧٧ ص
٢٦٧٨ ص
٢٦٧٩ ص
٢٦٨٠ ص
٢٦٨١ ص
٢٦٨٢ ص
٢٦٨٣ ص
٢٦٨٤ ص
٢٦٨٥ ص
٢٦٨٦ ص
٢٦٨٧ ص
٢٦٨٨ ص
٢٦٨٩ ص
٢٦٩٠ ص
٢٦٩١ ص
٢٦٩٢ ص
٢٦٩٣ ص
٢٦٩٤ ص
٢٦٩٥ ص
٢٦٩٦ ص
٢٦٩٧ ص
٢٦٩٨ ص
٢٦٩٩ ص
٢٧٠٠ ص
٢٧٠١ ص
٢٧٠٢ ص
٢٧٠٣ ص
٢٧٠٤ ص
٢٧٠٥ ص
٢٧٠٦ ص
٢٧٠٧ ص
٢٧٠٨ ص
٢٧٠٩ ص
٢٧١٠ ص
٢٧١١ ص
٢٧١٢ ص
٢٧١٣ ص
٢٧١٤ ص
٢٧١٥ ص
٢٧١٦ ص
٢٧١٧ ص
٢٧١٨ ص
٢٧١٩ ص
٢٧٢٠ ص
٢٧٢١ ص
٢٧٢٢ ص
٢٧٢٣ ص
٢٧٢٤ ص
٢٧٢٥ ص
٢٧٢٦ ص
٢٧٢٧ ص
٢٧٢٨ ص
٢٧٢٩ ص
٢٧٣٠ ص
٢٧٣١ ص
٢٧٣٢ ص
٢٧٣٣ ص
٢٧٣٤ ص
٢٧٣٥ ص
٢٧٣٦ ص
٢٧٣٧ ص
٢٧٣٨ ص
٢٧٣٩ ص
٢٧٤٠ ص
٢٧٤١ ص
٢٧٤٢ ص
٢٧٤٣ ص
٢٧٤٤ ص
٢٧٤٥ ص
٢٧٤٦ ص
٢٧٤٧ ص
٢٧٤٨ ص
٢٧٤٩ ص
٢٧٥٠ ص
٢٧٥١ ص
٢٧٥٢ ص
٢٧٥٣ ص
٢٧٥٤ ص
٢٧٥٥ ص
٢٧٥٦ ص
٢٧٥٧ ص
٢٧٥٨ ص
٢٧٥٩ ص
٢٧٦٠ ص
٢٧٦١ ص
٢٧٦٢ ص
٢٧٦٣ ص
٢٧٦٤ ص
٢٧٦٥ ص
٢٧٦٦ ص
٢٧٦٧ ص
٢٧٦٨ ص
٢٧٦٩ ص
٢٧٧٠ ص
٢٧٧١ ص
٢٧٧٢ ص
٢٧٧٣ ص
٢٧٧٤ ص
٢٧٧٥ ص
٢٧٧٦ ص
٢٧٧٧ ص
٢٧٧٨ ص
٢٧٧٩ ص
٢٧٨٠ ص
٢٧٨١ ص
٢٧٨٢ ص
٢٧٨٣ ص
٢٧٨٤ ص
٢٧٨٥ ص
٢٧٨٦ ص
٢٧٨٧ ص
٢٧٨٨ ص
٢٧٨٩ ص
٢٧٩٠ ص
٢٧٩١ ص
٢٧٩٢ ص
٢٧٩٣ ص
٢٧٩٤ ص
٢٧٩٥ ص
٢٧٩٦ ص
٢٧٩٧ ص
٢٧٩٨ ص
٢٧٩٩ ص
٢٨٠٠ ص
٢٨٠١ ص
٢٨٠٢ ص
٢٨٠٣ ص
٢٨٠٤ ص
٢٨٠٥ ص
٢٨٠٦ ص
٢٨٠٧ ص
٢٨٠٨ ص
٢٨٠٩ ص
٢٨١٠ ص
٢٨١١ ص
٢٨١٢ ص
٢٨١٣ ص
٢٨١٤ ص
٢٨١٥ ص
٢٨١٦ ص
٢٨١٧ ص
٢٨١٨ ص
٢٨١٩ ص
٢٨٢٠ ص
٢٨٢١ ص
٢٨٢٢ ص
٢٨٢٣ ص
٢٨٢٤ ص
٢٨٢٥ ص
٢٨٢٦ ص
٢٨٢٧ ص
٢٨٢٨ ص
٢٨٢٩ ص
٢٨٣٠ ص
٢٨٣١ ص
٢٨٣٢ ص
٢٨٣٣ ص
٢٨٣٤ ص
٢٨٣٥ ص
٢٨٣٦ ص
٢٨٣٧ ص
٢٨٣٨ ص
٢٨٣٩ ص
٢٨٤٠ ص
٢٨٤١ ص
٢٨٤٢ ص
٢٨٤٣ ص
٢٨٤٤ ص
٢٨٤٥ ص
٢٨٤٦ ص
٢٨٤٧ ص
٢٨٤٨ ص
٢٨٤٩ ص
٢٨٥٠ ص
٢٨٥١ ص
٢٨٥٢ ص
٢٨٥٣ ص
٢٨٥٤ ص
٢٨٥٥ ص
٢٨٥٦ ص
٢٨٥٧ ص
٢٨٥٨ ص
٢٨٥٩ ص
٢٨٦٠ ص
٢٨٦١ ص
٢٨٦٢ ص
٢٨٦٣ ص
٢٨٦٤ ص
٢٨٦٥ ص
٢٨٦٦ ص
٢٨٦٧ ص
٢٨٦٨ ص
٢٨٦٩ ص
٢٨٧٠ ص
٢٨٧١ ص
٢٨٧٢ ص
٢٨٧٣ ص
٢٨٧٤ ص
٢٨٧٥ ص
٢٨٧٦ ص
٢٨٧٧ ص
٢٨٧٨ ص
٢٨٧٩ ص
٢٨٨٠ ص
٢٨٨١ ص
٢٨٨٢ ص
٢٨٨٣ ص
٢٨٨٤ ص
٢٨٨٥ ص
٢٨٨٦ ص
٢٨٨٧ ص
٢٨٨٨ ص
٢٨٨٩ ص
٢٨٩٠ ص
٢٨٩١ ص
٢٨٩٢ ص
٢٨٩٣ ص
٢٨٩٤ ص
٢٨٩٥ ص
٢٨٩٦ ص
٢٨٩٧ ص
٢٨٩٨ ص
٢٨٩٩ ص
٢٩٠٠ ص
٢٩٠١ ص
٢٩٠٢ ص
٢٩٠٣ ص
٢٩٠٤ ص
٢٩٠٥ ص
٢٩٠٦ ص
٢٩٠٧ ص
٢٩٠٨ ص
٢٩٠٩ ص
٢٩١٠ ص
٢٩١١ ص
٢٩١٢ ص
٢٩١٣ ص
٢٩١٤ ص
٢٩١٥ ص
٢٩١٦ ص
٢٩١٧ ص
٢٩١٨ ص
٢٩١٩ ص
٢٩٢٠ ص
٢٩٢١ ص
٢٩٢٢ ص
٢٩٢٣ ص
٢٩٢٤ ص
٢٩٢٥ ص
٢٩٢٦ ص
٢٩٢٧ ص
٢٩٢٨ ص
٢٩٢٩ ص
٢٩٣٠ ص
٢٩٣١ ص
٢٩٣٢ ص
٢٩٣٣ ص
٢٩٣٤ ص
٢٩٣٥ ص
٢٩٣٦ ص
٢٩٣٧ ص
٢٩٣٨ ص
٢٩٣٩ ص
٢٩٤٠ ص
٢٩٤١ ص
٢٩٤٢ ص
٢٩٤٣ ص
٢٩٤٤ ص
٢٩٤٥ ص
٢٩٤٦ ص
٢٩٤٧ ص
٢٩٤٨ ص
٢٩٤٩ ص
٢٩٥٠ ص
٢٩٥١ ص
٢٩٥٢ ص
٢٩٥٣ ص
٢٩٥٤ ص
٢٩٥٥ ص
٢٩٥٦ ص
٢٩٥٧ ص
٢٩٥٨ ص
٢٩٥٩ ص
٢٩٦٠ ص
٢٩٦١ ص
٢٩٦٢ ص
٢٩٦٣ ص
٢٩٦٤ ص
٢٩٦٥ ص
٢٩٦٦ ص
٢٩٦٧ ص
٢٩٦٨ ص
٢٩٦٩ ص
٢٩٧٠ ص
٢٩٧١ ص
٢٩٧٢ ص
٢٩٧٣ ص
٢٩٧٤ ص
٢٩٧٥ ص
٢٩٧٦ ص
٢٩٧٧ ص
٢٩٧٨ ص
٢٩٧٩ ص
٢٩٨٠ ص
٢٩٨١ ص
٢٩٨٢ ص
٢٩٨٣ ص
٢٩٨٤ ص
٢٩٨٥ ص
٢٩٨٦ ص
٢٩٨٧ ص
٢٩٨٨ ص
٢٩٨٩ ص
٢٩٩٠ ص
٢٩٩١ ص
٢٩٩٢ ص
٢٩٩٣ ص
٢٩٩٤ ص
٢٩٩٥ ص
٢٩٩٦ ص
٢٩٩٧ ص
٢٩٩٨ ص
٢٩٩٩ ص
٣٠٠٠ ص
٣٠٠١ ص
٣٠٠٢ ص
٣٠٠٣ ص
٣٠٠٤ ص
٣٠٠٥ ص
٣٠٠٦ ص
٣٠٠٧ ص
٣٠٠٨ ص
٣٠٠٩ ص
٣٠١٠ ص
٣٠١١ ص
٣٠١٢ ص
٣٠١٣ ص
٣٠١٤ ص
٣٠١٥ ص
٣٠١٦ ص
٣٠١٧ ص
٣٠١٨ ص
٣٠١٩ ص
٣٠٢٠ ص
٣٠٢١ ص
٣٠٢٢ ص
٣٠٢٣ ص
٣٠٢٤ ص
٣٠٢٥ ص
٣٠٢٦ ص
٣٠٢٧ ص
٣٠٢٨ ص
٣٠٢٩ ص
٣٠٣٠ ص
٣٠٣١ ص
٣٠٣٢ ص
٣٠٣٣ ص
٣٠٣٤ ص
٣٠٣٥ ص
٣٠٣٦ ص
٣٠٣٧ ص
٣٠٣٨ ص
٣٠٣٩ ص
٣٠٤٠ ص
٣٠٤١ ص
٣٠٤٢ ص
٣٠٤٣ ص
٣٠٤٤ ص
٣٠٤٥ ص
٣٠٤٦ ص
٣٠٤٧ ص
٣٠٤٨ ص
٣٠٤٩ ص
٣٠٥٠ ص
٣٠٥١ ص
٣٠٥٢ ص
٣٠٥٣ ص
٣٠٥٤ ص
٣٠٥٥ ص
٣٠٥٦ ص
٣٠٥٧ ص
٣٠٥٨ ص
٣٠٥٩ ص
٣٠٦٠ ص
٣٠٦١ ص
٣٠٦٢ ص
٣٠٦٣ ص
٣٠٦٤ ص
٣٠٦٥ ص
٣٠٦٦ ص
٣٠٦٧ ص
٣٠٦٨ ص
٣٠٦٩ ص
٣٠٧٠ ص
٣٠٧١ ص
٣٠٧٢ ص
٣٠٧٣ ص
٣٠٧٤ ص
٣٠٧٥ ص
٣٠٧٦ ص
٣٠٧٧ ص
٣٠٧٨ ص
٣٠٧٩ ص
٣٠٨٠ ص
٣٠٨١ ص
٣٠٨٢ ص
٣٠٨٣ ص
٣٠٨٤ ص
٣٠٨٥ ص
٣٠٨٦ ص
٣٠٨٧ ص
٣٠٨٨ ص
٣٠٨٩ ص
٣٠٩٠ ص
٣٠٩١ ص
٣٠٩٢ ص
٣٠٩٣ ص
٣٠٩٤ ص
٣٠٩٥ ص
٣٠٩٦ ص
٣٠٩٧ ص
٣٠٩٨ ص
٣٠٩٩ ص
٣١٠٠ ص
٣١٠١ ص
٣١٠٢ ص
٣١٠٣ ص
٣١٠٤ ص
٣١٠٥ ص
٣١٠٦ ص
٣١٠٧ ص
٣١٠٨ ص
٣١٠٩ ص
٣١١٠ ص
٣١١١ ص
٣١١٢ ص
٣١١٣ ص
٣١١٤ ص
٣١١٥ ص
٣١١٦ ص
٣١١٧ ص
٣١١٨ ص
٣١١٩ ص
٣١٢٠ ص
٣١٢١ ص
٣١٢٢ ص
٣١٢٣ ص
٣١٢٤ ص
٣١٢٥ ص
٣١٢٦ ص
٣١٢٧ ص
٣١٢٨ ص
٣١٢٩ ص
٣١٣٠ ص
٣١٣١ ص
٣١٣٢ ص
٣١٣٣ ص
٣١٣٤ ص
٣١٣٥ ص
٣١٣٦ ص
٣١٣٧ ص
٣١٣٨ ص
٣١٣٩ ص
٣١٤٠ ص
٣١٤١ ص
٣١٤٢ ص
٣١٤٣ ص
٣١٤٤ ص
٣١٤٥ ص
٣١٤٦ ص
٣١٤٧ ص
٣١٤٨ ص
٣١٤٩ ص
٣١٥٠ ص
٣١٥١ ص
٣١٥٢ ص
٣١٥٣ ص
٣١٥٤ ص
٣١٥٥ ص
٣١٥٦ ص
٣١٥٧ ص
٣١٥٨ ص
٣١٥٩ ص
٣١٦٠ ص
٣١٦١ ص
٣١٦٢ ص
٣١٦٣ ص
٣١٦٤ ص
٣١٦٥ ص
٣١٦٦ ص
٣١٦٧ ص
٣١٦٨ ص
٣١٦٩ ص
٣١٧٠ ص
٣١٧١ ص
٣١٧٢ ص
٣١٧٣ ص
٣١٧٤ ص
٣١٧٥ ص
٣١٧٦ ص
٣١٧٧ ص
٣١٧٨ ص
٣١٧٩ ص
٣١٨٠ ص
٣١٨١ ص
٣١٨٢ ص
٣١٨٣ ص
٣١٨٤ ص
٣١٨٥ ص
٣١٨٦ ص
٣١٨٧ ص
٣١٨٨ ص
٣١٨٩ ص
٣١٩٠ ص
٣١٩١ ص
٣١٩٢ ص
٣١٩٣ ص
٣١٩٤ ص
٣١٩٥ ص
٣١٩٦ ص
٣١٩٧ ص
٣١٩٨ ص
٣١٩٩ ص
٣٢٠٠ ص
٣٢٠١ ص
٣٢٠٢ ص
٣٢٠٣ ص
٣٢٠٤ ص
٣٢٠٥ ص
٣٢٠٦ ص
٣٢٠٧ ص
٣٢٠٨ ص
٣٢٠٩ ص
٣٢١٠ ص
٣٢١١ ص
٣٢١٢ ص
٣٢١٣ ص
٣٢١٤ ص
٣٢١٥ ص
٣٢١٦ ص
٣٢١٧ ص
٣٢١٨ ص
٣٢١٩ ص
٣٢٢٠ ص
٣٢٢١ ص
٣٢٢٢ ص
٣٢٢٣ ص
٣٢٢٤ ص
٣٢٢٥ ص
٣٢٢٦ ص
٣٢٢٧ ص
٣٢٢٨ ص
٣٢٢٩ ص
٣٢٣٠ ص
٣٢٣١ ص
٣٢٣٢ ص
٣٢٣٣ ص
٣٢٣٤ ص
٣٢٣٥ ص
٣٢٣٦ ص
٣٢٣٧ ص
٣٢٣٨ ص
٣٢٣٩ ص
٣٢٤٠ ص
٣٢٤١ ص
٣٢٤٢ ص
٣٢٤٣ ص
٣٢٤٤ ص
٣٢٤٥ ص
٣٢٤٦ ص
٣٢٤٧ ص
٣٢٤٨ ص
٣٢٤٩ ص
٣٢٥٠ ص
٣٢٥١ ص
٣٢٥٢ ص
٣٢٥٣ ص
٣٢٥٤ ص
٣٢٥٥ ص
٣٢٥٦ ص
٣٢٥٧ ص
٣٢٥٨ ص
٣٢٥٩ ص
٣٢٦٠ ص
٣٢٦١ ص
٣٢٦٢ ص
٣٢٦٣ ص
٣٢٦٤ ص
٣٢٦٥ ص
٣٢٦٦ ص
٣٢٦٧ ص
٣٢٦٨ ص
٣٢٦٩ ص
٣٢٧٠ ص
٣٢٧١ ص
٣٢٧٢ ص
٣٢٧٣ ص
٣٢٧٤ ص
٣٢٧٥ ص
٣٢٧٦ ص
٣٢٧٧ ص
٣٢٧٨ ص
٣٢٧٩ ص
٣٢٨٠ ص
٣٢٨١ ص
٣٢٨٢ ص
٣٢٨٣ ص
٣٢٨٤ ص
٣٢٨٥ ص
٣٢٨٦ ص
٣٢٨٧ ص
٣٢٨٨ ص
٣٢٨٩ ص
٣٢٩٠ ص
٣٢٩١ ص
٣٢٩٢ ص
٣٢٩٣ ص
٣٢٩٤ ص
٣٢٩٥ ص
٣٢٩٦ ص
٣٢٩٧ ص
٣٢٩٨ ص
٣٢٩٩ ص
٣٣٠٠ ص
٣٣٠١ ص
٣٣٠٢ ص
٣٣٠٣ ص
٣٣٠٤ ص
٣٣٠٥ ص
٣٣٠٦ ص
٣٣٠٧ ص
٣٣٠٨ ص
٣٣٠٩ ص
٣٣١٠ ص
٣٣١١ ص
٣٣١٢ ص
٣٣١٣ ص
٣٣١٤ ص
٣٣١٥ ص
٣٣١٦ ص
٣٣١٧ ص
٣٣١٨ ص
٣٣١٩ ص
٣٣٢٠ ص
٣٣٢١ ص
٣٣٢٢ ص
٣٣٢٣ ص
٣٣٢٤ ص
٣٣٢٥ ص
٣٣٢٦ ص
٣٣٢٧ ص
٣٣٢٨ ص
٣٣٢٩ ص
٣٣٣٠ ص
٣٣٣١ ص
٣٣٣٢ ص
٣٣٣٣ ص
٣٣٣٤ ص
٣٣٣٥ ص
٣٣٣٦ ص
٣٣٣٧ ص
٣٣٣٨ ص
٣٣٣٩ ص
٣٣٤٠ ص
٣٣٤١ ص
٣٣٤٢ ص
٣٣٤٣ ص
٣٣٤٤ ص
٣٣٤٥ ص
٣٣٤٦ ص
٣٣٤٧ ص
٣٣٤٨ ص
٣٣٤٩ ص
٣٣٥٠ ص
٣٣٥١ ص
٣٣٥٢ ص
٣٣٥٣ ص
٣٣٥٤ ص
٣٣٥٥ ص
٣٣٥٦ ص
٣٣٥٧ ص
٣٣٥٨ ص
٣٣٥٩ ص
٣٣٦٠ ص
٣٣٦١ ص
٣٣٦٢ ص
٣٣٦٣ ص
٣٣٦٤ ص
٣٣٦٥ ص
٣٣٦٦ ص
٣٣٦٧ ص
٣٣٦٨ ص
٣٣٦٩ ص
٣٣٧٠ ص
٣٣٧١ ص
٣٣٧٢ ص
٣٣٧٣ ص
٣٣٧٤ ص
٣٣٧٥ ص
٣٣٧٦ ص
٣٣٧٧ ص
٣٣٧٨ ص
٣٣٧٩ ص
٣٣٨٠ ص
٣٣٨١ ص
٣٣٨٢ ص
٣٣٨٣ ص
٣٣٨٤ ص
٣٣٨٥ ص
٣٣٨٦ ص
٣٣٨٧ ص
٣٣٨٨ ص
٣٣٨٩ ص
٣٣٩٠ ص
٣٣٩١ ص
٣٣٩٢ ص
٣٣٩٣ ص
٣٣٩٤ ص
٣٣٩٥ ص
٣٣٩٦ ص
٣٣٩٧ ص
٣٣٩٨ ص
٣٣٩٩ ص
٣٤٠٠ ص
٣٤٠١ ص
٣٤٠٢ ص
٣٤٠٣ ص
٣٤٠٤ ص
٣٤٠٥ ص
٣٤٠٦ ص
٣٤٠٧ ص
٣٤٠٨ ص
٣٤٠٩ ص
٣٤١٠ ص
٣٤١١ ص
٣٤١٢ ص
٣٤١٣ ص
٣٤١٤ ص
٣٤١٥ ص
٣٤١٦ ص
٣٤١٧ ص
٣٤١٨ ص
٣٤١٩ ص
٣٤٢٠ ص
٣٤٢١ ص
٣٤٢٢ ص
٣٤٢٣ ص
٣٤٢٤ ص
٣٤٢٥ ص
٣٤٢٦ ص
٣٤٢٧ ص
٣٤٢٨ ص
٣٤٢٩ ص
٣٤٣٠ ص
٣٤٣١ ص
٣٤٣٢ ص
٣٤٣٣ ص
٣٤٣٤ ص
٣٤٣٥ ص
٣٤٣٦ ص
٣٤٣٧ ص
٣٤٣٨ ص
٣٤٣٩ ص
٣٤٤٠ ص
٣٤٤١ ص
٣٤٤٢ ص
٣٤٤٣ ص
٣٤٤٤ ص
٣٤٤٥ ص
٣٤٤٦ ص
٣٤٤٧ ص
٣٤٤٨ ص
٣٤٤٩ ص
٣٤٥٠ ص
٣٤٥١ ص
٣٤٥٢ ص
٣٤٥٣ ص
٣٤٥٤ ص
٣٤٥٥ ص
٣٤٥٦ ص
٣٤٥٧ ص
٣٤٥٨ ص
٣٤٥٩ ص
٣٤٦٠ ص
٣٤٦١ ص
٣٤٦٢ ص
٣٤٦٣ ص
٣٤٦٤ ص
٣٤٦٥ ص
٣٤٦٦ ص
٣٤٦٧ ص
٣٤٦٨ ص
٣٤٦٩ ص
٣٤٧٠ ص
٣٤٧١ ص
٣٤٧٢ ص
٣٤٧٣ ص
٣٤٧٤ ص
٣٤٧٥ ص
٣٤٧٦ ص
٣٤٧٧ ص
٣٤٧٨ ص
٣٤٧٩ ص
٣٤٨٠ ص
٣٤٨١ ص
٣٤٨٢ ص
٣٤٨٣ ص
٣٤٨٤ ص
٣٤٨٥ ص
٣٤٨٦ ص
٣٤٨٧ ص
٣٤٨٨ ص
٣٤٨٩ ص
٣٤٩٠ ص
٣٤٩١ ص
٣٤٩٢ ص
٣٤٩٣ ص
٣٤٩٤ ص
٣٤٩٥ ص
٣٤٩٦ ص
٣٤٩٧ ص
٣٤٩٨ ص
٣٤٩٩ ص
٣٥٠٠ ص
٣٥٠١ ص
٣٥٠٢ ص
٣٥٠٣ ص
٣٥٠٤ ص
٣٥٠٥ ص
٣٥٠٦ ص
٣٥٠٧ ص
٣٥٠٨ ص
٣٥٠٩ ص
٣٥١٠ ص
٣٥١١ ص
٣٥١٢ ص
٣٥١٣ ص
٣٥١٤ ص
٣٥١٥ ص
٣٥١٦ ص
٣٥١٧ ص
٣٥١٨ ص
٣٥١٩ ص
٣٥٢٠ ص
٣٥٢١ ص
٣٥٢٢ ص
٣٥٢٣ ص
٣٥٢٤ ص
٣٥٢٥ ص
٣٥٢٦ ص
٣٥٢٧ ص
٣٥٢٨ ص
٣٥٢٩ ص
٣٥٣٠ ص
٣٥٣١ ص
٣٥٣٢ ص
٣٥٣٣ ص
٣٥٣٤ ص
٣٥٣٥ ص
٣٥٣٦ ص
٣٥٣٧ ص
٣٥٣٨ ص
٣٥٣٩ ص
٣٥٤٠ ص
٣٥٤١ ص
٣٥٤٢ ص
٣٥٤٣ ص
٣٥٤٤ ص
٣٥٤٥ ص
٣٥٤٦ ص
٣٥٤٧ ص
٣٥٤٨ ص
٣٥٤٩ ص
٣٥٥٠ ص
٣٥٥١ ص
٣٥٥٢ ص
٣٥٥٣ ص
٣٥٥٤ ص
٣٥٥٥ ص
٣٥٥٦ ص
٣٥٥٧ ص
٣٥٥٨ ص
٣٥٥٩ ص
٣٥٦٠ ص
٣٥٦١ ص
٣٥٦٢ ص
٣٥٦٣ ص
٣٥٦٤ ص
٣٥٦٥ ص
٣٥٦٦ ص
٣٥٦٧ ص
٣٥٦٨ ص
٣٥٦٩ ص
٣٥٧٠ ص
٣٥٧١ ص
٣٥٧٢ ص
٣٥٧٣ ص
٣٥٧٤ ص
٣٥٧٥ ص
٣٥٧٦ ص
٣٥٧٧ ص
٣٥٧٨ ص
٣٥٧٩ ص
٣٥٨٠ ص
٣٥٨١ ص
٣٥٨٢ ص
٣٥٨٣ ص
٣٥٨٤ ص
٣٥٨٥ ص
٣٥٨٦ ص
٣٥٨٧ ص
٣٥٨٨ ص
٣٥٨٩ ص
٣٥٩٠ ص
٣٥٩١ ص
٣٥٩٢ ص
٣٥٩٣ ص
٣٥٩٤ ص
٣٥٩٥ ص
٣٥٩٦ ص
٣٥٩٧ ص
٣٥٩٨ ص
٣٥٩٩ ص
٣٦٠٠ ص
٣٦٠١ ص
٣٦٠٢ ص
٣٦٠٣ ص
٣٦٠٤ ص
٣٦٠٥ ص
٣٦٠٦ ص
٣٦٠٧ ص
٣٦٠٨ ص
٣٦٠٩ ص
٣٦١٠ ص
٣٦١١ ص
٣٦١٢ ص
٣٦١٣ ص
٣٦١٤ ص
٣٦١٥ ص
٣٦١٦ ص
٣٦١٧ ص
٣٦١٨ ص
٣٦١٩ ص
٣٦٢٠ ص
٣٦٢١ ص
٣٦٢٢ ص
٣٦٢٣ ص
٣٦٢٤ ص
٣٦٢٥ ص
٣٦٢٦ ص
٣٦٢٧ ص
٣٦٢٨ ص
٣٦٢٩ ص
٣٦٣٠ ص
٣٦٣١ ص
٣٦٣٢ ص
٣٦٣٣ ص
٣٦٣٤ ص
٣٦٣٥ ص
٣٦٣٦ ص
٣٦٣٧ ص
٣٦٣٨ ص
٣٦٣٩ ص
٣٦٤٠ ص
٣٦٤١ ص
٣٦٤٢ ص
٣٦٤٣ ص
٣٦٤٤ ص
٣٦٤٥ ص
٣٦٤٦ ص
٣٦٤٧ ص
٣٦٤٨ ص
٣٦٤٩ ص
٣٦٥٠ ص
٣٦٥١ ص
٣٦٥٢ ص
٣٦٥٣ ص
٣٦٥٤ ص
٣٦٥٥ ص
٣٦٥٦ ص
٣٦٥٧ ص
٣٦٥٨ ص
٣٦٥٩ ص
٣٦٦٠ ص
٣٦٦١ ص
٣٦٦٢ ص
٣٦٦٣ ص
٣٦٦٤ ص
٣٦٦٥ ص
٣٦٦٦ ص
٣٦٦٧ ص
٣٦٦٨ ص
٣٦٦٩ ص
٣٦٧٠ ص
٣٦٧١ ص
٣٦٧٢ ص
٣٦٧٣ ص
٣٦٧٤ ص
٣٦٧٥ ص
٣٦٧٦ ص
٣٦٧٧ ص
٣٦٧٨ ص
٣٦٧٩ ص
٣٦٨٠ ص
٣٦٨١ ص
٣٦٨٢ ص
٣٦٨٣ ص
٣٦٨٤ ص
٣٦٨٥ ص
٣٦٨٦ ص
٣٦٨٧ ص
٣٦٨٨ ص
٣٦٨٩ ص
٣٦٩٠ ص
٣٦٩١ ص
٣٦٩٢ ص
٣٦٩٣ ص
٣٦٩٤ ص
٣٦٩٥ ص
٣٦٩٦ ص
٣٦٩٧ ص
٣٦٩٨ ص
٣٦٩٩ ص
٣٧٠٠ ص
٣٧٠١ ص
٣٧٠٢ ص
٣٧٠٣ ص
٣٧٠٤ ص
٣٧٠٥ ص
٣٧٠٦ ص
٣٧٠٧ ص
٣٧٠٨ ص
٣٧٠٩ ص
٣٧١٠ ص
٣٧١١ ص
٣٧١٢ ص
٣٧١٣ ص
٣٧١٤ ص
٣٧١٥ ص
٣٧١٦ ص
٣٧١٧ ص
٣٧١٨ ص
٣٧١٩ ص
٣٧٢٠ ص
٣٧٢١ ص
٣٧٢٢ ص
٣٧٢٣ ص
٣٧٢٤ ص
٣٧٢٥ ص
٣٧٢٦ ص
٣٧٢٧ ص
٣٧٢٨ ص
٣٧٢٩ ص
٣٧٣٠ ص
٣٧٣١ ص
٣٧٣٢ ص
٣٧٣٣ ص
٣٧٣٤ ص
٣٧٣٥ ص
٣٧٣٦ ص
٣٧٣٧ ص
٣٧٣٨ ص
٣٧٣٩ ص
٣٧٤٠ ص
٣٧٤١ ص
٣٧٤٢ ص
٣٧٤٣ ص
٣٧٤٤ ص
٣٧٤٥ ص
٣٧٤٦ ص
٣٧٤٧ ص
٣٧٤٨ ص
٣٧٤٩ ص
٣٧٥٠ ص
٣٧٥١ ص
٣٧٥٢ ص
٣٧٥٣ ص
٣٧٥٤ ص
٣٧٥٥ ص
٣٧٥٦ ص
٣٧٥٧ ص
٣٧٥٨ ص
٣٧٥٩ ص
٣٧٦٠ ص
٣٧٦١ ص
٣٧٦٢ ص
٣٧٦٣ ص
٣٧٦٤ ص
٣٧٦٥ ص
٣٧٦٦ ص
٣٧٦٧ ص
٣٧٦٨ ص
٣٧٦٩ ص
٣٧٧٠ ص
٣٧٧١ ص
٣٧٧٢ ص
٣٧٧٣ ص
٣٧٧٤ ص
٣٧٧٥ ص
٣٧٧٦ ص
٣٧٧٧ ص
٣٧٧٨ ص
٣٧٧٩ ص
٣٧٨٠ ص
٣٧٨١ ص
٣٧٨٢ ص
٣٧٨٣ ص
٣٧٨٤ ص
٣٧٨٥ ص
٣٧٨٦ ص
٣٧٨٧ ص
٣٧٨٨ ص
٣٧٨٩ ص
٣٧٩٠ ص
٣٧٩١ ص
٣٧٩٢ ص
٣٧٩٣ ص
٣٧٩٤ ص
٣٧٩٥ ص
٣٧٩٦ ص
٣٧٩٧ ص
٣٧٩٨ ص
٣٧٩٩ ص
٣٨٠٠ ص
٣٨٠١ ص
٣٨٠٢ ص
٣٨٠٣ ص
٣٨٠٤ ص
٣٨٠٥ ص
٣٨٠٦ ص
٣٨٠٧ ص
٣٨٠٨ ص
٣٨٠٩ ص
٣٨١٠ ص
٣٨١١ ص
٣٨١٢ ص
٣٨١٣ ص
٣٨١٤ ص
٣٨١٥ ص
٣٨١٦ ص
٣٨١٧ ص
٣٨١٨ ص
٣٨١٩ ص
٣٨٢٠ ص
٣٨٢١ ص
٣٨٢٢ ص
٣٨٢٣ ص
٣٨٢٤ ص
٣٨٢٥ ص
٣٨٢٦ ص
٣٨٢٧ ص
٣٨٢٨ ص
٣٨٢٩ ص
٣٨٣٠ ص
٣٨٣١ ص
٣٨٣٢ ص
٣٨٣٣ ص
٣٨٣٤ ص
٣٨٣٥ ص
٣٨٣٦ ص
٣٨٣٧ ص
٣٨٣٨ ص
٣٨٣٩ ص
٣٨٤٠ ص
٣٨٤١ ص
٣٨٤٢ ص
٣٨٤٣ ص
٣٨٤٤ ص
٣٨٤٥ ص
٣٨٤٦ ص
٣٨٤٧ ص
٣٨٤٨ ص
٣٨٤٩ ص
٣٨٥٠ ص
٣٨٥١ ص
٣٨٥٢ ص
٣٨٥٣ ص
٣٨٥٤ ص
٣٨٥٥ ص
٣٨٥٦ ص
٣٨٥٧ ص
٣٨٥٨ ص
٣٨٥٩ ص
٣٨٦٠ ص
٣٨٦١ ص
٣٨٦٢ ص
٣٨٦٣ ص
٣٨٦٤ ص
٣٨٦٥ ص
٣٨٦٦ ص
٣٨٦٧ ص
٣٨٦٨ ص
٣٨٦٩ ص
٣٨٧٠ ص
٣٨٧١ ص
٣٨٧٢ ص
٣٨٧٣ ص
٣٨٧٤ ص
٣٨٧٥ ص
٣٨٧٦ ص
٣٨٧٧ ص
٣٨٧٨ ص
٣٨٧٩ ص
٣٨٨٠ ص
٣٨٨١ ص
٣٨٨٢ ص
٣٨٨٣ ص
٣٨٨٤ ص
٣٨٨٥ ص
٣٨٨٦ ص
٣٨٨٧ ص
٣٨٨٨ ص
٣٨٨٩ ص
٣٨٩٠ ص
٣٨٩١ ص
٣٨٩٢ ص
٣٨٩٣ ص
٣٨٩٤ ص
٣٨٩٥ ص
٣٨٩٦ ص
٣٨٩٧ ص
٣٨٩٨ ص
٣٨٩٩ ص
٣٩٠٠ ص
٣٩٠١ ص
٣٩٠٢ ص
٣٩٠٣ ص
٣٩٠٤ ص
٣٩٠٥ ص
٣٩٠٦ ص
٣٩٠٧ ص
٣٩٠٨ ص
٣٩٠٩ ص
٣٩١٠ ص
٣٩١١ ص
٣٩١٢ ص
٣٩١٣ ص
٣٩١٤ ص
٣٩١٥ ص
٣٩١٦ ص
٣٩١٧ ص
٣٩١٨ ص
٣٩١٩ ص
٣٩٢٠ ص
٣٩٢١ ص
٣٩٢٢ ص
٣٩٢٣ ص
٣٩٢٤ ص
٣٩٢٥ ص
٣٩٢٦ ص
٣٩٢٧ ص
٣٩٢٨ ص
٣٩٢٩ ص
٣٩٣٠ ص
٣٩٣١ ص
٣٩٣٢ ص
٣٩٣٣ ص
٣٩٣٤ ص
٣٩٣٥ ص
٣٩٣٦ ص
٣٩٣٧ ص
٣٩٣٨ ص
٣٩٣٩ ص
٣٩٤٠ ص
٣٩٤١ ص
٣٩٤٢ ص
٣٩٤٣ ص
٣٩٤٤ ص
٣٩٤٥ ص
٣٩٤٦ ص
٣٩٤٧ ص
٣٩٤٨ ص
٣٩٤٩ ص
٣٩٥٠ ص
٣٩٥١ ص
٣٩٥٢ ص
٣٩٥٣ ص
٣٩٥٤ ص
٣٩٥٥ ص
٣٩٥٦ ص
٣٩٥٧ ص
٣٩٥٨ ص
٣٩٥٩ ص
٣٩٦٠ ص
٣٩٦١ ص
٣٩٦٢ ص
٣٩٦٣ ص
٣٩٦٤ ص
٣٩٦٥ ص
٣٩٦٦ ص
٣٩٦٧ ص
٣٩٦٨ ص
٣٩٦٩ ص
٣٩٧٠ ص
٣٩٧١ ص
٣٩٧٢ ص
٣٩٧٣ ص
٣٩٧٤ ص
٣٩٧٥ ص
٣٩٧٦ ص
٣٩٧٧ ص
٣٩٧٨ ص
٣٩٧٩ ص
٣٩٨٠ ص
٣٩٨١ ص
٣٩٨٢ ص
٣٩٨٣ ص
٣٩٨٤ ص
٣٩٨٥ ص
٣٩٨٦ ص
٣٩٨٧ ص
٣٩٨٨ ص
٣٩٨٩ ص
٣٩٩٠ ص
٣٩٩١ ص
٣٩٩٢ ص
٣٩٩٣ ص
٣٩٩٤ ص
٣٩٩٥ ص
٣٩٩٦ ص
٣٩٩٧ ص
٣٩٩٨ ص
٣٩٩٩ ص
٤٠٠٠ ص
٤٠٠١ ص
٤٠٠٢ ص
٤٠٠٣ ص
٤٠٠٤ ص
٤٠٠٥ ص
٤٠٠٦ ص
٤٠٠٧ ص
٤٠٠٨ ص
٤٠٠٩ ص
٤٠١٠ ص
٤٠١١ ص
٤٠١٢ ص
٤٠١٣ ص
٤٠١٤ ص
٤٠١٥ ص
٤٠١٦ ص
٤٠١٧ ص
٤٠١٨ ص
٤٠١٩ ص
٤٠٢٠ ص
٤٠٢١ ص
٤٠٢٢ ص
٤٠٢٣ ص
٤٠٢٤ ص
٤٠٢٥ ص
٤٠٢٦ ص
٤٠٢٧ ص
٤٠٢٨ ص
٤٠٢٩ ص
٤٠٣٠ ص
٤٠٣١ ص
٤٠٣٢ ص
٤٠٣٣ ص
٤٠٣٤ ص
٤٠٣٥ ص
٤٠٣٦ ص
٤٠٣٧ ص
٤٠٣٨ ص
٤٠٣٩ ص
٤٠٤٠ ص
٤٠٤١ ص
٤٠٤٢ ص
٤٠٤٣ ص
٤٠٤٤ ص
٤٠٤٥ ص
٤٠٤٦ ص
٤٠٤٧ ص
٤٠٤٨ ص
٤٠٤٩ ص
٤٠٥٠ ص
٤٠٥١ ص
٤٠٥٢ ص
٤٠٥٣ ص
٤٠٥٤ ص
٤٠٥٥ ص
٤٠٥٦ ص
٤٠٥٧ ص
٤٠٥٨ ص
٤٠٥٩ ص
٤٠٦٠ ص
٤٠٦١ ص
٤٠٦٢ ص
٤٠٦٣ ص
٤٠٦٤ ص
٤٠٦٥ ص
٤٠٦٦ ص
٤٠٦٧ ص
٤٠٦٨ ص
٤٠٦٩ ص
٤٠٧٠ ص
٤٠٧١ ص
٤٠٧٢ ص
٤٠٧٣ ص
٤٠٧٤ ص
٤٠٧٥ ص
٤٠٧٦ ص
٤٠٧٧ ص
٤٠٧٨ ص
٤٠٧٩ ص
٤٠٨٠ ص
٤٠٨١ ص
٤٠٨٢ ص
٤٠٨٣ ص
٤٠٨٤ ص
٤٠٨٥ ص
٤٠٨٦ ص
٤٠٨٧ ص
٤٠٨٨ ص
٤٠٨٩ ص
٤٠٩٠ ص
٤٠٩١ ص
٤٠٩٢ ص
٤٠٩٣ ص
٤٠٩٤ ص
٤٠٩٥ ص
٤٠٩٦ ص
٤٠٩٧ ص
٤٠٩٨ ص
٤٠٩٩ ص
٤١٠٠ ص
٤١٠١ ص
٤١٠٢ ص
٤١٠٣ ص
٤١٠٤ ص
٤١٠٥ ص
٤١٠٦ ص
٤١٠٧ ص
٤١٠٨ ص
٤١٠٩ ص
٤١١٠ ص
٤١١١ ص
٤١١٢ ص
٤١١٣ ص
٤١١٤ ص
٤١١٥ ص
٤١١٦ ص
٤١١٧ ص
٤١١٨ ص
٤١١٩ ص
٤١٢٠ ص
٤١٢١ ص
٤١٢٢ ص
٤١٢٣ ص
٤١٢٤ ص
٤١٢٥ ص
٤١٢٦ ص
٤١٢٧ ص
٤١٢٨ ص
٤١٢٩ ص
٤١٣٠ ص
٤١٣١ ص
٤١٣٢ ص
٤١٣٣ ص
٤١٣٤ ص
٤١٣٥ ص
٤١٣٦ ص
٤١٣٧ ص
٤١٣٨ ص
٤١٣٩ ص
٤١٤٠ ص
٤١٤١ ص
٤١٤٢ ص
٤١٤٣ ص
٤١٤٤ ص
٤١٤٥ ص
٤١٤٦ ص
٤١٤٧ ص
٤١٤٨ ص
٤١٤٩ ص
٤١٥٠ ص
٤١٥١ ص
٤١٥٢ ص
٤١٥٣ ص
٤١٥٤ ص
٤١٥٥ ص
٤١٥٦ ص
٤١٥٧ ص
٤١٥٨ ص
٤١٥٩ ص
٤١٦٠ ص
٤١٦١ ص
٤١٦٢ ص
٤١٦٣ ص
٤١٦٤ ص
٤١٦٥ ص
٤١٦٦ ص
٤١٦٧ ص
٤١٦٨ ص
٤١٦٩ ص
٤١٧٠ ص
٤١٧١ ص
٤١٧٢ ص
٤١٧٣ ص
٤١٧٤ ص
٤١٧٥ ص
٤١٧٦ ص
٤١٧٧ ص
٤١٧٨ ص
٤١٧٩ ص
٤١٨٠ ص
٤١٨١ ص
٤١٨٢ ص
٤١٨٣ ص
٤١٨٤ ص
٤١٨٥ ص
٤١٨٦ ص
٤١٨٧ ص
٤١٨٨ ص
٤١٨٩ ص
٤١٩٠ ص
٤١٩١ ص
٤١٩٢ ص
٤١٩٣ ص
٤١٩٤ ص
٤١٩٥ ص
٤١٩٦ ص
٤١٩٧ ص
٤١٩٨ ص
٤١٩٩ ص
٤٢٠٠ ص
٤٢٠١ ص
٤٢٠٢ ص
٤٢٠٣ ص
٤٢٠٤ ص
٤٢٠٥ ص
٤٢٠٦ ص
٤٢٠٧ ص
٤٢٠٨ ص
٤٢٠٩ ص
٤٢١٠ ص
٤٢١١ ص
٤٢١٢ ص
٤٢١٣ ص
٤٢١٤ ص
٤٢١٥ ص
٤٢١٦ ص
٤٢١٧ ص
٤٢١٨ ص
٤٢١٩ ص
٤٢٢٠ ص
٤٢٢١ ص
٤٢٢٢ ص
٤٢٢٣ ص
٤٢٢٤ ص
٤٢٢٥ ص
٤٢٢٦ ص
٤٢٢٧ ص
٤٢٢٨ ص
٤٢٢٩ ص
٤٢٣٠ ص
٤٢٣١ ص
٤٢٣٢ ص
٤٢٣٣ ص
٤٢٣٤ ص
٤٢٣٥ ص
٤٢٣٦ ص
٤٢٣٧ ص
٤٢٣٨ ص
٤٢٣٩ ص
٤٢٤٠ ص
٤٢٤١ ص
٤٢٤٢ ص
٤٢٤٣ ص
٤٢٤٤ ص
٤٢٤٥ ص
٤٢٤٦ ص
٤٢٤٧ ص
٤٢٤٨ ص
٤٢٤٩ ص
٤٢٥٠ ص
٤٢٥١ ص
٤٢٥٢ ص
٤٢٥٣ ص
٤٢٥٤ ص
٤٢٥٥ ص
٤٢٥٦ ص
٤٢٥٧ ص
٤٢٥٨ ص
٤٢٥٩ ص
٤٢٦٠ ص
٤٢٦١ ص
٤٢٦٢ ص
٤٢٦٣ ص
٤٢٦٤ ص
٤٢٦٥ ص
٤٢٦٦ ص
٤٢٦٧ ص
٤٢٦٨ ص
٤٢٦٩ ص
٤٢٧٠ ص
٤٢٧١ ص
٤٢٧٢ ص
٤٢٧٣ ص
٤٢٧٤ ص
٤٢٧٥ ص
٤٢٧٦ ص
٤٢٧٧ ص
٤٢٧٨ ص
٤٢٧٩ ص
٤٢٨٠ ص
٤٢٨١ ص
٤٢٨٢ ص
٤٢٨٣ ص
٤٢٨٤ ص
٤٢٨٥ ص
٤٢٨٦ ص
٤٢٨٧ ص
٤٢٨٨ ص
٤٢٨٩ ص
٤٢٩٠ ص
٤٢٩١ ص
٤٢٩٢ ص
٤٢٩٣ ص
٤٢٩٤ ص
٤٢٩٥ ص
٤٢٩٦ ص
٤٢٩٧ ص
٤٢٩٨ ص
٤٢٩٩ ص
٤٣٠٠ ص
٤٣٠١ ص
٤٣٠٢ ص
٤٣٠٣ ص
٤٣٠٤ ص
٤٣٠٥ ص
٤٣٠٦ ص
٤٣٠٧ ص
٤٣٠٨ ص
٤٣٠٩ ص
٤٣١٠ ص
٤٣١١ ص
٤٣١٢ ص
٤٣١٣ ص
٤٣١٤ ص
٤٣١٥ ص
٤٣١٦ ص
٤٣١٧ ص
٤٣١٨ ص
٤٣١٩ ص
٤٣٢٠ ص
٤٣٢١ ص
٤٣٢٢ ص
٤٣٢٣ ص
٤٣٢٤ ص
٤٣٢٥ ص
٤٣٢٦ ص
٤٣٢٧ ص
٤٣٢٨ ص
٤٣٢٩ ص
٤٣٣٠ ص
٤٣٣١ ص
٤٣٣٢ ص
٤٣٣٣ ص
٤٣٣٤ ص
٤٣٣٥ ص
٤٣٣٦ ص
٤٣٣٧ ص
٤٣٣٨ ص
٤٣٣٩ ص
٤٣٤٠ ص
٤٣٤١ ص
٤٣٤٢ ص
٤٣٤٣ ص
٤٣٤٤ ص
٤٣٤٥ ص
٤٣٤٦ ص
٤٣٤٧ ص
٤٣٤٨ ص
٤٣٤٩ ص
٤٣٥٠ ص
٤٣٥١ ص
٤٣٥٢ ص
٤٣٥٣ ص
٤٣٥٤ ص
٤٣٥٥ ص
٤٣٥٦ ص
٤٣٥٧ ص
٤٣٥٨ ص
٤٣٥٩ ص
٤٣٦٠ ص
٤٣٦١ ص
٤٣٦٢ ص
٤٣٦٣ ص
٤٣٦٤ ص
٤٣٦٥ ص
٤٣٦٦ ص
٤٣٦٧ ص
٤٣٦٨ ص
٤٣٦٩ ص
٤٣٧٠ ص
٤٣٧١ ص
٤٣٧٢ ص
٤٣٧٣ ص
٤٣٧٤ ص
٤٣٧٥ ص
٤٣٧٦ ص
٤٣٧٧ ص
٤٣٧٨ ص
٤٣٧٩ ص
٤٣٨٠ ص
٤٣٨١ ص
٤٣٨٢ ص
٤٣٨٣ ص
٤٣٨٤ ص
٤٣٨٥ ص
٤٣٨٦ ص
٤٣٨٧ ص
٤٣٨٨ ص
٤٣٨٩ ص
٤٣٩٠ ص
٤٣٩١ ص
٤٣٩٢ ص
٤٣٩٣ ص
٤٣٩٤ ص
٤٣٩٥ ص
٤٣٩٦ ص
٤٣٩٧ ص
٤٣٩٨ ص
٤٣٩٩ ص
٤٤٠٠ ص
٤٤٠١ ص
٤٤٠٢ ص
٤٤٠٣ ص
٤٤٠٤ ص
٤٤٠٥ ص
٤٤٠٦ ص
٤٤٠٧ ص
٤٤٠٨ ص
٤٤٠٩ ص
٤٤١٠ ص
٤٤١١ ص
٤٤١٢ ص
٤٤١٣ ص
٤٤١٤ ص
٤٤١٥ ص
٤٤١٦ ص
٤٤١٧ ص
٤٤١٨ ص
٤٤١٩ ص
٤٤٢٠ ص
٤٤٢١ ص
٤٤٢٢ ص
٤٤٢٣ ص
٤٤٢٤ ص
٤٤٢٥ ص
٤٤٢٦ ص
٤٤٢٧ ص
٤٤٢٨ ص
٤٤٢٩ ص
٤٤٣٠ ص
٤٤٣١ ص
٤٤٣٢ ص
٤٤٣٣ ص
٤٤٣٤ ص
٤٤٣٥ ص
٤٤٣٦ ص
٤٤٣٧ ص
٤٤٣٨ ص
٤٤٣٩ ص
٤٤٤٠ ص
٤٤٤١ ص
٤٤٤٢ ص
٤٤٤٣ ص
٤٤٤٤ ص
٤٤٤٥ ص
٤٤٤٦ ص
٤٤٤٧ ص
٤٤٤٨ ص
٤٤٤٩ ص
٤٤٥٠ ص
٤٤٥١ ص
٤٤٥٢ ص
٤٤٥٣ ص
٤٤٥٤ ص
٤٤٥٥ ص
٤٤٥٦ ص
٤٤٥٧ ص
٤٤٥٨ ص
٤٤٥٩ ص
٤٤٦٠ ص
٤٤٦١ ص
٤٤٦٢ ص
٤٤٦٣ ص
٤٤٦٤ ص
٤٤٦٥ ص
٤٤٦٦ ص
٤٤٦٧ ص
٤٤٦٨ ص
٤٤٦٩ ص
٤٤٧٠ ص
٤٤٧١ ص
٤٤٧٢ ص
٤٤٧٣ ص
٤٤٧٤ ص
٤٤٧٥ ص
٤٤٧٦ ص
٤٤٧٧ ص
٤٤٧٨ ص
٤٤٧٩ ص
٤٤٨٠ ص
٤٤٨١ ص
٤٤٨٢ ص
٤٤٨٣ ص
٤٤٨٤ ص
٤٤٨٥ ص
٤٤٨٦ ص
٤٤٨٧ ص
٤٤٨٨ ص
٤٤٨٩ ص
٤٤٩٠ ص
٤٤٩١ ص
٤٤٩٢ ص
٤٤٩٣ ص
٤٤٩٤ ص
٤٤٩٥ ص
٤٤٩٦ ص
٤٤٩٧ ص
٤٤٩٨ ص
٤٤٩٩ ص
٤٥٠٠ ص
٤٥٠١ ص
٤٥٠٢ ص
٤٥٠٣ ص
٤٥٠٤ ص
٤٥٠٥ ص
٤٥٠٦ ص
٤٥٠٧ ص
٤٥٠٨ ص
٤٥٠٩ ص
٤٥١٠ ص
٤٥١١ ص
٤٥١٢ ص
٤٥١٣ ص
٤٥١٤ ص
٤٥١٥ ص
٤٥١٦ ص
٤٥١٧ ص
٤٥١٨ ص
٤٥١٩ ص
٤٥٢٠ ص
٤٥٢١ ص
٤٥٢٢ ص
٤٥٢٣ ص
٤٥٢٤ ص
٤٥٢٥ ص
٤٥٢٦ ص
٤٥٢٧ ص
٤٥٢٨ ص
٤٥٢٩ ص
٤٥٣٠ ص
٤٥٣١ ص
٤٥٣٢ ص
٤٥٣٣ ص
٤٥٣٤ ص
٤٥٣٥ ص
٤٥٣٦ ص
٤٥٣٧ ص
٤٥٣٨ ص
٤٥٣٩ ص
٤٥٤٠ ص
٤٥٤١ ص
٤٥٤٢ ص
٤٥٤٣ ص
٤٥٤٤ ص
٤٥٤٥ ص
٤٥٤٦ ص
٤٥٤٧ ص
٤٥٤٨ ص
٤٥٤٩ ص
٤٥٥٠ ص
٤٥٥١ ص
٤٥٥٢ ص
٤٥٥٣ ص
٤٥٥٤ ص
٤٥٥٥ ص
٤٥٥٦ ص
٤٥٥٧ ص
٤٥٥٨ ص
٤٥٥٩ ص
٤٥٦٠ ص
٤٥٦١ ص
٤٥٦٢ ص
٤٥٦٣ ص
٤٥٦٤ ص
٤٥٦٥ ص
٤٥٦٦ ص
٤٥٦٧ ص
٤٥٦٨ ص
٤٥٦٩ ص
٤٥٧٠ ص
٤٥٧١ ص
٤٥٧٢ ص
٤٥٧٣ ص
٤٥٧٤ ص
٤٥٧٥ ص
٤٥٧٦ ص
٤٥٧٧ ص
٤٥٧٨ ص
٤٥٧٩ ص
٤٥٨٠ ص
٤٥٨١ ص
٤٥٨٢ ص
٤٥٨٣ ص
٤٥٨٤ ص
٤٥٨٥ ص
٤٥٨٦ ص
٤٥٨٧ ص
٤٥٨٨ ص
٤٥٨٩ ص
٤٥٩٠ ص
٤٥٩١ ص
٤٥٩٢ ص
٤٥٩٣ ص
٤٥٩٤ ص
٤٥٩٥ ص
٤٥٩٦ ص
٤٥٩٧ ص
٤٥٩٨ ص
٤٥٩٩ ص
٤٦٠٠ ص
٤٦٠١ ص
٤٦٠٢ ص
٤٦٠٣ ص
٤٦٠٤ ص
٤٦٠٥ ص
٤٦٠٦ ص
٤٦٠٧ ص
٤٦٠٨ ص
٤٦٠٩ ص
٤٦١٠ ص
٤٦١١ ص
٤٦١٢ ص
٤٦١٣ ص
٤٦١٤ ص
٤٦١٥ ص
٤٦١٦ ص
٤٦١٧ ص
٤٦١٨ ص
٤٦١٩ ص
٤٦٢٠ ص
٤٦٢١ ص
٤٦٢٢ ص
٤٦٢٣ ص
٤٦٢٤ ص
٤٦٢٥ ص
٤٦٢٦ ص
٤٦٢٧ ص
٤٦٢٨ ص
٤٦٢٩ ص
٤٦٣٠ ص
٤٦٣١ ص
٤٦٣٢ ص
٤٦٣٣ ص
٤٦٣٤ ص
٤٦٣٥ ص
٤٦٣٦ ص
٤٦٣٧ ص
٤٦٣٨ ص
٤٦٣٩ ص
٤٦٤٠ ص
٤٦٤١ ص
٤٦٤٢ ص
٤٦٤٣ ص
٤٦٤٤ ص
٤٦٤٥ ص
٤٦٤٦ ص
٤٦٤٧ ص
٤٦٤٨ ص
٤٦٤٩ ص
٤٦٥٠ ص
٤٦٥١ ص
٤٦٥٢ ص
٤٦٥٣ ص
٤٦٥٤ ص
٤٦٥٥ ص
٤٦٥٦ ص
٤٦٥٧ ص
٤٦٥٨ ص
٤٦٥٩ ص
٤٦٦٠ ص
٤٦٦١ ص
٤٦٦٢ ص
٤٦٦٣ ص
٤٦٦٤ ص
٤٦٦٥ ص
٤٦٦٦ ص
٤٦٦٧ ص
٤٦٦٨ ص
٤٦٦٩ ص
٤٦٧٠ ص
٤٦٧١ ص
٤٦٧٢ ص
٤٦٧٣ ص
٤٦٧٤ ص
٤٦٧٥ ص
٤٦٧٦ ص
٤٦٧٧ ص
٤٦٧٨ ص
٤٦٧٩ ص
٤٦٨٠ ص
٤٦٨١ ص
٤٦٨٢ ص
٤٦٨٣ ص
٤٦٨٤ ص
٤٦٨٥ ص
٤٦٨٦ ص
٤٦٨٧ ص
٤٦٨٨ ص
٤٦٨٩ ص
٤٦٩٠ ص
٤٦٩١ ص
٤٦٩٢ ص
٤٦٩٣ ص
٤٦٩٤ ص
٤٦٩٥ ص
٤٦٩٦ ص
٤٦٩٧ ص
٤٦٩٨ ص
٤٦٩٩ ص
٤٧٠٠ ص
٤٧٠١ ص
٤٧٠٢ ص
٤٧٠٣ ص
٤٧٠٤ ص
٤٧٠٥ ص
٤٧٠٦ ص
٤٧٠٧ ص
٤٧٠٨ ص
٤٧٠٩ ص
٤٧١٠ ص
٤٧١١ ص
٤٧١٢ ص
٤٧١٣ ص
٤٧١٤ ص
٤٧١٥ ص
٤٧١٦ ص
٤٧١٧ ص
٤٧١٨ ص
٤٧١٩ ص
٤٧٢٠ ص
٤٧٢١ ص
٤٧٢٢ ص
٤٧٢٣ ص
٤٧٢٤ ص
٤٧٢٥ ص
٤٧٢٦ ص
٤٧٢٧ ص
٤٧٢٨ ص
٤٧٢٩ ص
٤٧٣٠ ص
٤٧٣١ ص
٤٧٣٢ ص
٤٧٣٣ ص
٤٧٣٤ ص
٤٧٣٥ ص
٤٧٣٦ ص
٤٧٣٧ ص
٤٧٣٨ ص
٤٧٣٩ ص
٤٧٤٠ ص
٤٧٤١ ص
٤٧٤٢ ص
٤٧٤٣ ص
٤٧٤٤ ص
٤٧٤٥ ص
٤٧٤٦ ص
٤٧٤٧ ص
٤٧٤٨ ص
٤٧٤٩ ص
٤٧٥٠ ص
٤٧٥١ ص
٤٧٥٢ ص
٤٧٥٣ ص
٤٧٥٤ ص
٤٧٥٥ ص
٤٧٥٦ ص
٤٧٥٧ ص
٤٧٥٨ ص
٤٧٥٩ ص
٤٧٦٠ ص
٤٧٦١ ص
٤٧٦٢ ص
٤٧٦٣ ص
٤٧٦٤ ص
٤٧٦٥ ص
٤٧٦٦ ص
٤٧٦٧ ص
٤٧٦٨ ص
٤٧٦٩ ص
٤٧٧٠ ص
٤٧٧١ ص
٤٧٧٢ ص
٤٧٧٣ ص
٤٧٧٤ ص
٤٧٧٥ ص
٤٧٧٦ ص
٤٧٧٧ ص
٤٧٧٨ ص
٤٧٧٩ ص
٤٧٨٠ ص
٤٧٨١ ص
٤٧٨٢ ص
٤٧٨٣ ص
٤٧٨٤ ص
٤٧٨٥ ص
٤٧٨٦ ص
٤٧٨٧ ص
٤٧٨٨ ص
٤٧٨٩ ص
٤٧٩٠ ص
٤٧٩١ ص
٤٧٩٢ ص
٤٧٩٣ ص
٤٧٩٤ ص
٤٧٩٥ ص
٤٧٩٦ ص
٤٧٩٧ ص
٤٧٩٨ ص
٤٧٩٩ ص
٤٨٠٠ ص
٤٨٠١ ص
٤٨٠٢ ص
٤٨٠٣ ص
٤٨٠٤ ص
٤٨٠٥ ص
٤٨٠٦ ص
٤٨٠٧ ص
٤٨٠٨ ص
٤٨٠٩ ص
٤٨١٠ ص
٤٨١١ ص
٤٨١٢ ص
٤٨١٣ ص
٤٨١٤ ص
٤٨١٥ ص
٤٨١٦ ص
٤٨١٧ ص
٤٨١٨ ص
٤٨١٩ ص
٤٨٢٠ ص
٤٨٢١ ص
٤٨٢٢ ص
٤٨٢٣ ص
٤٨٢٤ ص
٤٨٢٥ ص
٤٨٢٦ ص
٤٨٢٧ ص
٤٨٢٨ ص
٤٨٢٩ ص
٤٨٣٠ ص
٤٨٣١ ص
٤٨٣٢ ص
٤٨٣٣ ص
٤٨٣٤ ص
٤٨٣٥ ص
٤٨٣٦ ص
٤٨٣٧ ص
٤٨٣٨ ص
٤٨٣٩ ص
٤٨٤٠ ص
٤٨٤١ ص
٤٨٤٢ ص
٤٨٤٣ ص
٤٨٤٤ ص
٤٨٤٥ ص
٤٨٤٦ ص
٤٨٤٧ ص
٤٨٤٨ ص
٤٨٤٩ ص
٤٨٥٠ ص
٤٨٥١ ص
٤٨٥٢ ص
٤٨٥٣ ص
٤٨٥٤ ص
٤٨٥٥ ص
٤٨٥٦ ص
٤٨٥٧ ص
٤٨٥٨ ص
٤٨٥٩ ص
٤٨٦٠ ص
٤٨٦١ ص
٤٨٦٢ ص
٤٨٦٣ ص
٤٨٦٤ ص
٤٨٦٥ ص
٤٨٦٦ ص
٤٨٦٧ ص
٤٨٦٨ ص
٤٨٦٩ ص
٤٨٧٠ ص
٤٨٧١ ص
٤٨٧٢ ص
٤٨٧٣ ص
٤٨٧٤ ص
٤٨٧٥ ص
٤٨٧٦ ص
٤٨٧٧ ص
٤٨٧٨ ص
٤٨٧٩ ص
٤٨٨٠ ص
٤٨٨١ ص
٤٨٨٢ ص
٤٨٨٣ ص
٤٨٨٤ ص
٤٨٨٥ ص
٤٨٨٦ ص
٤٨٨٧ ص
٤٨٨٨ ص
٤٨٨٩ ص
٤٨٩٠ ص
٤٨٩١ ص
٤٨٩٢ ص
٤٨٩٣ ص
٤٨٩٤ ص
٤٨٩٥ ص
٤٨٩٦ ص
٤٨٩٧ ص
٤٨٩٨ ص
٤٨٩٩ ص
٤٩٠٠ ص
٤٩٠١ ص
٤٩٠٢ ص
٤٩٠٣ ص
٤٩٠٤ ص
٤٩٠٥ ص
٤٩٠٦ ص
٤٩٠٧ ص
٤٩٠٨ ص
٤٩٠٩ ص
٤٩١٠ ص
٤٩١١ ص
٤٩١٢ ص
٤٩١٣ ص
٤٩١٤ ص
٤٩١٥ ص
٤٩١٦ ص
٤٩١٧ ص
٤٩١٨ ص
٤٩١٩ ص
٤٩٢٠ ص
٤٩٢١ ص
٤٩٢٢ ص
٤٩٢٣ ص
٤٩٢٤ ص
٤٩٢٥ ص
٤٩٢٦ ص
٤٩٢٧ ص
٤٩٢٨ ص
٤٩٢٩ ص
٤٩٣٠ ص
٤٩٣١ ص
٤٩٣٢ ص
٤٩٣٣ ص
٤٩٣٤ ص
٤٩٣٥ ص
٤٩٣٦ ص
٤٩٣٧ ص
٤٩٣٨ ص
٤٩٣٩ ص
٤٩٤٠ ص
٤٩٤١ ص
٤٩٤٢ ص
٤٩٤٣ ص
٤٩٤٤ ص
٤٩٤٥ ص
٤٩٤٦ ص
٤٩٤٧ ص
٤٩٤٨ ص
٤٩٤٩ ص
٤٩٥٠ ص
٤٩٥١ ص
٤٩٥٢ ص
٤٩٥٣ ص
٤٩٥٤ ص
٤٩٥٥ ص
٤٩٥٦ ص
٤٩٥٧ ص
٤٩٥٨ ص
٤٩٥٩ ص
٤٩٦٠ ص
٤٩٦١ ص
٤٩٦٢ ص
٤٩٦٣ ص
٤٩٦٤ ص
٤٩٦٥ ص
٤٩٦٦ ص
٤٩٦٧ ص
٤٩٦٨ ص
٤٩٦٩ ص
٤٩٧٠ ص
٤٩٧١ ص
٤٩٧٢ ص
٤٩٧٣ ص
٤٩٧٤ ص
٤٩٧٥ ص
٤٩٧٦ ص
٤٩٧٧ ص
٤٩٧٨ ص
٤٩٧٩ ص
٤٩٨٠ ص
٤٩٨١ ص
٤٩٨٢ ص
٤٩٨٣ ص
٤٩٨٤ ص
٤٩٨٥ ص
٤٩٨٦ ص
٤٩٨٧ ص
٤٩٨٨ ص
٤٩٨٩ ص
٤٩٩٠ ص
٤٩٩١ ص
٤٩٩٢ ص
٤٩٩٣ ص
٤٩٩٤ ص
٤٩٩٥ ص
٤٩٩٦ ص
٤٩٩٧ ص
٤٩٩٨ ص
٤٩٩٩ ص
٥٠٠٠ ص
٥٠٠١ ص
٥٠٠٢ ص
٥٠٠٣ ص
٥٠٠٤ ص
٥٠٠٥ ص
٥٠٠٦ ص
٥٠٠٧ ص
٥٠٠٨ ص
٥٠٠٩ ص
٥٠١٠ ص
٥٠١١ ص
٥٠١٢ ص
٥٠١٣ ص
٥٠١٤ ص
٥٠١٥ ص
٥٠١٦ ص
٥٠١٧ ص
٥٠١٨ ص
٥٠١٩ ص
٥٠٢٠ ص
٥٠٢١ ص
٥٠٢٢ ص
٥٠٢٣ ص
٥٠٢٤ ص
٥٠٢٥ ص
٥٠٢٦ ص
٥٠٢٧ ص
٥٠٢٨ ص
٥٠٢٩ ص
٥٠٣٠ ص
٥٠٣١ ص
٥٠٣٢ ص
٥٠٣٣ ص
٥٠٣٤ ص
٥٠٣٥ ص
٥٠٣٦ ص
٥٠٣٧ ص
٥٠٣٨ ص
٥٠٣٩ ص
٥٠٤٠ ص
٥٠٤١ ص
٥٠٤٢ ص
٥٠٤٣ ص
٥٠٤٤ ص
٥٠٤٥ ص
٥٠٤٦ ص
٥٠٤٧ ص
٥٠٤٨ ص
٥٠٤٩ ص
٥٠٥٠ ص
٥٠٥١ ص
٥٠٥٢ ص
٥٠٥٣ ص
٥٠٥٤ ص
٥٠٥٥ ص
٥٠٥٦ ص
٥٠٥٧ ص
٥٠٥٨ ص
٥٠٥٩ ص
٥٠٦٠ ص
٥٠٦١ ص
٥٠٦٢ ص
٥٠٦٣ ص
٥٠٦٤ ص
٥٠٦٥ ص
٥٠٦٦ ص
٥٠٦٧ ص
٥٠٦٨ ص
٥٠٦٩ ص
٥٠٧٠ ص
٥٠٧١ ص
٥٠٧٢ ص
٥٠٧٣ ص
٥٠٧٤ ص
٥٠٧٥ ص
٥٠٧٦ ص
٥٠٧٧ ص
٥٠٧٨ ص
٥٠٧٩ ص
٥٠٨٠ ص
٥٠٨١ ص
٥٠٨٢ ص
٥٠٨٣ ص
٥٠٨٤ ص
٥٠٨٥ ص
٥٠٨٦ ص
٥٠٨٧ ص
٥٠٨٨ ص
٥٠٨٩ ص
٥٠٩٠ ص
٥٠٩١ ص
٥٠٩٢ ص
٥٠٩٣ ص
٥٠٩٤ ص
٥٠٩٥ ص
٥٠٩٦ ص
٥٠٩٧ ص
٥٠٩٨ ص
٥٠٩٩ ص
٥١٠٠ ص
٥١٠١ ص
٥١٠٢ ص
٥١٠٣ ص
٥١٠٤ ص
٥١٠٥ ص
٥١٠٦ ص
٥١٠٧ ص
٥١٠٨ ص
٥١٠٩ ص
٥١١٠ ص
٥١١١ ص
٥١١٢ ص
٥١١٣ ص
٥١١٤ ص
٥١١٥ ص
٥١١٦ ص
٥١١٧ ص
٥١١٨ ص
٥١١٩ ص
٥١٢٠ ص
٥١٢١ ص
٥١٢٢ ص
٥١٢٣ ص
٥١٢٤ ص
٥١٢٥ ص
٥١٢٦ ص
٥١٢٧ ص
٥١٢٨ ص
٥١٢٩ ص
٥١٣٠ ص
٥١٣١ ص
٥١٣٢ ص
٥١٣٣ ص
٥١٣٤ ص
٥١٣٥ ص
٥١٣٦ ص
٥١٣٧ ص
٥١٣٨ ص
٥١٣٩ ص
٥١٤٠ ص
٥١٤١ ص
٥١٤٢ ص
٥١٤٣ ص
٥١٤٤ ص
٥١٤٥ ص
٥١٤٦ ص
٥١٤٧ ص
٥١٤٨ ص
٥١٤٩ ص
٥١٥٠ ص
٥١٥١ ص
٥١٥٢ ص
٥١٥٣ ص
٥١٥٤ ص
٥١٥٥ ص
٥١٥٦ ص
٥١٥٧ ص
٥١٥٨ ص
٥١٥٩ ص
٥١٦٠ ص
٥١٦١ ص
٥١٦٢ ص
٥١٦٣ ص
٥١٦٤ ص
٥١٦٥ ص
٥١٦٦ ص
٥١٦٧ ص
٥١٦٨ ص
٥١٦٩ ص
٥١٧٠ ص
٥١٧١ ص
٥١٧٢ ص
٥١٧٣ ص
٥١٧٤ ص
٥١٧٥ ص
٥١٧٦ ص
٥١٧٧ ص
٥١٧٨ ص
٥١٧٩ ص
٥١٨٠ ص
٥١٨١ ص
٥١٨٢ ص
٥١٨٣ ص
٥١٨٤ ص
٥١٨٥ ص
٥١٨٦ ص
٥١٨٧ ص
٥١٨٨ ص
٥١٨٩ ص
٥١٩٠ ص
٥١٩١ ص
٥١٩٢ ص
٥١٩٣ ص
٥١٩٤ ص
٥١٩٥ ص
٥١٩٦ ص
٥١٩٧ ص
٥١٩٨ ص
٥١٩٩ ص
٥٢٠٠ ص
٥٢٠١ ص
٥٢٠٢ ص
٥٢٠٣ ص
٥٢٠٤ ص
٥٢٠٥ ص
٥٢٠٦ ص
٥٢٠٧ ص
٥٢٠٨ ص
٥٢٠٩ ص
٥٢١٠ ص
٥٢١١ ص
٥٢١٢ ص
٥٢١٣ ص
٥٢١٤ ص
٥٢١٥ ص
٥٢١٦ ص
٥٢١٧ ص
٥٢١٨ ص
٥٢١٩ ص
٥٢٢٠ ص
٥٢٢١ ص
٥٢٢٢ ص
٥٢٢٣ ص
٥٢٢٤ ص
٥٢٢٥ ص
٥٢٢٦ ص
٥٢٢٧ ص
٥٢٢٨ ص
٥٢٢٩ ص
٥٢٣٠ ص
٥٢٣١ ص
٥٢٣٢ ص
٥٢٣٣ ص
٥٢٣٤ ص
٥٢٣٥ ص
٥٢٣٦ ص
٥٢٣٧ ص
٥٢٣٨ ص
٥٢٣٩ ص
٥٢٤٠ ص
٥٢٤١ ص
٥٢٤٢ ص
٥٢٤٣ ص
٥٢٤٤ ص
٥٢٤٥ ص
٥٢٤٦ ص
٥٢٤٧ ص
٥٢٤٨ ص
٥٢٤٩ ص
٥٢٥٠ ص
٥٢٥١ ص
٥٢٥٢ ص
٥٢٥٣ ص
٥٢٥٤ ص
٥٢٥٥ ص
٥٢٥٦ ص
٥٢٥٧ ص
٥٢٥٨ ص
٥٢٥٩ ص
٥٢٦٠ ص
٥٢٦١ ص
٥٢٦٢ ص
٥٢٦٣ ص
٥٢٦٤ ص
٥٢٦٥ ص
٥٢٦٦ ص
٥٢٦٧ ص
٥٢٦٨ ص
٥٢٦٩ ص
٥٢٧٠ ص
٥٢٧١ ص
٥٢٧٢ ص
٥٢٧٣ ص
٥٢٧٤ ص
٥٢٧٥ ص
٥٢٧٦ ص
٥٢٧٧ ص
٥٢٧٨ ص
٥٢٧٩ ص
٥٢٨٠ ص
٥٢٨١ ص
٥٢٨٢ ص
٥٢٨٣ ص
٥٢٨٤ ص
٥٢٨٥ ص
٥٢٨٦ ص
٥٢٨٧ ص
٥٢٨٨ ص
٥٢٨٩ ص
٥٢٩٠ ص
٥٢٩١ ص
٥٢٩٢ ص
٥٢٩٣ ص
٥٢٩٤ ص
٥٢٩٥ ص
٥٢٩٦ ص
٥٢٩٧ ص
٥٢٩٨ ص
٥٢٩٩ ص
٥٣٠٠ ص
٥٣٠١ ص
٥٣٠٢ ص
٥٣٠٣ ص
٥٣٠٤ ص
٥٣٠٥ ص
٥٣٠٦ ص
٥٣٠٧ ص
٥٣٠٨ ص
٥٣٠٩ ص
٥٣١٠ ص
٥٣١١ ص
٥٣١٢ ص
٥٣١٣ ص
٥٣١٤ ص
٥٣١٥ ص
٥٣١٦ ص
٥٣١٧ ص
٥٣١٨ ص
٥٣١٩ ص
٥٣٢٠ ص
٥٣٢١ ص
٥٣٢٢ ص
٥٣٢٣ ص
٥٣٢٤ ص
٥٣٢٥ ص
٥٣٢٦ ص
٥٣٢٧ ص
٥٣٢٨ ص
٥٣٢٩ ص
٥٣٣٠ ص
٥٣٣١ ص
٥٣٣٢ ص
٥٣٣٣ ص
٥٣٣٤ ص
٥٣٣٥ ص
٥٣٣٦ ص
٥٣٣٧ ص
٥٣٣٨ ص
٥٣٣٩ ص
٥٣٤٠ ص
٥٣٤١ ص
٥٣٤٢ ص
٥٣٤٣ ص
٥٣٤٤ ص
٥٣٤٥ ص
٥٣٤٦ ص
٥٣٤٧ ص
٥٣٤٨ ص
٥٣٤٩ ص
٥٣٥٠ ص
٥٣٥١ ص
٥٣٥٢ ص
٥٣٥٣ ص
٥٣٥٤ ص
٥٣٥٥ ص
٥٣٥٦ ص
٥٣٥٧ ص
٥٣٥٨ ص
٥٣٥٩ ص
٥٣٦٠ ص
٥٣٦١ ص
٥٣٦٢ ص
٥٣٦٣ ص
٥٣٦٤ ص
٥٣٦٥ ص
٥٣٦٦ ص
٥٣٦٧ ص
٥٣٦٨ ص
٥٣٦٩ ص
٥٣٧٠ ص
٥٣٧١ ص
٥٣٧٢ ص
٥٣٧٣ ص
٥٣٧٤ ص
٥٣٧٥ ص
٥٣٧٦ ص
٥٣٧٧ ص
٥٣٧٨ ص
٥٣٧٩ ص
٥٣٨٠ ص
٥٣٨١ ص
٥٣٨٢ ص
٥٣٨٣ ص
٥٣٨٤ ص
٥٣٨٥ ص
٥٣٨٦ ص
٥٣٨٧ ص
٥٣٨٨ ص
٥٣٨٩ ص
٥٣٩٠ ص
٥٣٩١ ص
٥٣٩٢ ص
٥٣٩٣ ص
٥٣٩٤ ص
٥٣٩٥ ص
٥٣٩٦ ص
٥٣٩٧ ص
٥٣٩٨ ص
٥٣٩٩ ص
٥٤٠٠ ص
٥٤٠١ ص
٥٤٠٢ ص
٥٤٠٣ ص
٥٤٠٤ ص
٥٤٠٥ ص
٥٤٠٦ ص
٥٤٠٧ ص
٥٤٠٨ ص
٥٤٠٩ ص
٥٤١٠ ص
٥٤١١ ص
٥٤١٢ ص
٥٤١٣ ص
٥٤١٤ ص
٥٤١٥ ص
٥٤١٦ ص
٥٤١٧ ص
٥٤١٨ ص
٥٤١٩ ص
٥٤٢٠ ص
٥٤٢١ ص
٥٤٢٢ ص
٥٤٢٣ ص
٥٤٢٤ ص
٥٤٢٥ ص
٥٤٢٦ ص
٥٤٢٧ ص
٥٤٢٨ ص
٥٤٢٩ ص
٥٤٣٠ ص
٥٤٣١ ص
٥٤٣٢ ص
٥٤٣٣ ص
٥٤٣٤ ص
٥٤٣٥ ص
٥٤٣٦ ص
٥٤٣٧ ص
٥٤٣٨ ص
٥٤٣٩ ص
٥٤٤٠ ص
٥٤٤١ ص
٥٤٤٢ ص
٥٤٤٣ ص
٥٤٤٤ ص
٥٤٤٥ ص
٥٤٤٦ ص
٥٤٤٧ ص
٥٤٤٨ ص
٥٤٤٩ ص
٥٤٥٠ ص
٥٤٥١ ص
٥٤٥٢ ص
٥٤٥٣ ص
٥٤٥٤ ص
٥٤٥٥ ص
٥٤٥٦ ص
٥٤٥٧ ص
٥٤٥٨ ص
٥٤٥٩ ص
٥٤٦٠ ص
٥٤٦١ ص
٥٤٦٢ ص
٥٤٦٣ ص
٥٤٦٤ ص
٥٤٦٥ ص
٥٤٦٦ ص
٥٤٦٧ ص
٥٤٦٨ ص
٥٤٦٩ ص
٥٤٧٠ ص
٥٤٧١ ص
٥٤٧٢ ص
٥٤٧٣ ص
٥٤٧٤ ص
٥٤٧٥ ص
٥٤٧٦ ص
٥٤٧٧ ص
٥٤٧٨ ص
٥٤٧٩ ص
٥٤٨٠ ص
٥٤٨١ ص
٥٤٨٢ ص
٥٤٨٣ ص
٥٤٨٤ ص
٥٤٨٥ ص
٥٤٨٦ ص
٥٤٨٧ ص
٥٤٨٨ ص
٥٤٨٩ ص
٥٤٩٠ ص
٥٤٩١ ص
٥٤٩٢ ص
٥٤٩٣ ص
٥٤٩٤ ص
٥٤٩٥ ص
٥٤٩٦ ص
٥٤٩٧ ص
٥٤٩٨ ص
٥٤٩٩ ص
٥٥٠٠ ص
٥٥٠١ ص
٥٥٠٢ ص
٥٥٠٣ ص
٥٥٠٤ ص
٥٥٠٥ ص
٥٥٠٦ ص
٥٥٠٧ ص
٥٥٠٨ ص
٥٥٠٩ ص
٥٥١٠ ص
٥٥١١ ص
٥٥١٢ ص
٥٥١٣ ص
٥٥١٤ ص
٥٥١٥ ص
٥٥١٦ ص
٥٥١٧ ص
٥٥١٨ ص
٥٥١٩ ص
٥٥٢٠ ص
٥٥٢١ ص
٥٥٢٢ ص
٥٥٢٣ ص
٥٥٢٤ ص
٥٥٢٥ ص
٥٥٢٦ ص
٥٥٢٧ ص
٥٥٢٨ ص
٥٥٢٩ ص
٥٥٣٠ ص
٥٥٣١ ص
٥٥٣٢ ص
٥٥٣٣ ص
٥٥٣٤ ص
٥٥٣٥ ص
٥٥٣٦ ص
٥٥٣٧ ص
٥٥٣٨ ص
٥٥٣٩ ص
٥٥٤٠ ص
٥٥٤١ ص
٥٥٤٢ ص
٥٥٤٣ ص
٥٥٤٤ ص
٥٥٤٥ ص
٥٥٤٦ ص
٥٥٤٧ ص
٥٥٤٨ ص
٥٥٤٩ ص
٥٥٥٠ ص
٥٥٥١ ص
٥٥٥٢ ص
٥٥٥٣ ص
٥٥٥٤ ص
٥٥٥٥ ص
٥٥٥٦ ص
٥٥٥٧ ص
٥٥٥٨ ص
٥٥٥٩ ص
٥٥٦٠ ص
٥٥٦١ ص
٥٥٦٢ ص
٥٥٦٣ ص
٥٥٦٤ ص
٥٥٦٥ ص
٥٥٦٦ ص
٥٥٦٧ ص
٥٥٦٨ ص
٥٥٦٩ ص
٥٥٧٠ ص
٥٥٧١ ص
٥٥٧٢ ص
٥٥٧٣ ص
٥٥٧٤ ص
٥٥٧٥ ص
٥٥٧٦ ص
٥٥٧٧ ص
٥٥٧٨ ص
٥٥٧٩ ص
٥٥٨٠ ص
٥٥٨١ ص
٥٥٨٢ ص
٥٥٨٣ ص
٥٥٨٤ ص
٥٥٨٥ ص
٥٥٨٦ ص
٥٥٨٧ ص
٥٥٨٨ ص
٥٥٨٩ ص
٥٥٩٠ ص
٥٥٩١ ص
٥٥٩٢ ص
٥٥٩٣ ص
٥٥٩٤ ص
٥٥٩٥ ص
٥٥٩٦ ص
٥٥٩٧ ص
٥٥٩٨ ص
٥٥٩٩ ص
٥٦٠٠ ص
٥٦٠١ ص
٥٦٠٢ ص
٥٦٠٣ ص
٥٦٠٤ ص
٥٦٠٥ ص
٥٦٠٦ ص
٥٦٠٧ ص
٥٦٠٨ ص
٥٦٠٩ ص
٥٦١٠ ص
٥٦١١ ص
٥٦١٢ ص
٥٦١٣ ص
٥٦١٤ ص
٥٦١٥ ص
٥٦١٦ ص
٥٦١٧ ص
٥٦١٨ ص
٥٦١٩ ص
٥٦٢٠ ص
٥٦٢١ ص
٥٦٢٢ ص
٥٦٢٣ ص
٥٦٢٤ ص
٥٦٢٥ ص
٥٦٢٦ ص
٥٦٢٧ ص
٥٦٢٨ ص
٥٦٢٩ ص
٥٦٣٠ ص
٥٦٣١ ص
٥٦٣٢ ص
٥٦٣٣ ص
٥٦٣٤ ص
٥٦٣٥ ص
٥٦٣٦ ص
٥٦٣٧ ص
٥٦٣٨ ص
٥٦٣٩ ص
٥٦٤٠ ص
٥٦٤١ ص
٥٦٤٢ ص
٥٦٤٣ ص
٥٦٤٤ ص
٥٦٤٥ ص
٥٦٤٦ ص
٥٦٤٧ ص
٥٦٤٨ ص
٥٦٤٩ ص
٥٦٥٠ ص
٥٦٥١ ص
٥٦٥٢ ص
٥٦٥٣ ص
٥٦٥٤ ص
٥٦٥٥ ص
٥٦٥٦ ص
٥٦٥٧ ص
٥٦٥٨ ص
٥٦٥٩ ص
٥٦٦٠ ص
٥٦٦١ ص
٥٦٦٢ ص
٥٦٦٣ ص
٥٦٦٤ ص
٥٦٦٥ ص
٥٦٦٦ ص
٥٦٦٧ ص
٥٦٦٨ ص
٥٦٦٩ ص
٥٦٧٠ ص
٥٦٧١ ص
٥٦٧٢ ص
٥٦٧٣ ص
٥٦٧٤ ص
٥٦٧٥ ص
٥٦٧٦ ص
٥٦٧٧ ص
٥٦٧٨ ص
٥٦٧٩ ص
٥٦٨٠ ص
٥٦٨١ ص
٥٦٨٢ ص
٥٦٨٣ ص
٥٦٨٤ ص
٥٦٨٥ ص
٥٦٨٦ ص
٥٦٨٧ ص
٥٦٨٨ ص
٥٦٨٩ ص
٥٦٩٠ ص
٥٦٩١ ص
٥٦٩٢ ص
٥٦٩٣ ص
٥٦٩٤ ص
٥٦٩٥ ص
٥٦٩٦ ص
٥٦٩٧ ص
٥٦٩٨ ص
٥٦٩٩ ص
٥٧٠٠ ص
٥٧٠١ ص
٥٧٠٢ ص
٥٧٠٣ ص
٥٧٠٤ ص
٥٧٠٥ ص
٥٧٠٦ ص
٥٧٠٧ ص
٥٧٠٨ ص
٥٧٠٩ ص
٥٧١٠ ص
٥٧١١ ص
٥٧١٢ ص
٥٧١٣ ص
٥٧١٤ ص
٥٧١٥ ص
٥٧١٦ ص
٥٧١٧ ص
٥٧١٨ ص
٥٧١٩ ص
٥٧٢٠ ص
٥٧٢١ ص
٥٧٢٢ ص
٥٧٢٣ ص
٥٧٢٤ ص
٥٧٢٥ ص
٥٧٢٦ ص
٥٧٢٧ ص
٥٧٢٨ ص
٥٧٢٩ ص
٥٧٣٠ ص
٥٧٣١ ص
٥٧٣٢ ص
٥٧٣٣ ص
٥٧٣٤ ص
٥٧٣٥ ص
٥٧٣٦ ص
٥٧٣٧ ص
٥٧٣٨ ص
٥٧٣٩ ص
٥٧٤٠ ص
٥٧٤١ ص
٥٧٤٢ ص
٥٧٤٣ ص
٥٧٤٤ ص
٥٧٤٥ ص
٥٧٤٦ ص
٥٧٤٧ ص
٥٧٤٨ ص
٥٧٤٩ ص
٥٧٥٠ ص
٥٧٥١ ص
٥٧٥٢ ص
٥٧٥٣ ص
٥٧٥٤ ص
٥٧٥٥ ص
٥٧٥٦ ص
٥٧٥٧ ص
٥٧٥٨ ص
٥٧٥٩ ص
٥٧٦٠ ص
٥٧٦١ ص
٥٧٦٢ ص
٥٧٦٣ ص
٥٧٦٤ ص
٥٧٦٥ ص
٥٧٦٦ ص
٥٧٦٧ ص
٥٧٦٨ ص
٥٧٦٩ ص
٥٧٧٠ ص
٥٧٧١ ص
٥٧٧٢ ص
٥٧٧٣ ص
٥٧٧٤ ص
٥٧٧٥ ص
٥٧٧٦ ص
٥٧٧٧ ص
٥٧٧٨ ص
٥٧٧٩ ص
٥٧٨٠ ص
٥٧٨١ ص
٥٧٨٢ ص
٥٧٨٣ ص
٥٧٨٤ ص
٥٧٨٥ ص
٥٧٨٦ ص
٥٧٨٧ ص
٥٧٨٨ ص
٥٧٨٩ ص
٥٧٩٠ ص
٥٧٩١ ص
٥٧٩٢ ص
٥٧٩٣ ص
٥٧٩٤ ص
٥٧٩٥ ص
٥٧٩٦ ص
٥٧٩٧ ص
٥٧٩٨ ص
٥٧٩٩ ص
٥٨٠٠ ص
٥٨٠١ ص
٥٨٠٢ ص
٥٨٠٣ ص
٥٨٠٤ ص
٥٨٠٥ ص
٥٨٠٦ ص
٥٨٠٧ ص
٥٨٠٨ ص
٥٨٠٩ ص
٥٨١٠ ص
٥٨١١ ص
٥٨١٢ ص
٥٨١٣ ص
٥٨١٤ ص
٥٨١٥ ص
٥٨١٦ ص
٥٨١٧ ص
٥٨١٨ ص
٥٨١٩ ص
٥٨٢٠ ص
٥٨٢١ ص
٥٨٢٢ ص
٥٨٢٣ ص
٥٨٢٤ ص
٥٨٢٥ ص
٥٨٢٦ ص
٥٨٢٧ ص
٥٨٢٨ ص
٥٨٢٩ ص
٥٨٣٠ ص
٥٨٣١ ص
٥٨٣٢ ص
٥٨٣٣ ص
٥٨٣٤ ص
٥٨٣٥ ص
٥٨٣٦ ص
٥٨٣٧ ص
٥٨٣٨ ص
٥٨٣٩ ص
٥٨٤٠ ص
٥٨٤١ ص
٥٨٤٢ ص
٥٨٤٣ ص
٥٨٤٤ ص
٥٨٤٥ ص
٥٨٤٦ ص
٥٨٤٧ ص
٥٨٤٨ ص
٥٨٤٩ ص
٥٨٥٠ ص
٥٨٥١ ص
٥٨٥٢ ص
٥٨٥٣ ص
٥٨٥٤ ص
٥٨٥٥ ص
٥٨٥٦ ص
٥٨٥٧ ص
٥٨٥٨ ص
٥٨٥٩ ص
٥٨٦٠ ص
٥٨٦١ ص
٥٨٦٢ ص
٥٨٦٣ ص
٥٨٦٤ ص
٥٨٦٥ ص
٥٨٦٦ ص
٥٨٦٧ ص
٥٨٦٨ ص
٥٨٦٩ ص
٥٨٧٠ ص
٥٨٧١ ص
٥٨٧٢ ص
٥٨٧٣ ص
٥٨٧٤ ص
٥٨٧٥ ص
٥٨٧٦ ص
٥٨٧٧ ص
٥٨٧٨ ص
٥٨٧٩ ص
٥٨٨٠ ص
٥٨٨١ ص
٥٨٨٢ ص
٥٨٨٣ ص
٥٨٨٤ ص
٥٨٨٥ ص
٥٨٨٦ ص
٥٨٨٧ ص
٥٨٨٨ ص
٥٨٨٩ ص
٥٨٩٠ ص
٥٨٩١ ص
٥٨٩٢ ص
٥٨٩٣ ص
٥٨٩٤ ص
٥٨٩٥ ص
٥٨٩٦ ص
٥٨٩٧ ص
٥٨٩٨ ص
٥٨٩٩ ص
٥٩٠٠ ص
٥٩٠١ ص
٥٩٠٢ ص
٥٩٠٣ ص
٥٩٠٤ ص
٥٩٠٥ ص
٥٩٠٦ ص
٥٩٠٧ ص
٥٩٠٨ ص
٥٩٠٩ ص
٥٩١٠ ص
٥٩١١ ص
٥٩١٢ ص
٥٩١٣ ص
٥٩١٤ ص
٥٩١٥ ص
٥٩١٦ ص
٥٩١٧ ص
٥٩١٨ ص
٥٩١٩ ص
٥٩٢٠ ص
٥٩٢١ ص
٥٩٢٢ ص
٥٩٢٣ ص
٥٩٢٤ ص
٥٩٢٥ ص
٥٩٢٦ ص
٥٩٢٧ ص
٥٩٢٨ ص
٥٩٢٩ ص
٥٩٣٠ ص
٥٩٣١ ص
٥٩٣٢ ص
٥٩٣٣ ص
٥٩٣٤ ص
٥٩٣٥ ص
٥٩٣٦ ص
٥٩٣٧ ص
٥٩٣٨ ص
٥٩٣٩ ص
٥٩٤٠ ص
٥٩٤١ ص
٥٩٤٢ ص
٥٩٤٣ ص
٥٩٤٤ ص
٥٩٤٥ ص
٥٩٤٦ ص
٥٩٤٧ ص
٥٩٤٨ ص
٥٩٤٩ ص
٥٩٥٠ ص
٥٩٥١ ص
٥٩٥٢ ص
٥٩٥٣ ص
٥٩٥٤ ص
٥٩٥٥ ص
٥٩٥٦ ص
٥٩٥٧ ص
٥٩٥٨ ص
٥٩٥٩ ص
٥٩٦٠ ص
٥٩٦١ ص
٥٩٦٢ ص
٥٩٦٣ ص
٥٩٦٤ ص
٥٩٦٥ ص
٥٩٦٦ ص
٥٩٦٧ ص
٥٩٦٨ ص
٥٩٦٩ ص
٥٩٧٠ ص
٥٩٧١ ص
٥٩٧٢ ص
٥٩٧٣ ص
٥٩٧٤ ص
٥٩٧٥ ص
٥٩٧٦ ص
٥٩٧٧ ص
٥٩٧٨ ص
٥٩٧٩ ص
٥٩٨٠ ص
٥٩٨١ ص
٥٩٨٢ ص
٥٩٨٣ ص
٥٩٨٤ ص
٥٩٨٥ ص
٥٩٨٦ ص
٥٩٨٧ ص
٥٩٨٨ ص
٥٩٨٩ ص
٥٩٩٠ ص
٥٩٩١ ص
٥٩٩٢ ص
٥٩٩٣ ص
٥٩٩٤ ص
٥٩٩٥ ص
٥٩٩٦ ص
٥٩٩٧ ص
٥٩٩٨ ص
٥٩٩٩ ص
٦٠٠٠ ص
٦٠٠١ ص
٦٠٠٢ ص
٦٠٠٣ ص
٦٠٠٤ ص
٦٠٠٥ ص
٦٠٠٦ ص
٦٠٠٧ ص
٦٠٠٨ ص
٦٠٠٩ ص
٦٠١٠ ص
٦٠١١ ص
٦٠١٢ ص
٦٠١٣ ص
٦٠١٤ ص
٦٠١٥ ص
٦٠١٦ ص
٦٠١٧ ص
٦٠١٨ ص
٦٠١٩ ص
٦٠٢٠ ص
٦٠٢١ ص
٦٠٢٢ ص
٦٠٢٣ ص
٦٠٢٤ ص
٦٠٢٥ ص
٦٠٢٦ ص
٦٠٢٧ ص
٦٠٢٨ ص
٦٠٢٩ ص
٦٠٣٠ ص
٦٠٣١ ص
٦٠٣٢ ص
٦٠٣٣ ص
٦٠٣٤ ص
٦٠٣٥ ص
٦٠٣٦ ص
٦٠٣٧ ص
٦٠٣٨ ص
٦٠٣٩ ص
٦٠٤٠ ص
٦٠٤١ ص
٦٠٤٢ ص
٦٠٤٣ ص
٦٠٤٤ ص
٦٠٤٥ ص
٦٠٤٦ ص
٦٠٤٧ ص
٦٠٤٨ ص
٦٠٤٩ ص
٦٠٥٠ ص
٦٠٥١ ص
٦٠٥٢ ص
٦٠٥٣ ص
٦٠٥٤ ص
٦٠٥٥ ص
٦٠٥٦ ص
٦٠٥٧ ص
٦٠٥٨ ص
٦٠٥٩ ص
٦٠٦٠ ص
٦٠٦١ ص
٦٠٦٢ ص
٦٠٦٣ ص
٦٠٦٤ ص
٦٠٦٥ ص
٦٠٦٦ ص
٦٠٦٧ ص
٦٠٦٨ ص
٦٠٦٩ ص
٦٠٧٠ ص
٦٠٧١ ص
٦٠٧٢ ص
٦٠٧٣ ص
٦٠٧٤ ص
٦٠٧٥ ص
٦٠٧٦ ص
٦٠٧٧ ص
٦٠٧٨ ص
٦٠٧٩ ص
٦٠٨٠ ص
٦٠٨١ ص
٦٠٨٢ ص
٦٠٨٣ ص
٦٠٨٤ ص
٦٠٨٥ ص
٦٠٨٦ ص
٦٠٨٧ ص
٦٠٨٨ ص
٦٠٨٩ ص
٦٠٩٠ ص
٦٠٩١ ص
٦٠٩٢ ص
٦٠٩٣ ص
٦٠٩٤ ص
٦٠٩٥ ص
٦٠٩٦ ص
٦٠٩٧ ص
٦٠٩٨ ص
٦٠٩٩ ص
٦١٠٠ ص
٦١٠١ ص
٦١٠٢ ص
٦١٠٣ ص
٦١٠٤ ص
٦١٠٥ ص
٦١٠٦ ص
٦١٠٧ ص
٦١٠٨ ص
٦١٠٩ ص
٦١١٠ ص
٦١١١ ص
٦١١٢ ص
٦١١٣ ص
٦١١٤ ص
٦١١٥ ص
٦١١٦ ص
٦١١٧ ص
٦١١٨ ص
٦١١٩ ص
٦١٢٠ ص
٦١٢١ ص
٦١٢٢ ص
٦١٢٣ ص
٦١٢٤ ص
٦١٢٥ ص
٦١٢٦ ص
٦١٢٧ ص
٦١٢٨ ص
٦١٢٩ ص
٦١٣٠ ص
٦١٣١ ص
٦١٣٢ ص
٦١٣٣ ص
٦١٣٤ ص
٦١٣٥ ص
٦١٣٦ ص
٦١٣٧ ص
٦١٣٨ ص
٦١٣٩ ص
٦١٤٠ ص
٦١٤١ ص
٦١٤٢ ص
٦١٤٣ ص
٦١٤٤ ص
٦١٤٥ ص
٦١٤٦ ص
٦١٤٧ ص
٦١٤٨ ص
٦١٤٩ ص
٦١٥٠ ص
٦١٥١ ص
٦١٥٢ ص
٦١٥٣ ص
٦١٥٤ ص
٦١٥٥ ص
٦١٥٦ ص
٦١٥٧ ص
٦١٥٨ ص
٦١٥٩ ص
٦١٦٠ ص
٦١٦١ ص
٦١٦٢ ص
٦١٦٣ ص
٦١٦٤ ص
٦١٦٥ ص
٦١٦٦ ص
٦١٦٧ ص
٦١٦٨ ص
٦١٦٩ ص
٦١٧٠ ص
٦١٧١ ص
٦١٧٢ ص
٦١٧٣ ص
٦١٧٤ ص
٦١٧٥ ص
٦١٧٦ ص
٦١٧٧ ص
٦١٧٨ ص
٦١٧٩ ص
٦١٨٠ ص
٦١٨١ ص
٦١٨٢ ص
٦١٨٣ ص
٦١٨٤ ص
٦١٨٥ ص
٦١٨٦ ص
٦١٨٧ ص
٦١٨٨ ص
٦١٨٩ ص
٦١٩٠ ص
٦١٩١ ص
٦١٩٢ ص
٦١٩٣ ص
٦١٩٤ ص
٦١٩٥ ص
٦١٩٦ ص
٦١٩٧ ص
٦١٩٨ ص
٦١٩٩ ص
٦٢٠٠ ص
٦٢٠١ ص
٦٢٠٢ ص
٦٢٠٣ ص
٦٢٠٤ ص
٦٢٠٥ ص
٦٢٠٦ ص
٦٢٠٧ ص
٦٢٠٨ ص
٦٢٠٩ ص
٦٢١٠ ص
٦٢١١ ص
٦٢١٢ ص
٦٢١٣ ص
٦٢١٤ ص
٦٢١٥ ص
٦٢١٦ ص
٦٢١٧ ص
٦٢١٨ ص
٦٢١٩ ص
٦٢٢٠ ص
٦٢٢١ ص
٦٢٢٢ ص
٦٢٢٣ ص
٦٢٢٤ ص
٦٢٢٥ ص
٦٢٢٦ ص
٦٢٢٧ ص
٦٢٢٨ ص
٦٢٢٩ ص
٦٢٣٠ ص
٦٢٣١ ص
٦٢٣٢ ص
٦٢٣٣ ص
٦٢٣٤ ص
٦٢٣٥ ص
٦٢٣٦ ص
٦٢٣٧ ص
٦٢٣٨ ص
٦٢٣٩ ص
٦٢٤٠ ص
٦٢٤١ ص
٦٢٤٢ ص
٦٢٤٣ ص
٦٢٤٤ ص
٦٢٤٥ ص
٦٢٤٦ ص
٦٢٤٧ ص
٦٢٤٨ ص
٦٢٤٩ ص
٦٢٥٠ ص
٦٢٥١ ص
٦٢٥٢ ص
٦٢٥٣ ص
٦٢٥٤ ص
٦٢٥٥ ص
٦٢٥٦ ص
٦٢٥٧ ص
٦٢٥٨ ص
٦٢٥٩ ص
٦٢٦٠ ص
٦٢٦١ ص
٦٢٦٢ ص
٦٢٦٣ ص
٦٢٦٤ ص
٦٢٦٥ ص
٦٢٦٦ ص
٦٢٦٧ ص
٦٢٦٨ ص
٦٢٦٩ ص
٦٢٧٠ ص
٦٢٧١ ص
٦٢٧٢ ص
٦٢٧٣ ص
٦٢٧٤ ص
٦٢٧٥ ص
٦٢٧٦ ص
٦٢٧٧ ص
٦٢٧٨ ص
٦٢٧٩ ص
٦٢٨٠ ص
٦٢٨١ ص
٦٢٨٢ ص
٦٢٨٣ ص
٦٢٨٤ ص
٦٢٨٥ ص
٦٢٨٦ ص
٦٢٨٧ ص
٦٢٨٨ ص
٦٢٨٩ ص
٦٢٩٠ ص
٦٢٩١ ص
٦٢٩٢ ص
٦٢٩٣ ص
٦٢٩٤ ص
٦٢٩٥ ص
٦٢٩٦ ص
٦٢٩٧ ص
٦٢٩٨ ص
٦٢٩٩ ص
٦٣٠٠ ص
٦٣٠١ ص
٦٣٠٢ ص
٦٣٠٣ ص
٦٣٠٤ ص
٦٣٠٥ ص
٦٣٠٦ ص
٦٣٠٧ ص
٦٣٠٨ ص
٦٣٠٩ ص
٦٣١٠ ص
٦٣١١ ص
٦٣١٢ ص
٦٣١٣ ص
٦٣١٤ ص
٦٣١٥ ص
٦٣١٦ ص
٦٣١٧ ص
٦٣١٨ ص
٦٣١٩ ص
٦٣٢٠ ص
٦٣٢١ ص
٦٣٢٢ ص
٦٣٢٣ ص
٦٣٢٤ ص
٦٣٢٥ ص
٦٣٢٦ ص
٦٣٢٧ ص
٦٣٢٨ ص
٦٣٢٩ ص
٦٣٣٠ ص
٦٣٣١ ص
٦٣٣٢ ص
٦٣٣٣ ص
٦٣٣٤ ص
٦٣٣٥ ص
٦٣٣٦ ص
٦٣٣٧ ص
٦٣٣٨ ص
٦٣٣٩ ص
٦٣٤٠ ص
٦٣٤١ ص
٦٣٤٢ ص
٦٣٤٣ ص
٦٣٤٤ ص
٦٣٤٥ ص
٦٣٤٦ ص
٦٣٤٧ ص
٦٣٤٨ ص
٦٣٤٩ ص
٦٣٥٠ ص
٦٣٥١ ص
٦٣٥٢ ص
٦٣٥٣ ص
٦٣٥٤ ص
٦٣٥٥ ص
٦٣٥٦ ص
٦٣٥٧ ص
٦٣٥٨ ص
٦٣٥٩ ص
٦٣٦٠ ص
٦٣٦١ ص
٦٣٦٢ ص
٦٣٦٣ ص
٦٣٦٤ ص
٦٣٦٥ ص
٦٣٦٦ ص
٦٣٦٧ ص
٦٣٦٨ ص
٦٣٦٩ ص
٦٣٧٠ ص
٦٣٧١ ص
٦٣٧٢ ص
٦٣٧٣ ص
٦٣٧٤ ص
٦٣٧٥ ص
٦٣٧٦ ص
٦٣٧٧ ص
٦٣٧٨ ص
٦٣٧٩ ص
٦٣٨٠ ص
٦٣٨١ ص
٦٣٨٢ ص
٦٣٨٣ ص
٦٣٨٤ ص
٦٣٨٥ ص
٦٣٨٦ ص
٦٣٨٧ ص
٦٣٨٨ ص
٦٣٨٩ ص
٦٣٩٠ ص
٦٣٩١ ص
٦٣٩٢ ص
٦٣٩٣ ص
٦٣٩٤ ص
٦٣٩٥ ص
٦٣٩٦ ص
٦٣٩٧ ص
٦٣٩٨ ص
٦٣٩٩ ص
٦٤٠٠ ص
٦٤٠١ ص
٦٤٠٢ ص
٦٤٠٣ ص
٦٤٠٤ ص
٦٤٠٥ ص
٦٤٠٦ ص
٦٤٠٧ ص
٦٤٠٨ ص
٦٤٠٩ ص
٦٤١٠ ص
٦٤١١ ص
٦٤١٢ ص
٦٤١٣ ص
٦٤١٤ ص
٦٤١٥ ص
٦٤١٦ ص
٦٤١٧ ص
٦٤١٨ ص
٦٤١٩ ص
٦٤٢٠ ص
٦٤٢١ ص
٦٤٢٢ ص
٦٤٢٣ ص
٦٤٢٤ ص
٦٤٢٥ ص
٦٤٢٦ ص
٦٤٢٧ ص
٦٤٢٨ ص
٦٤٢٩ ص
٦٤٣٠ ص
٦٤٣١ ص
٦٤٣٢ ص
٦٤٣٣ ص
٦٤٣٤ ص
٦٤٣٥ ص
٦٤٣٦ ص
٦٤٣٧ ص
٦٤٣٨ ص
٦٤٣٩ ص
٦٤٤٠ ص
٦٤٤١ ص
٦٤٤٢ ص
٦٤٤٣ ص
٦٤٤٤ ص
٦٤٤٥ ص
٦٤٤٦ ص
٦٤٤٧ ص
٦٤٤٨ ص
٦٤٤٩ ص
٦٤٥٠ ص
٦٤٥١ ص
٦٤٥٢ ص
٦٤٥٣ ص
٦٤٥٤ ص
٦٤٥٥ ص
٦٤٥٦ ص
٦٤٥٧ ص
٦٤٥٨ ص
٦٤٥٩ ص
٦٤٦٠ ص
٦٤٦١ ص
٦٤٦٢ ص
٦٤٦٣ ص
٦٤٦٤ ص
٦٤٦٥ ص
٦٤٦٦ ص
٦٤٦٧ ص
٦٤٦٨ ص
٦٤٦٩ ص
٦٤٧٠ ص
٦٤٧١ ص
٦٤٧٢ ص
٦٤٧٣ ص
٦٤٧٤ ص
٦٤٧٥ ص
٦٤٧٦ ص
٦٤٧٧ ص
٦٤٧٨ ص
٦٤٧٩ ص
٦٤٨٠ ص
٦٤٨١ ص
٦٤٨٢ ص
٦٤٨٣ ص
٦٤٨٤ ص
٦٤٨٥ ص
٦٤٨٦ ص
٦٤٨٧ ص
٦٤٨٨ ص
٦٤٨٩ ص
٦٤٩٠ ص
٦٤٩١ ص
٦٤٩٢ ص
٦٤٩٣ ص
٦٤٩٤ ص
٦٤٩٥ ص
٦٤٩٦ ص
٦٤٩٧ ص
٦٤٩٨ ص
٦٤٩٩ ص
٦٥٠٠ ص
٦٥٠١ ص
٦٥٠٢ ص
٦٥٠٣ ص
٦٥٠٤ ص
٦٥٠٥ ص
٦٥٠٦ ص
٦٥٠٧ ص
٦٥٠٨ ص
٦٥٠٩ ص
٦٥١٠ ص
٦٥١١ ص
٦٥١٢ ص
٦٥١٣ ص
٦٥١٤ ص
٦٥١٥ ص
٦٥١٦ ص
٦٥١٧ ص
٦٥١٨ ص
٦٥١٩ ص
٦٥٢٠ ص
٦٥٢١ ص
٦٥٢٢ ص
٦٥٢٣ ص
٦٥٢٤ ص
٦٥٢٥ ص
٦٥٢٦ ص
٦٥٢٧ ص
٦٥٢٨ ص
٦٥٢٩ ص
٦٥٣٠ ص
٦٥٣١ ص
٦٥٣٢ ص
٦٥٣٣ ص
٦٥٣٤ ص
٦٥٣٥ ص
٦٥٣٦ ص
٦٥٣٧ ص
٦٥٣٨ ص
٦٥٣٩ ص
٦٥٤٠ ص
٦٥٤١ ص
٦٥٤٢ ص
٦٥٤٣ ص
٦٥٤٤ ص
٦٥٤٥ ص
٦٥٤٦ ص
٦٥٤٧ ص
٦٥٤٨ ص
٦٥٤٩ ص
٦٥٥٠ ص
٦٥٥١ ص
٦٥٥٢ ص
٦٥٥٣ ص
٦٥٥٤ ص
٦٥٥٥ ص
٦٥٥٦ ص
٦٥٥٧ ص
٦٥٥٨ ص
٦٥٥٩ ص
٦٥٦٠ ص
٦٥٦١ ص
٦٥٦٢ ص
٦٥٦٣ ص
٦٥٦٤ ص
٦٥٦٥ ص
٦٥٦٦ ص
٦٥٦٧ ص
٦٥٦٨ ص
٦٥٦٩ ص
٦٥٧٠ ص
٦٥٧١ ص
٦٥٧٢ ص
٦٥٧٣ ص
٦٥٧٤ ص
٦٥٧٥ ص
٦٥٧٦ ص
٦٥٧٧ ص
٦٥٧٨ ص
٦٥٧٩ ص
٦٥٨٠ ص
٦٥٨١ ص
٦٥٨٢ ص
٦٥٨٣ ص
٦٥٨٤ ص
٦٥٨٥ ص
٦٥٨٦ ص
٦٥٨٧ ص
٦٥٨٨ ص
٦٥٨٩ ص
٦٥٩٠ ص
٦٥٩١ ص
٦٥٩٢ ص
٦٥٩٣ ص
٦٥٩٤ ص
٦٥٩٥ ص
٦٥٩٦ ص
٦٥٩٧ ص
٦٥٩٨ ص
٦٥٩٩ ص
٦٦٠٠ ص
٦٦٠١ ص
٦٦٠٢ ص
٦٦٠٣ ص
٦٦٠٤ ص
٦٦٠٥ ص
٦٦٠٦ ص
٦٦٠٧ ص
٦٦٠٨ ص
٦٦٠٩ ص
٦٦١٠ ص
٦٦١١ ص
٦٦١٢ ص
٦٦١٣ ص
٦٦١٤ ص
٦٦١٥ ص
٦٦١٦ ص
٦٦١٧ ص
٦٦١٨ ص
٦٦١٩ ص
٦٦٢٠ ص
٦٦٢١ ص
٦٦٢٢ ص
٦٦٢٣ ص
٦٦٢٤ ص
٦٦٢٥ ص
٦٦٢٦ ص
٦٦٢٧ ص
٦٦٢٨ ص
٦٦٢٩ ص
٦٦٣٠ ص
٦٦٣١ ص
٦٦٣٢ ص
٦٦٣٣ ص
٦٦٣٤ ص
٦٦٣٥ ص
٦٦٣٦ ص
٦٦٣٧ ص
٦٦٣٨ ص
٦٦٣٩ ص
٦٦٤٠ ص
٦٦٤١ ص
٦٦٤٢ ص
٦٦٤٣ ص
٦٦٤٤ ص
٦٦٤٥ ص
٦٦٤٦ ص
٦٦٤٧ ص
٦٦٤٨ ص
٦٦٤٩ ص
٦٦٥٠ ص
٦٦٥١ ص
٦٦٥٢ ص
٦٦٥٣ ص
٦٦٥٤ ص
٦٦٥٥ ص
٦٦٥٦ ص
٦٦٥٧ ص
٦٦٥٨ ص
٦٦٥٩ ص
٦٦٦٠ ص
٦٦٦١ ص
٦٦٦٢ ص
٦٦٦٣ ص
٦٦٦٤ ص
٦٦٦٥ ص
٦٦٦٦ ص
٦٦٦٧ ص
٦٦٦٨ ص
٦٦٦٩ ص
٦٦٧٠ ص
٦٦٧١ ص
٦٦٧٢ ص
٦٦٧٣ ص
٦٦٧٤ ص
٦٦٧٥ ص
٦٦٧٦ ص
٦٦٧٧ ص
٦٦٧٨ ص
٦٦٧٩ ص
٦٦٨٠ ص
٦٦٨١ ص
٦٦٨٢ ص
٦٦٨٣ ص
٦٦٨٤ ص
٦٦٨٥ ص
٦٦٨٦ ص
٦٦٨٧ ص
٦٦٨٨ ص
٦٦٨٩ ص
٦٦٩٠ ص
٦٦٩١ ص
٦٦٩٢ ص
٦٦٩٣ ص
٦٦٩٤ ص
٦٦٩٥ ص
٦٦٩٦ ص
٦٦٩٧ ص
٦٦٩٨ ص
٦٦٩٩ ص
٦٧٠٠ ص
٦٧٠١ ص
٦٧٠٢ ص
٦٧٠٣ ص
٦٧٠٤ ص
٦٧٠٥ ص
٦٧٠٦ ص
٦٧٠٧ ص
٦٧٠٨ ص
٦٧٠٩ ص
٦٧١٠ ص
٦٧١١ ص
٦٧١٢ ص
٦٧١٣ ص
٦٧١٤ ص
٦٧١٥ ص
٦٧١٦ ص
٦٧١٧ ص
٦٧١٨ ص
٦٧١٩ ص
٦٧٢٠ ص
٦٧٢١ ص
٦٧٢٢ ص
٦٧٢٣ ص
٦٧٢٤ ص
٦٧٢٥ ص
٦٧٢٦ ص
٦٧٢٧ ص
٦٧٢٨ ص
٦٧٢٩ ص
٦٧٣٠ ص
٦٧٣١ ص
٦٧٣٢ ص
٦٧٣٣ ص
٦٧٣٤ ص
٦٧٣٥ ص
٦٧٣٦ ص
٦٧٣٧ ص
٦٧٣٨ ص
٦٧٣٩ ص
٦٧٤٠ ص
٦٧٤١ ص
٦٧٤٢ ص
٦٧٤٣ ص
٦٧٤٤ ص
٦٧٤٥ ص
٦٧٤٦ ص
٦٧٤٧ ص
٦٧٤٨ ص
٦٧٤٩ ص
٦٧٥٠ ص
٦٧٥١ ص
٦٧٥٢ ص
٦٧٥٣ ص
٦٧٥٤ ص
٦٧٥٥ ص
٦٧٥٦ ص
٦٧٥٧ ص
٦٧٥٨ ص
٦٧٥٩ ص
٦٧٦٠ ص
٦٧٦١ ص
٦٧٦٢ ص
٦٧٦٣ ص
٦٧٦٤ ص
٦٧٦٥ ص
٦٧٦٦ ص
٦٧٦٧ ص
٦٧٦٨ ص
٦٧٦٩ ص
٦٧٧٠ ص
٦٧٧١ ص
٦٧٧٢ ص
٦٧٧٣ ص
٦٧٧٤ ص
٦٧٧٥ ص
٦٧٧٦ ص
٦٧٧٧ ص
٦٧٧٨ ص
٦٧٧٩ ص
٦٧٨٠ ص
٦٧٨١ ص
٦٧٨٢ ص
٦٧٨٣ ص
٦٧٨٤ ص
٦٧٨٥ ص
٦٧٨٦ ص
٦٧٨٧ ص
٦٧٨٨ ص
٦٧٨٩ ص
٦٧٩٠ ص
٦٧٩١ ص
٦٧٩٢ ص
٦٧٩٣ ص
٦٧٩٤ ص
٦٧٩٥ ص
٦٧٩٦ ص
٦٧٩٧ ص
٦٧٩٨ ص
٦٧٩٩ ص
٦٨٠٠ ص
٦٨٠١ ص
٦٨٠٢ ص
٦٨٠٣ ص
٦٨٠٤ ص
٦٨٠٥ ص
٦٨٠٦ ص
٦٨٠٧ ص
٦٨٠٨ ص
٦٨٠٩ ص
٦٨١٠ ص
٦٨١١ ص
٦٨١٢ ص
٦٨١٣ ص
٦٨١٤ ص
٦٨١٥ ص
٦٨١٦ ص
٦٨١٧ ص
٦٨١٨ ص
٦٨١٩ ص
٦٨٢٠ ص
٦٨٢١ ص
٦٨٢٢ ص
٦٨٢٣ ص
٦٨٢٤ ص
٦٨٢٥ ص
٦٨٢٦ ص
٦٨٢٧ ص
٦٨٢٨ ص
٦٨٢٩ ص
٦٨٣٠ ص
٦٨٣١ ص
٦٨٣٢ ص
٦٨٣٣ ص
٦٨٣٤ ص
٦٨٣٥ ص
٦٨٣٦ ص
٦٨٣٧ ص
٦٨٣٨ ص
٦٨٣٩ ص
٦٨٤٠ ص
٦٨٤١ ص
٦٨٤٢ ص
٦٨٤٣ ص
٦٨٤٤ ص
٦٨٤٥ ص
٦٨٤٦ ص
٦٨٤٧ ص
٦٨٤٨ ص
٦٨٤٩ ص
٦٨٥٠ ص
٦٨٥١ ص
٦٨٥٢ ص
٦٨٥٣ ص
٦٨٥٤ ص
٦٨٥٥ ص
٦٨٥٦ ص
٦٨٥٧ ص
٦٨٥٨ ص
٦٨٥٩ ص
٦٨٦٠ ص
٦٨٦١ ص
٦٨٦٢ ص
٦٨٦٣ ص
٦٨٦٤ ص
٦٨٦٥ ص
٦٨٦٦ ص
٦٨٦٧ ص
٦٨٦٨ ص
٦٨٦٩ ص
٦٨٧٠ ص
٦٨٧١ ص
٦٨٧٢ ص
٦٨٧٣ ص
٦٨٧٤ ص
٦٨٧٥ ص
٦٨٧٦ ص
٦٨٧٧ ص
٦٨٧٨ ص
٦٨٧٩ ص
٦٨٨٠ ص
٦٨٨١ ص
٦٨٨٢ ص
٦٨٨٣ ص
٦٨٨٤ ص
٦٨٨٥ ص
٦٨٨٦ ص
٦٨٨٧ ص
٦٨٨٨ ص
٦٨٨٩ ص
٦٨٩٠ ص
٦٨٩١ ص
٦٨٩٢ ص
٦٨٩٣ ص
٦٨٩٤ ص
٦٨٩٥ ص
٦٨٩٦ ص
٦٨٩٧ ص
٦٨٩٨ ص
٦٨٩٩ ص
٦٩٠٠ ص
٦٩٠١ ص
٦٩٠٢ ص
٦٩٠٣ ص
٦٩٠٤ ص
٦٩٠٥ ص
٦٩٠٦ ص
٦٩٠٧ ص
٦٩٠٨ ص
٦٩٠٩ ص
٦٩١٠ ص
٦٩١١ ص
٦٩١٢ ص
٦٩١٣ ص
٦٩١٤ ص
٦٩١٥ ص
٦٩١٦ ص
٦٩١٧ ص
٦٩١٨ ص
٦٩١٩ ص
٦٩٢٠ ص
٦٩٢١ ص
٦٩٢٢ ص
٦٩٢٣ ص
٦٩٢٤ ص
٦٩٢٥ ص
٦٩٢٦ ص
٦٩٢٧ ص
٦٩٢٨ ص
٦٩٢٩ ص
٦٩٣٠ ص
٦٩٣١ ص
٦٩٣٢ ص
٦٩٣٣ ص
٦٩٣٤ ص
٦٩٣٥ ص
٦٩٣٦ ص
٦٩٣٧ ص
٦٩٣٨ ص
٦٩٣٩ ص
٦٩٤٠ ص
٦٩٤١ ص
٦٩٤٢ ص
٦٩٤٣ ص
٦٩٤٤ ص
٦٩٤٥ ص
٦٩٤٦ ص
٦٩٤٧ ص
٦٩٤٨ ص
٦٩٤٩ ص
٦٩٥٠ ص
٦٩٥١ ص
٦٩٥٢ ص
٦٩٥٣ ص
٦٩٥٤ ص
٦٩٥٥ ص
٦٩٥٦ ص
٦٩٥٧ ص
٦٩٥٨ ص
٦٩٥٩ ص
٦٩٦٠ ص
٦٩٦١ ص
٦٩٦٢ ص
٦٩٦٣ ص
٦٩٦٤ ص
٦٩٦٥ ص
٦٩٦٦ ص
٦٩٦٧ ص
٦٩٦٨ ص
٦٩٦٩ ص
٦٩٧٠ ص
٦٩٧١ ص
٦٩٧٢ ص
٦٩٧٣ ص
٦٩٧٤ ص
٦٩٧٥ ص
٦٩٧٦ ص
٦٩٧٧ ص
٦٩٧٨ ص
٦٩٧٩ ص
٦٩٨٠ ص
٦٩٨١ ص
٦٩٨٢ ص
٦٩٨٣ ص
٦٩٨٤ ص
٦٩٨٥ ص
٦٩٨٦ ص
٦٩٨٧ ص
٦٩٨٨ ص
٦٩٨٩ ص
٦٩٩٠ ص
٦٩٩١ ص
٦٩٩٢ ص
٦٩٩٣ ص
٦٩٩٤ ص
٦٩٩٥ ص
٦٩٩٦ ص
٦٩٩٧ ص
٦٩٩٨ ص
٦٩٩٩ ص
٧٠٠٠ ص
٧٠٠١ ص
٧٠٠٢ ص
٧٠٠٣ ص
٧٠٠٤ ص
٧٠٠٥ ص
٧٠٠٦ ص
٧٠٠٧ ص
٧٠٠٨ ص
٧٠٠٩ ص
٧٠١٠ ص
٧٠١١ ص
٧٠١٢ ص
٧٠١٣ ص
٧٠١٤ ص
٧٠١٥ ص
٧٠١٦ ص
٧٠١٧ ص
٧٠١٨ ص
٧٠١٩ ص
٧٠٢٠ ص
٧٠٢١ ص
٧٠٢٢ ص
٧٠٢٣ ص
٧٠٢٤ ص
٧٠٢٥ ص
٧٠٢٦ ص
٧٠٢٧ ص
٧٠٢٨ ص
٧٠٢٩ ص
٧٠٣٠ ص
٧٠٣١ ص
٧٠٣٢ ص
٧٠٣٣ ص
٧٠٣٤ ص
٧٠٣٥ ص
٧٠٣٦ ص
٧٠٣٧ ص
٧٠٣٨ ص
٧٠٣٩ ص
٧٠٤٠ ص
٧٠٤١ ص
٧٠٤٢ ص
٧٠٤٣ ص
٧٠٤٤ ص
٧٠٤٥ ص
٧٠٤٦ ص
٧٠٤٧ ص
٧٠٤٨ ص
٧٠٤٩ ص
٧٠٥٠ ص
٧٠٥١ ص
٧٠٥٢ ص
٧٠٥٣ ص
٧٠٥٤ ص
٧٠٥٥ ص
٧٠٥٦ ص
٧٠٥٧ ص
٧٠٥٨ ص
٧٠٥٩ ص
٧٠٦٠ ص
٧٠٦١ ص
٧٠٦٢ ص
٧٠٦٣ ص
٧٠٦٤ ص
٧٠٦٥ ص
٧٠٦٦ ص
٧٠٦٧ ص
٧٠٦٨ ص
٧٠٦٩ ص
٧٠٧٠ ص
٧٠٧١ ص
٧٠٧٢ ص
٧٠٧٣ ص
٧٠٧٤ ص
٧٠٧٥ ص
٧٠٧٦ ص
٧٠٧٧ ص
٧٠٧٨ ص
٧٠٧٩ ص
٧٠٨٠ ص
٧٠٨١ ص
٧٠٨٢ ص
٧٠٨٣ ص
٧٠٨٤ ص
٧٠٨٥ ص
٧٠٨٦ ص
٧٠٨٧ ص
٧٠٨٨ ص
٧٠٨٩ ص
٧٠٩٠ ص
٧٠٩١ ص
٧٠٩٢ ص
٧٠٩٣ ص
٧٠٩٤ ص
٧٠٩٥ ص
٧٠٩٦ ص
٧٠٩٧ ص
٧٠٩٨ ص
٧٠٩٩ ص
٧١٠٠ ص
٧١٠١ ص
٧١٠٢ ص
٧١٠٣ ص
٧١٠٤ ص
٧١٠٥ ص
٧١٠٦ ص
٧١٠٧ ص
٧١٠٨ ص
٧١٠٩ ص
٧١١٠ ص
٧١١١ ص
٧١١٢ ص
٧١١٣ ص
٧١١٤ ص
٧١١٥ ص
٧١١٦ ص
٧١١٧ ص
٧١١٨ ص
٧١١٩ ص
٧١٢٠ ص
٧١٢١ ص
٧١٢٢ ص
٧١٢٣ ص
٧١٢٤ ص
٧١٢٥ ص
٧١٢٦ ص
٧١٢٧ ص
٧١٢٨ ص
٧١٢٩ ص
٧١٣٠ ص
٧١٣١ ص
٧١٣٢ ص
٧١٣٣ ص
٧١٣٤ ص
٧١٣٥ ص
٧١٣٦ ص
٧١٣٧ ص
٧١٣٨ ص
٧١٣٩ ص
٧١٤٠ ص
٧١٤١ ص
٧١٤٢ ص
٧١٤٣ ص
٧١٤٤ ص
٧١٤٥ ص
٧١٤٦ ص
٧١٤٧ ص
٧١٤٨ ص
٧١٤٩ ص
٧١٥٠ ص
٧١٥١ ص
٧١٥٢ ص
٧١٥٣ ص
٧١٥٤ ص
٧١٥٥ ص
٧١٥٦ ص
٧١٥٧ ص
٧١٥٨ ص
٧١٥٩ ص
٧١٦٠ ص
٧١٦١ ص
٧١٦٢ ص
٧١٦٣ ص
٧١٦٤ ص
٧١٦٥ ص
٧١٦٦ ص
٧١٦٧ ص
٧١٦٨ ص
٧١٦٩ ص
٧١٧٠ ص
٧١٧١ ص
٧١٧٢ ص
٧١٧٣ ص
٧١٧٤ ص
٧١٧٥ ص
٧١٧٦ ص
٧١٧٧ ص
٧١٧٨ ص
٧١٧٩ ص
٧١٨٠ ص
٧١٨١ ص
٧١٨٢ ص
٧١٨٣ ص
٧١٨٤ ص
٧١٨٥ ص
٧١٨٦ ص
٧١٨٧ ص
٧١٨٨ ص
٧١٨٩ ص
٧١٩٠ ص
٧١٩١ ص
٧١٩٢ ص
٧١٩٣ ص
٧١٩٤ ص
٧١٩٥ ص
٧١٩٦ ص
٧١٩٧ ص
٧١٩٨ ص
٧١٩٩ ص
٧٢٠٠ ص
٧٢٠١ ص
٧٢٠٢ ص
٧٢٠٣ ص
٧٢٠٤ ص
٧٢٠٥ ص
٧٢٠٦ ص
٧٢٠٧ ص
٧٢٠٨ ص
٧٢٠٩ ص
٧٢١٠ ص
٧٢١١ ص
٧٢١٢ ص
٧٢١٣ ص
٧٢١٤ ص
٧٢١٥ ص
٧٢١٦ ص
٧٢١٧ ص
٧٢١٨ ص
٧٢١٩ ص
٧٢٢٠ ص
٧٢٢١ ص
٧٢٢٢ ص
٧٢٢٣ ص
٧٢٢٤ ص
٧٢٢٥ ص
٧٢٢٦ ص
٧٢٢٧ ص
٧٢٢٨ ص
٧٢٢٩ ص
٧٢٣٠ ص
٧٢٣١ ص
٧٢٣٢ ص
٧٢٣٣ ص
٧٢٣٤ ص
٧٢٣٥ ص
٧٢٣٦ ص
٧٢٣٧ ص
٧٢٣٨ ص
٧٢٣٩ ص
٧٢٤٠ ص
٧٢٤١ ص
٧٢٤٢ ص
٧٢٤٣ ص
٧٢٤٤ ص
٧٢٤٥ ص
٧٢٤٦ ص
٧٢٤٧ ص
٧٢٤٨ ص
٧٢٤٩ ص
٧٢٥٠ ص
٧٢٥١ ص
٧٢٥٢ ص
٧٢٥٣ ص
٧٢٥٤ ص
٧٢٥٥ ص
٧٢٥٦ ص
٧٢٥٧ ص
٧٢٥٨ ص
٧٢٥٩ ص
٧٢٦٠ ص
٧٢٦١ ص
٧٢٦٢ ص
٧٢٦٣ ص
٧٢٦٤ ص
٧٢٦٥ ص
٧٢٦٦ ص
٧٢٦٧ ص
٧٢٦٨ ص
٧٢٦٩ ص
٧٢٧٠ ص
٧٢٧١ ص
٧٢٧٢ ص
٧٢٧٣ ص
٧٢٧٤ ص
٧٢٧٥ ص
٧٢٧٦ ص
٧٢٧٧ ص
٧٢٧٨ ص
٧٢٧٩ ص
٧٢٨٠ ص
٧٢٨١ ص
٧٢٨٢ ص
٧٢٨٣ ص
٧٢٨٤ ص
٧٢٨٥ ص
٧٢٨٦ ص
٧٢٨٧ ص
٧٢٨٨ ص
٧٢٨٩ ص
٧٢٩٠ ص
٧٢٩١ ص
٧٢٩٢ ص
٧٢٩٣ ص
٧٢٩٤ ص
٧٢٩٥ ص
٧٢٩٦ ص
٧٢٩٧ ص
٧٢٩٨ ص
٧٢٩٩ ص
٧٣٠٠ ص
٧٣٠١ ص
٧٣٠٢ ص
٧٣٠٣ ص
٧٣٠٤ ص
٧٣٠٥ ص
٧٣٠٦ ص
٧٣٠٧ ص
٧٣٠٨ ص
٧٣٠٩ ص
٧٣١٠ ص
٧٣١١ ص
٧٣١٢ ص
٧٣١٣ ص
٧٣١٤ ص
٧٣١٥ ص
٧٣١٦ ص

دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٤٧٦

 

جبرئیل (جبرائیل ) ، از فرشتگان مقرب الاهی و آورندة وحی در اسلام . در بارة جبرئیل در کتاب مقدّس و سنّتهای یهودی و مسیحی ، در قرآن و حدیث و نیز در آثار فلسفی و عرفانی مسلمانان بحث شده است .

١) در سنّت یهودی ـ مسیحی . واژة عبری l ¦e ¦r ¢Gab که در



یونانی Gabriel تلفظ شده لفظاً به معنای «خدا قدیر است ؟» یا مرد خدا و قهرمان خداست ( > دانشنامة معیار کتاب مقدّس < ، ذیل "Gabriel" ؛ > دایرة المعارف جدید کاتولیک < ، ذیل "Gabriel, Archangel" ). نام جبرئیل چهار بار در عهدین آمده است : دوبار در کتاب دانیال نبی و دوبار در انجیل لوقا. در کتاب دانیال نبی (٨:١٦)، جبرئیل به صورت انسانی بر دانیال پدیدار می شود تا معنای رؤیای او را برایش باز گوید. حضور جبرئیل با جذبه ای همراه است که دانیال از آن مدهوش می شود. در جای دیگری از کتاب دانیال نبی (٩:٢١)، جبرئیل در زمانی که دانیال مشغول دعا و قربانی است ، پروازکنان نزد وی می آید تا اسراری را برایش آشکار کند. در این موارد جبرئیل فرشته نامیده نشده ، بلکه صرفاً موجودی آسمانی است که می توان او را پیام آور خدا دانست و حضورش با جذبه و قدرتی الاهی همراه است (نیز رجوع کنید بهکتاب دانیال نبی ، ١٠:١٨).

در انجیل لوقا، جبرئیل مژدة تولد یحیی را برای زکریا (١: ١٩) و مژدة تولد عیسی را برای مریم (١:٢١) می آورد. گفته شده است که حضور جبرئیل در عهد عتیق صرفاً نشان دهندة قدرت الاهی است اما حضور او در عهد جدید، علاوه بر آن ، آرامش بخش و اطمینان آفرین نیز هست ( رجوع کنید به > دانشنامة معیار کتاب مقدّس < ، همانجا). همچنین گفته شده است که هر چهار بار حضور جبرئیل در کتاب مقدّس به نحوی ناظر به وعدة الاهی به ظهور مسیح است ( رجوع کنید به همانجا).

جبرئیل در آثار غیررسمی و مجعول بین عهدین (برای نمونه کتاب اول خنوخ ) و بعد آن حضور برجسته ای دارد و در حد ملکی مقرب ارتقا یافته است . در ترجمه و تفسیر آرامی تورات ، نقش جبرئیل بیشتر شده و به او فعالیتهایی نسبت داده شده که در دوره های اولیة عهد عتیق اتفاق افتاده است ، مثلاً اوست که یوسف را راهنمایی می کند ( رجوع کنید به سفر پیدایش ، ٣٧:١٥) یا در دفن موسی شرکت دارد ( رجوع کنید به سفر تثنیه ، ٣٤:٦؛ > دانشنامة معیار کتاب مقدّس < ، همانجا). همچنین در مأثورات یهودی ، جبرئیل که تصور می شود از آتش ساخته شده ، در کنار میکائیل * ، اوریل و رافائل جزو چهار فرشته ای است که در اطراف عرش اند. به علاوه ، او در زمرة فرشتگان ملاقات کننده با ابراهیم و نیز ویران کنندة سَدوم (از قرای قوم لوط ) دانسته شده است ( رجوع کنید به د. جودائیکا ، ذیل "Michael and Gabriel" ).

هر چند جبرئیل هم در سنّت یهودی و هم در سنّت مسیحی ، به مرور زمان ، اهمیت و ارج و قرب بیشتری یافته و حتی تصویر او به صورت فرشته ای بالدار به آثار هنری راه پیدا کرده است ، نه در سنّت یهودی (که در آن میکائیل مدافع

همیشگی قوم یهود تلقی می شده است ) و نه در سنّت مسیحی ، جبرئیل هیچگاه به اندازة میکائیل اهمیت نیافته و همیشه مرتبه ای ثانوی داشته است ( رجوع کنید به > دایرة المعارف جدید کاتولیک < ؛ د. جودائیکا ، همانجاها).

منابع :
(١) علاوه بر کتاب مقدّس ؛


(٢) Encyclopaedia Judaica , Jerusalem ١٩٧٨-١٩٨٢, s.v. "Michael and Gabriel" (by Harold Louis Ginsberg);
(٣) The International standard Bible encyclopedia , ed. Geoffrey W. Bromiley, Michigan: William B. Eerdmans, ١٩٧٩-١٩٨٨, s.v. "Gabriel" (by L. Hunt);
(٤) New Catholic encyclopedia , Detroit: Thomson, ٢٠٠٣, s.v. "Gabriel, Archangel" (by T. L. Fallon).

/ طاهره محمدیان عمرانی /

٢) در قرآن و حدیث . واژة «جبرئیل » در اصل عبری است و ظاهراً به صورت سریانی اش به عربی راه یافته است (جفری ، ص ١٠٠ـ١٠١). نویسندگان و محققان زبان عربی بر اعجمی بودن آن تصریح کرده اند ( رجوع کنید به جوالیقی ، ص ٣٢٧؛
ابوحیّان غرناطی ، ج ١، ص ٣١٧؛
مرتضی زبیدی ، ج ١٠، ص ٣٥٧) که در تلفظ آن تصرف شده است ؛
ابوحیّان غرناطی (ج ١، ص ٣١٧ـ ٣١٨) سیزده صورت مختلف آن ، نظیر جِبْریل ، جَبْریل ، جَبَرئیل ، جَبَرئِل ، جَبرائل ، جَبرائیِل ، را آورده است (نیز رجوع کنید به جوهری ، ذیل «جبر»؛
جوالیقی ، ص ١١٣ـ١١٤). همچنین دانی (ص ٧٥) صورتهای قرائت این کلمه در قرآن را برشمرده (نیز رجوع کنید بهابن جزری ، ج ٢، ص ٢١٩) که «جِبْرِیل » مشهورترین و فصیح ترین آنها به لهجة اهل حجاز و بنا بر قرائت حفص ، ابوعمرو، نافع و ابن عامر است (سمین حلبی ، ج ٢، ص ١٨). برخی لغویان عرب با اشاره به معانی گوناگون «جَبْر»، از جمله پادشاه ، بنده ، شجاع ، مرد ( رجوع کنید بهازهری ، ج ١١، ص ٥٨ ـ٥٩؛
ابن سیده ، ج ٧، ص ٤٠٧؛
مرتضی زبیدی ، ج ١٠، ص ٣٤٨)، و ایل به عنوان اسمی از اسامی خداوند در عبری ( رجوع کنید بهخلیل بن احمد؛
جوهری ، ذیل «ایل »)، جبرئیل را همچون میکائیل و اسرافیل مرکّب از دو بخش دانسته اند که بدین ترتیب جبرئیل («جَبْر» + «ایل ») به معنای مرد خدا یا بندة خدا (عبداللّه ) است . جَبْر در زبانهای حبشی و سریانی و آرامی و عبری به معنای مرد، قهرمان و دلاور است و جبرئیل در این زبانها مرد خدا و قهرمان خدا معنا می شود (زامیت ، ص ١١٦؛
مشکور، ج ١، ص ١٢٦). برخی ایل را به معنای بنده و جبرئیل و میکائیل و اسرافیل را به معنای عبداللّه ، عبدالرحمان و عبدالقدوس گرفته اند ( رجوع کنید به ابن کثیر، ج ١، ص ٢٠٥؛
مرتضی زبیدی ، ج ١٠،



ص ٣٥٧). با توجه به معنای «جبروت »، که در عبری به معنای نیرومندی و قدرت است ( رجوع کنید به مشکور، همانجا)، احتمالاً جبرئیل از «جبروت » مشتق شده است ( رجوع کنید بهابوحیّان غرناطی ، همانجا). باتوجه به اینکه «جَبَر» از زبان عبری به معنای قدرت داشتن و توانمندی و «جبرئیل » به معنای شخص نیرومند نیز آمده است (زامیت ، ص ١١٦، ٥٣٠؛
مشکور، همانجا؛
نیز رجوع کنید بهالجَبّار * )، این احتمال تقویت می شود. حتی القاب «شدیدالقوی » و «ذومرّة » نیز معادل عربی جبرئیل دانسته شده است ( رجوع کنید بهجفری ، ص ١٠٠؛
مشکور، ج ١، ص ١٢٦ـ١٢٧؛
جُعَیْط ، ص ٦٣).

نام جبرئیل در قرآن سه بار در آیات مدنی آمده است ( رجوع کنید بهبقره : ٩٧، ٩٨؛
تحریم : ٤). به وظیفة اصلی جبرئیل ، یعنی پیام آوری وحی ، در آیة «... نَزَّلَهُ عِلی ' قَلْبِکَ...» (بقره : ٩٧) تصریح شده است ، هرچند در بارة کیفیت انتقال و نزول وحی میان متکلمان اختلاف نظر وجود دارد ( رجوع کنید به فخررازی ، ج ٢، ص ٣٢؛
صدرالدین شیرازی ، ج ١، ص ٢٩٦ـ٣٠١؛
نیز رجوع کنید به وحی * ).

در قرآن تعابیر دیگری نیز هست که مفسران (برای نمونه رجوع کنید بهطبری ، جامع ؛
طوسی ، التبیان ؛
فضل بن حسن طَبْرِسی ، ذیل آیات ) آنها را ناظر به جبرئیل دانسته اند، از جمله «الروح الامین » (شعراء: ١٩٣) که حاکی از امانتداری او در رساندن وحی است ؛
«رسولٍ کریم » (حاقه : ٤٠؛
تکویر: ١٩) که بر خصلتهای نیک وی دلالت دارد؛
«شدیدالقوی » و «ذومِرّة » و «ذی قوة » (نجم : ٥، ٦؛
تکویر: ٢٠) که بیان کنندة توانمندی و قدرت بر انجام اوامر الاهی است ؛
«مَکین » و «مُطاع » (تکویر: ٢٠، ٢١) که از جایگاه و منزلت ویژة او نزد خداوند و دیگر فرشتگان حکایت می کند؛
«روح القدس » (نحل : ١٠٢؛
که مضمون این آیه «قُلْ نَزَّلَه رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ...» با آیة ٩٧ سورة بقره : «قُل مَنْ ک'انَ عَدُوّاً لِجِبریلَ فَاِنَهُ نَزَّلَهُ عَلی ' قَلِبکَ بِاذِنِ اللّهِ...» که صراحتاً تنزیل قرآن را به جبرئیل نسبت داده ، مطابقت دارد؛
برای احتمالات دیگر در بارة مراد از روح القدس رجوع کنید بهمیبدی ، ج ١، ص ٢٦٣ـ٢٦٤؛
فخررازی ، ج ٣، ص ١٧٧؛
نیز رجوع کنید به روح القدس * ).

علاوه بر انتقال وحی ، جبرئیل نقش ویژه ای در ولادت عیسی علیه السلام داشته است . او مژدة ولادت عیسی را به حضرت مریم داده ( رجوع کنید به فضل بن حسن طبرسی ؛
طباطبائی ، ذیل آل عمران : ٤٥) و به صورت انسان نزد او متمثل شده (مریم : ١٧؛
نیز رجوع کنید بهطبری ، جامع ؛
طوسی ، التبیان ، ذیل آیه ) و روح الاهی را در رحم او دمیده ( رجوع کنید به طبری ، جامع ، ذیل مریم : ٢٢؛
تحریم : ١٢؛
طوسی ، التبیان ، ذیل انبیاء: ٩١؛
تحریم : ١٢) و سرانجام خداوند به عیسی علیه السلام با جبرئیل یاری رسانده و نیرو بخشیده است ( رجوع کنید بهطبری ، جامع ؛
طوسی ، التبیان ، ذیل بقره : ٨٧، ٢٥٣؛
مائده : ١١٠). مفسران در وساطت جبرئیل برای تولد عیسی تردید نکرده و تعبیر «روح » در آیات یاد شده را همگی ناظر به جبرئیل دانسته اند (برای احتمالات دیگر رجوع کنید به نحاس ، ج ٤، ص ٣١٨؛
فضل بن حسن طبرسی ، ذیل مریم : ١٧؛
نیز رجوع کنید بهروح * ؛
روح القدس * ).

در بارة سبب کاربرد روح راجع به جبرئیل نیز مفسران اقوال گوناگونی ذکر کرده اند، نظیر تعلق او به عالم مجردات و روحانیات ، تکوین بدون ولادت ، غلبة حیات در او، افاضة حیات و احیای شریعت به واسطة او یا بیان برتری او بر سایر فرشتگان ( رجوع کنید بهطوسی ، التبیان ، ج ١، ص ٣٤٠ـ٣٤١، ج ٧، ص ١١٤، ج ٨، ص ٦٢؛
فخررازی ، ج ٢٤، ص ١٦٥ـ١٦٦). در بارة نسبت جبرئیل با روح و مراد از روح ، که به همراه ملائکه از آن یاد شده ( رجوع کنید به نحل : ٢؛
معارج : ٤؛
نبأ: ٣٨؛
قدر: ٤) یا در باره اش سؤال شده ( رجوع کنید به اسراء: ٨٥)، اختلاف هست . برخی آن را فرشته ای موکل بر ارواح یا موجودی برتر از ملائکه و جبرئیل دانسته و گروهی مراد از آن را جبرئیل و تعبیر روح را دالّ بر عظمت و برتری جبرئیل بر دیگر ملائک دانسته اند ( رجوع کنید بهطوسی ، التبیان ، ج ٦، ص ٣٥٩ـ٣٦٠، ج ١٠، ص ٢٤٩؛
فخررازی ، ج ٢١، ص ٣٦ـ٣٩؛
برای تفصیل بیشتر در بارة مراد از روح در قرآن و احتمالات دیگر رجوع کنید بهروح * ).

آیات ٩٧ و ٩٨ سورة بقره در واکنش به پندار یهودیان در بارة جبرئیل نازل شده است ( رجوع کنید به ابن سعد، ج ١، ص ١٧٥ـ١٧٦؛
واحدی نیشابوری ، ص ١٧ـ١٩). آنان از پیامبر پرسیدند، کدام فرشته نزد او می آید و چون شنیدند که آن فرشته جبرئیل است ، به علت کینه ای که از جبرئیل داشتند، جبرئیل را دشمن خود خواندند. ظاهراً ایشان جبرئیل را فرشتة نازل کنندة بلا و سختی و فرمان جنگ و قتال و میکائیل را فرشتة رحمت و بشارت برای قوم یهود می دانستند ( رجوع کنید به طبری ، جامع ؛
زَمَخْشَری ، ذیل بقره : ٩٧)، ازاین رو آیة ٩٨ سورة بقره دشمنی با جبرئیل را هم ارز عداوت با میکائیل و دیگر فرشتگان و حتی خدا می شمرَد. گویا یهودیان به دنبال بهانه ای بودند تا از پذیرش اسلام سر باز زنند، چه پیش از این سؤال ، پرسشهای دیگری از پیامبر کرده بودند تا نبوت او را بیازمایند و هنگامی که حضرت به پرسشهای پیشین نیکو پاسخ داد، سؤال از فرشتة وحی را مطرح کردند ( رجوع کنید بهطبری ، همانجا). این در حالی است که عبداللّه بن سلام ، از علمای یهود، پس از طرح پرسشهایی که فکر می کرد فقط انبیا پاسخش را می دانند و شنیدن جوابهای پیامبر، مسلمان شد (بخاری ، ج ٤، ص ٢٦٨).

بر اساس روایات موجود در منابع اسلامی ، جبرئیل نخستین آیات قرآن (علق : ١ـ ٥) را در غار حرا به پیامبر وحی کرد. سپس پیامبر نزد خدیجه سلام اللّه علیها بازگشت و او را از این امر مهم آگاه ساخت ( رجوع کنید بهعاملی ، ج ١، ص ٢٣٣)؛
اما، طبق روایات متعدد در منابع اهل سنّت ، پیامبر دچار تردید شد که آیا فرشتة وحی را دیده یا با شیطان ملاقات کرده است و به توصیة همسرش نزد وَرَقَة بن نَوْفَل ــ فردی نصرانی که با کتب پیشین آشنا بود ــ رفتند و او ایشان را مطمئن کرد که آن فرشته همان ناموس اکبر است که پیشتر بر موسی علیه السلام نازل شده است ( رجوع کنید به ابن هشام ، ج ١، ص ١٥٥ـ١٥٧؛
ابن سعد، ج ١، ص ١٩٤ـ ١٩٥؛
طبری ، تاریخ ، ج ٢، ص ٢٩٨ـ٣٠٣؛
همو، جامع ، ذیل علق ؛
برای همین روایت با اندکی اختلاف رجوع کنید بهابن حنبل ، ج ١، ص ٣١٢، ج ٦، ص ٢٢٣؛
بخاری ، ج ١، ص ٣، ج ٤، ص ١٢٤، ج ٦، ص ٨٨). این داستان را عموم سیره نویسان و محدّثان و مفسران بعدی پذیرفته اند (برای نمونه رجوع کنید بهقُرطُبی ، ج ١، ص ١١٥ـ١١٦؛
ابن کثیر، ج ٣، ص ٥ ـ٦، ١٣؛
ابن حَجَر عَسقَلانی ، ج ٨، ص ٥٤٩ ـ٥٥٤). حتی این احادیث به منابع حدیثی و تفسیری شیعی نیز راه یافته است (برای نمونه رجوع کنید بهابوالفتوح رازی ؛
فضل بن حسن طبرسی ، ذیل آیات ابتدای سورة علق ؛
ابن شهر آشوب ، ج ١، ص ٤٢). دانشمندان شیعه به تفصیل به نقد سند و محتوای این روایات پرداخته اند، از جمله اینکه سلسله سند هیچ یک از این روایتها به طور متصل به شاهد داستان نمی رسد؛
اختلاف نقل داستان خود گواهی بر ساختگی بودن آن است ؛
تردید پیامبر در ماهیت وحی و ملاقات با جبرئیل یا شیطان با مقام عصمت پیامبر سازگاری ندارد ( رجوع کنید بهعاملی ، ج ١، ص ٢٢٠ـ ٢٢٣؛
سبحانی ، ج ١، ص ١٨٨ـ١٩٠؛
دوانی ، ص ١٥٧ـ٢٠٦؛
شرف الدین ، ص ٤٢١؛
معرفت ، ج ١، ص ٨٠ ـ ٨٢). گفتنی است در روایات شیعی گزارشی که از آغاز وحی ارائه شده ، از مشکلات یاد شده مبراست و با مقام و منزلت پیامبر هماهنگ است ( رجوع کنید به ابن شهر آشوب ، ج ١، ص ٤٣؛
نهج البلاغة ، خطبة ١٩٢؛
بَحْرانی ، ذیل علق ؛
مجلسی ، ج ١٧، ص ٣٠٩ـ٣١٠؛
برای تفصیل بیشتر در این باره رجوع کنید بهوحی * ).

جبرئیل در مدت رسالت پیامبر همواره ولی و یاور او بود. چه شرح صدر پیامبر و تطهیر آن به دست او و میکائیل انجام گرفت (ابن حنبل ، ج ٣، ص ١٤٩؛
طبری ، تاریخ ، ج ٢، ص ٣٠٨)؛
وضوگرفتن و نماز خواندن را به پیامبر تعلیم داد (ابن هشام ، ج ١، ص ١٦١؛
طبری ، تاریخ ، ج ٢، ص ٣٠٧)؛
در معراج همسفر و راهنمای حضرت رسول بود (ابن حنبل ، ج ٣، ص ١٤٨ـ١٤٩؛
بخاری ، ج ٤، ص ٧٧ـ ٧٨؛
طبری ، تاریخ ، ج ٢، ص ٣٠٨ـ٣٠٩)، هرچند در سدرة المنتهی از همراهی پیامبر بازماند و حضرت به تنهایی به سیر معراج ادامه داد (ابن بابویه ، ١٣٨٦، ج ١، ص ٢٧٧؛
قرطبی ، ج ٣، ص ٤٢٥)؛
هنگامی که پیامبر می خواست رسالتش را به خانواده اش ابلاغ کند ( رجوع کنید بهشعراء: ٢١٤)، جبرئیل بر انجام این امر تأکید کرد (طبری ، جامع ، ذیل شعراء: ٢١٤؛
همو، تاریخ ، ج ٢، ص ٣٢٠)؛
همو پیامبر را از توطئة کفار برای قتل او پیش از هجرت آگاه ساخت (ابن هشام ، ج ٢، ص ٣٣٣؛
طبری ، تاریخ ، ج ٢، ص ٣٧٢)؛
در غزوة بدر، او به همراه هزاران فرشته به یاری پیامبر و اصحابش شتافت (ابن سعد، ج ٢، ص ١٦؛
طبری ، جامع ، ذیل انفال : ٩؛
مجلسی ، ج ٥٦، ص ١٩٨ـ١٩٩). جبرئیل همواره با تواضع نزد پیامبر اکرم حاضر می شد و همواره پیش از ورود بر حضرت از او اجازه می گرفت . مکان حضور جبرئیل در مسجدالنبی مقام جبرئیل نام گرفته است ( رجوع کنید به کُلَیْنی ، ج ٤، ص ٤٥٢؛
ابن بابویه ، ١٤٠٤، ج ٢، ص ٥٧٠؛
همو، ١٣٦٣ ش ، ج ١، ص ٨٥؛
طوسی ، مصباح المتهجّد ، ص ٧١٠). پیامبر صلی اللّه علیه وآله وسلم هر سال یک بار در ماه رمضان قرآن را بر جبرئیل عرضه می کرد ( رجوع کنید بهابن حنبل ، ج ١، ص ٢٧٦، ٣٢٥ـ٣٢٦، ٣٦٣؛
بخاری ، ج ٢، ص ٢٢٨، ج ٦، ص ١٠١ـ١٠٢). گفته شده او شصت هزار مرتبه بر پیامبر اکرم فرود آمده است (ابن شهر آشوب ، ج ١، ص ٤١).

بنا بر روایات کتب اهل سنّت و شیعه ( رجوع کنید بهابن حنبل ، ج ١، ص ٣٩٥، ٣٩٨، ٤٠٧، ج ٦، ص ٢٤١؛
بخاری ، ج ٤، ص ٨٢ ـ ٨٣، ج ٦، ص ٥٠؛
طبری ، جامع ، ذیل نجم : ٨ ـ١١، ١٢ـ١٦، ١٧ـ ١٨؛
ابن بابویه ، ١٣٨٧، ص ٢٦٣؛
احمدبن علی طبرسی ، ج ١، ص ٣٦٢)، پیامبر دوبار جبرئیل را در صورت حقیقی اش رؤیت کرده است . یک بار در «افق اعلی »، هنگامی که پیامبر از او درخواست کرد تا صورت واقعی اش را ببیند، و بار دیگر در معراج ، نزد «سدرة المنتهی » ( رجوع کنید به نجم : ١ـ ١٨). نیز گفته اند که یک بار پیامبر او را در حالی که بین آسمان و زمین بر «کرسی » نشسته بوده ، دیده و سپس آیات سورة مدثر بر او نازل شده است ( رجوع کنید به ابن حنبل ، ج ٣، ص ٣٧٧؛
بخاری ، ج ١، ص ٤، ج ٦، ص ٧٥ـ٧٦؛
طبری ، جامع ؛
طوسی ، التبیان ، ذیل مدثر). به گفتة پیامبر، جبرئیل غالباً با چهرة جوان خوشرویی به نام دِحْیة بن خلیفه کلبی * بر او ظاهر می شده است ( رجوع کنید به ابن سعد، ج ٤، ص ٢٥٠؛
ابن شهر آشوب ، ج ٢، ص ٢٥٤؛
ابن طاووس ، ص ١٢٩ـ ١٣٠، ١٤٨؛
سیوطی ، ج ١، ص ٢٠٥؛
نیز رجوع کنید به دحیة بن خلیفه کلبی * ) و حتی گفته اند که برخی صحابه و نیز عایشه جبرئیل را با این شمایل دیده و گمان برده بودند که او دحیة کلبی است ( رجوع کنید بهابن سعد، ج ٣، ص ٤٢٢، ٤٨٨، ج ٤، ص ٢٥٠؛
طبری ، تاریخ ، ج ٢، ص ٥٨٢ ـ٥٨٣؛
همو، جامع ، ذیل احزاب : ٢٦ـ٢٧؛
کلینی ، ج ٢، ص ٥٨٧؛
احمدبن علی طبرسی ، ج ١، ص ١٩٥). طبق برخی روایات ، او یک بار در هیئت مردی برای تعلیم دین به میان صحابه آمد ( رجوع کنید به ابن حنبل ، ج ١، ص ٢٧، ٥٢ـ٥٣؛
بخاری ، ج ١، ص ١٨). او معمولاً همچون مرد معمولی با جامه ای سبزرنگ بر تن و عمامه ای ابریشمی بر سر، سوار بر اسب یا استر ظاهر می شد ( رجوع کنید به ابن هشام ، ج ٣، ص ٧١٦؛
ابن سعد، ج ٢، ص ٢٦؛
طبری ، تاریخ ، همانجا). طبق احادیث ، امامان شیعه نیز از یاری و پشتیبانی جبرئیل بهره مند بوده اند. چنانکه مجلسی (ج ٢٥، ص ٤٧ به بعد) بابی با این عنوان گشوده و احادیث بسیاری نقل کرده است . نیز گفته شده است که دعای «لیلة السبت » را جبرئیل به علی علیه السلام آموخت (طوسی ، مصباح المتهجّد ، ص ٤٢٠) و پس از درگذشت رسول اکرم مطالبی را بر فاطمه سلام اللّه علیها القا کرد که حضرت علی آنها را در مصحفی ، مشهور به مصحف فاطمه ، نگاشته است ( رجوع کنید بهصفار قمی ، ص ١٧٤؛
کلینی ، ج ١، ص ٢٤١، ٤٥٨). در مجموعه ای از روایات ، تفاوت «رسول »، «نبی » و «امام » از نظر کیفیت نزول جبرئیل بر هر یک بیان شده است . چنانکه رسول جبرئیل را می بیند و با او صحبت می کند، نبی او را در خواب می بیند و صدایش را می شنود و امام فقط صدایش را می شنود. صفار قمی (ص ٣٨٨ـ٣٩٤) این احادیث را در بابی با همین عنوان گرد آورده است (نیز رجوع کنید به کلینی ، ج ١، ص ١٧٦ـ١٧٧).

جبرئیل در قصص انبیا نیز نقشی ممتاز دارد، چرا که آموزگار و مددکار همة انبیا از آدم تا عیسی بوده است . او به آدم زراعت و نحوة استفاده از آهن و مناسک حج ، به نوح ساختن کشتی و به داود ساختن زره را آموخت ؛
ابراهیم را از آتش نمرود رهانید؛
اسماعیل را هنگام ذبح و یوسف را زمان افکنده شدن در چاه یاری رساند و برای حمایت از موسی در مبارزه با فرعونیان ، آنان را به بحر احمر کشاند و غرق کرد. اکثر این داستانها را کعب الاحبار و وَهْب بن مُنَبِّه روایت کرده اند و به تفصیل در قصص الانبیا ی ثعلبی (برای نمونه رجوع کنید بهص ٣٢، ٣٤، ٤٨، ٦٧ـ ٦٨، ٨٢، ١٠٠، ١٧٦، ٢٤٥) آمده است .

در روایات ، جبرئیل با القاب طاووس الملائکه ، افضل الملائکه ، ناموس اکبر (به معنای صاحب خبر خیر، در مقابل جاسوس به معنای صاحب خبر شر) یاد شده است ( رجوع کنید بهنَوَوی ، ج ١، ص ١٤٤؛
قزوینی ، ص ٩١؛
سیوطی ، ج ١، ص ٩٢؛
مجلسی ، ج ١٧، ص ٣٠٩، ج ١٨، ص ٢٢٨، ج ٥٦، ص ٢٥٨). جبرئیل در شمار چهار فرشتة برگزیده و مقرب الاهی است که وظیفة تدبیر عالم را برعهده دارند ( رجوع کنید بهابن بابویه ، ١٤٠٤، ج ٤، ص ٢٣٦؛
سیوطی ، ج ١، ص ٩٣ـ٩٤؛
مجلسی ، ج ٥٦، ص ١٧٠، ج ٦٥، ص ١٨)؛
جبرئیل آورندة وحی ، میکائیل موکَّل بر رزق و باران ، اسرافیل دمنده در صور و عزرائیل فرشتة مرگ است . در روایات اقوالی دالّ بر برتری دیگر ملائک بر جبرئیل وجود دارد، چنانکه گاهی به دلیل وساطت میکائیل و اسرافیل در نزول وحی یا به دلیل بزرگی میکائیل یا به سبب اماتة جبرئیل به واسطة عزرائیل در روز حشر، این سه ملک برتر از جبرئیل شمرده شده اند (برای نمونه رجوع کنید به سیوطی ، ج ١، ص ٩٢ـ٩٣؛
مجلسی ، ج ٦، ص ٣٢٩، ج ٥٦، ص ٢٢٣)؛
اما، به برتری جبرئیل اشارات صریح تری هست ( رجوع کنید به مجلسی ، ج ٥٦، ص ٢٠٦، ٢٤٩، ٢٥٨؛
برای تفصیل بیشتر در این باره رجوع کنید بهملائکه * ؛
اسرافیل * ؛
عزرائیل * ؛
میکائیل * ).

در وصف صورت حقیقی جبرئیل آمده است که او ششصد بال مرصع به دُر و مروارید دارد و در عظمت ، مشرق و مغرب عالم را پر می کند ( رجوع کنید به ابن حنبل ، ج ١، ص ٤٠٧؛
بخاری ، ج ٤، ص ٨٣ ـ٨٤؛
مقدسی ، ج ١، ص ١٧٣؛
قزوینی ، ص ٩١ـ٩٢؛
قس الاختصاص ، ص ٤٥ـ٤٦ که جزئیات ویژگیهای جبرئیل را به نقل از ابن عباس آورده است ؛
نیز رجوع کنید به ملائکه * ).

منابع :
(٥) علاوه بر قرآن ؛
(٦) ابن بابویه ، التوحید ، چاپ هاشم حسینی طهرانی ، قم ١٣٨٧؛
(٧) همو، علل الشرایع ، نجف ١٣٨٦/١٩٦٦، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛
(٨) همو، کتاب من لایحضره الفقیه ، چاپ علی اکبر غفاری ، قم ١٤٠٤؛
(٩) همو، کمال الدین و تمام النعمة ، چاپ علی اکبر غفاری ، قم ١٣٦٣ ش ؛
(١٠) ابن جزری ، النشر فی القراءات العشر ، چاپ علی محمد ضباع ، مصر ?( ١٩٤٠ ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
(١١) ابن حجر عسقلانی ، فتح الباری : شرح صحیح البخاری ، بیروت : دارالمعرفة ، ( بی تا. ) ؛
(١٢) ابن حنبل ، مسند احمدبن حنبل ، استانبول ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(١٣) ابن سعد (بیروت )؛
(١٤) ابن سیده ، المحکم والمحیط الاعظم ، چاپ عبدالحمید هنداوی ، بیروت ١٤٢١/٢٠٠٠؛
(١٥) ابن شهرآشوب ، مناقب آل ابی طالب ، نجف ١٩٥٦؛
(١٦) ابن طاووس ، الیقین باختصاص مولانا علی ( علیه السلام ) بامرة المؤمنین ، چاپ انصاری ، قم ١٤١٣؛
(١٧) ابن کثیر، تفسیرالقرآن العظیم ، بیروت ١٤١٢؛
(١٨) ابن هشام ، سیرة النبی ، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، ( قاهره ) ١٣٨٣/١٩٦٣؛
(١٩) ابوالفتوح رازی ، روض الجِنان و روح الجَنان فی تفسیرالقرآن ، چاپ محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح ، مشهد ١٣٦٥ـ١٣٧٦ ش ؛
(٢٠) ابوحیّان غرناطی ، تفسیر البحرالمحیط ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢١) الاختصاص ، ( منسوب به ) محمدبن محمد مفید، چاپ علی اکبر غفاری ، قم : جامعة مدرسین حوزة علمیة قم ، ( بی تا. ) ؛
(٢٢) محمدبن احمد ازهری ، تهذیب اللغة ، ج ١١، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، قاهره ( بی تا. ) ؛
(٢٣) هاشم بن سلیمان بحرانی ، البرهان فی تفسیر القرآن ، چاپ محمودبن جعفر زرندی ، تهران ١٣٣٤ ش ، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛
(٢٤) محمدبن اسماعیل بخاری ، صحیح البخاری ، استانبول ١٤٠١/١٩٨١؛
(٢٥) احمدبن محمد ثعلبی ، قصص الانبیاء، المسمی عرائس المجالس ، بیروت : المکتبة الثقافیة ، ( بی تا. ) ؛
(٢٦) هشام جعیط ، الوحی و القرآن و النبوة ، بیروت ٢٠٠٠؛
(٢٧) موهوب بن احمد جوالیقی ، المعرّب من الکلام الاعجمی علی حروف المعجم ، چاپ احمد محمدشاکر، قاهره ١٣٦١؛
(٢٨) اسماعیل بن حماد جوهری ، الصحاح : تاج اللغة و صحاح العربیة ، چاپ احمد عبدالغفور عطار، بیروت ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٢٩) خلیل بن احمد، کتاب العین ، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی ، قم ١٤٠٥؛
(٣٠) عثمان بن سعید دانی ، کتاب التیسیرفی القراءات السبع ، چاپ اوتو پرتسل ، استانبول ١٩٣٠؛
(٣١) علی دوانی ، «آغاز وحی و بعثت پیامبر(ص ) در تاریخ و تفسیر طبری (بررسی و نقد)»، در یادنامة طبری ، ویراستار: محمد قاسم زاده ، تهران : وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، سازمان چاپ و انتشارات ، ١٣٦٩ ش ؛
(٣٢) زمخشری ؛
(٣٣) جعفر سبحانی ، فروغ ابدیت ، قم ?( ١٣٤٥ـ١٣٥١ ش ) ؛
(٣٤) احمدبن یوسف سمین حلبی ، الدرالمصون فی علوم الکتاب المکنون ، چاپ احمدمحمد خرّاط ، دمشق ١٤٠٦ـ١٤١٤/ ١٩٨٦ـ١٩٩٣؛
(٣٥) سیوطی ؛
(٣٦) عبدالحسین شرف الدین ، النّص و الاجتهاد ، چاپ ابومجتبی ، قم ١٤٠٤؛
(٣٧) محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی ، تفسیرالقرآن الکریم ، چاپ محمد خواجوی ، قم ١٣٧٩ـ١٣٨٠ ش ؛
(٣٨) محمدبن حسن صفار قمی ، بصائر الدرجات الکبری فی فضائل آل محمد ( ع )، چاپ محسن کوچه باغی تبریزی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٣٩) طباطبائی ؛
(٤٠) احمدبن علی طبرسی ، الاحتجاج ، چاپ محمدباقر موسوی خرسان ، نجف ١٣٨٦/١٩٦٦، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛
(٤١) فضل بن حسن طبرسی ؛
(٤٢) طبری ، تاریخ (بیروت )؛
(٤٣) همو، جامع ؛
(٤٤) محمدبن حسن طوسی ، التبیان فی تفسیرالقرآن ، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٤٥) همو، مصباح المتهجّد ، بیروت ١٤١١/١٩٩١؛
(٤٦) جعفر مرتضی عاملی ، الصحیح من سیرة النبی الاعظم صلی اللّه علیه وآله و سلم ، قم ١٤٠٣؛
(٤٧) علی بن ابی طالب (ع )، امام اول ، نهج البلاغة ، چاپ صبحی صالح ، بیروت ?( ١٣٨٧ ) ، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛
(٤٨) محمدبن عمر فخررازی ، التفسیرالکبیر ، قاهره ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
(٤٩) محمدبن احمد قرطبی ، الجامع لاحکام القرآن ، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٥٠) زکریابن محمد قزوینی ، عجائب المخلوقات و غرائب الموجودات ، چاپ فاروق سعد، بیروت ١٩٧٨؛
(٥١) کلینی ؛
(٥٢) مجلسی ؛
(٥٣) محمدبن محمد مرتضی زبیدی ، تاج العروس من جواهرالقاموس ، ج ١٠، چاپ ابراهیم ترزی ، کویت ١٣٩٢/١٩٧٢، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٥٤) محمدجواد مشکور، فرهنگ تطبیقی عربی با زبانهای سامی و ایرانی ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٥٥) محمدهادی معرفت ، التمهید فی علوم القرآن ، قم ١٤١١ـ١٤١٢؛
(٥٦) مطهربن طاهر مقدسی ، کتاب البدء و التاریخ ، چاپ کلمان هوار، پاریس ١٨٩٩ـ١٩١٩، چاپ افست تهران ١٩٦٢؛
(٥٧) احمدبن محمد میبدی ، کشف الاسرار و عدة الابرار ، چاپ علی اصغر حکمت ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(٥٨) احمدبن محمد نَحاس ، معانی القرآن الکریم ، چاپ محمدعلی صابونی ، مکه ١٤٠٨ـ١٤١٠؛
(٥٩) یحیی بن شرف نووی ، تهذیب الاسماء و اللغات ، مصر: ادارة الطباعة المنیریة ، ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
(٦٠) علی بن احمد واحدی نیشابوری ، اسباب النزول ، بیروت : دارالکتب العلمیة ، ( بی تا. ) ، چاپ افست قم ١٣٦٨ ش ؛


(٦١) Arthur Jeffery, The foreign vocabulary of the Qur , a ¦n , Baroda ١٩٣٨;
(٦٢) Martin R. Zammit, A comparative lexical study of Qur , anic Arabic , Leiden ٢٠٠٢.

/ طیّبه کرمی و سیدعلی آقایی /

٣) در فلسفه و عرفان . در متون فلسفی و عرفانی ، جبرئیل با مفاهیم و اصطلاحاتی همچون عقل و روح پیوند دارد. ابن سینا با بیان اینکه منظور از عقول ، ملائکة مقرب اند، در تبیین کیفیت وحی ، معتقد به اتصال رسول اکرم به عقل فعال و دریافت معارف از این طریق است (١٣٦٣ ش ، ص ١٠٣، ١١٦). او فرشتة نازل کنندة وحی را روح القُدُس می خواند و آن را شریف ترینِ ارواح و نفس قدسی یا واسطه میان واجب و عقل اول معرفی می کند ( رجوع کنید به ١٤٠٤، ج ١، ص ٤٤٢؛
همو، ١٣٦٥ ش ،

ص ٨٩ ـ٩٠). شهاب الدین سهروردی (ج ٢، ص ٢٦٥) نیز جبرئیل را در سیر نزولی عقول و کلمات الاهی ، آخرین کلمه و عقل دهم دانسته است . در اصطلاح فلسفة اشراق ، جبرئیل از جملة انوار قاهره و از بزرگ ترین آنان و صاحب طلسم نوع انسانی است ( رجوع کنید به همان ، ج ٢، ص ٢٠٠ـ٢٠١). سهروردی پیدایش عالم عنصری و محسوس و نیز ارواح آدمیان را معلول فعل جبرئیل دانسته (ج ٣، ص ٢٠٩، ٢١٧ـ ٢١٨) و علاوه بر بخشش حیات ، اعطای علم و فضیلت را نیز به او نسبت داده است (ج ٢، ص ٢٠١). به نظر سهروردی (ج ٣، ص ١٧٩ـ١٨٠) جبرئیل یا روح القدس ، نفوس انسانی را از قوه به فعل می آورد و اگر انسانها استعداد لازم را در خود فراهم آورند، می توانند به او متصل شوند و از گنجینة علم و فضائل او بهره مند گردند. در این دیدگاه ، نسبتی که جبرائیل با نفوس انسانی دارد، به نسبت خورشید با چشم یا قلم با لوح تمثیل شده است . به این ترتیب ، جبرئیل واسطة وجود و منشأ معرفت نفوس انسانی است .

ملاصدرا (صدرالدین شیرازی ، ١٣٣٧ ش ، سفر ٣، ج ٢، ص ٢٣) جبرئیل و روح القدس و عقل فعال را یکی دانسته است . از نظر او (١٣٣٧ ش ، سفر ١، ج ٢، ص ٦٣، سفر ٤، ج ٢، ص ١٤٢ـ١٤٣) جبرئیل فرشتة هدایت است و در میان فرشتگان ، نقش برجسته ای در تکمیل نفوس دارد و به واسطة او علوم به نفوس و وحی به انبیا افاضه می شود. از نظر ملاصدرا (١٣٣٧ ش ، سفر ٤، ج ٢، ص ١٤٤)، جبرئیل در افاضة علم به انسانها، همه را برابر می داند و درجه و میزان کسب علوم و معارف ، به تفاوت استعدادها و قابلیتهای نفوس ــ که زمینه ساز ارتباط با جبرئیل یا عقل فعال است ــ بستگی دارد. به نظر ملاصدرا (١٣٦٧ ش ، ج ٢، ص ٤٤٩)، جبرئیل دو مَقام دارد که به تناسب آنها دو لقب به او داده شده است : مادامی که از آسمانِ تجرد و قرب ، نزول نیافته ، شایستة لقب «روح القدس » است و هنگامی که از آن مقام تنزل بیابد و در صورتی متناسب ، متمثل شود، تعبیر «روح » برای او به کار می رود (برای مباحث فلسفی در بارة ماهیت و مرتبة وجودی جبرئیل رجوع کنید به عقل * ).

ابویعقوب سجستانی (متوفی ٣٥٣)، از اندیشمندان اسماعیلیه ، ضمن توضیحِ سه اصطلاح «جَدّ»، «فتح » و «خیال » و تطبیق آنها بر جبرئیل و میکائیل و اسرافیل ، «جدّ» را همان «بخت » و عامل تعیین کنندة سعادت و شقاوت انسانها دانسته است که اگر نفسی پاک را مورد توجه قرار دهد، آن فرد مربی عصر خود می شود و مردم را به رضوان الاهی رهنمون می گردد. انوار ملکوتی از طریق جدّ به این فرد می رسد و هرگاه این پیامها مجمل و مبهم باشند، فتح (میکائیل ) آنها را خواهد گشود ( رجوع کنید بهص ٤٣ـ٤٤). ناصرخسرو (متوفی ٤٨١) نیز که پیرو همان عقاید و آرای فکری بوده است ، جبرئیل ، میکائیل و اسرافیل را با سه لقب «جدّ» «فتح » و «خیال »، در زمرة هفت نور ازلی و پس از عقل و نفس نام برده است ( رجوع کنید به ص ١٠٩، ١٣٨).

در متون عرفانی ، جبرئیل مبدأ حیات ، مظهر علم حق تعالی ، صورت متمثلة عقل ، موکَّل بر تحصیل علوم و تدبیر معاش و استاد رسل خوانده شده است ( رجوع کنید به نَسَفی ، ص ١٤٧؛
ابن عربی ، الفتوحات المکیّة ، ج ٣، ص ٤٠٠؛
همو، فصوص الحکم ، ج ١، ص ١٣٨؛
فناری ، ص ٥٠٩؛
لاهیجی ، ص ٨١، ٢٢٧). او یکی از چهار فرشته ای است که قبل از قیامت ، و نیز یکی از هشت حاملی است که در هنگام قیامت ، عرش الاهی را حمل می کنند (ابن عربی ، الفتوحات المکیّة ، ج ١، ص ١٤٧ـ ١٤٨؛
فناری ، ص ٤٤٩). به گفتة فناری (ص ٥١٨)، مُقام جبرئیل در سدرة المنتهی است و آن مقام ، برزخی میان عالم طبیعتِ عنصری و عالم طبیعتِ کلیِ ثابت است که مختص است به عالم مثال و عرش و کرسی و آنچه مشتمل بر آنهاست ؛
از این رو، صورت جبرئیل که در آن مقام ظاهر شده مشتمل بر خواص چیزهایی است که فوق سدره و مادون آن است . جبرئیل ناقل کلمة الاهی است که گاهی فعلی

و گاهی قولی است . انتقال کلمة الاهی به مریم سلام اللّه علیها

و تولد عیسی علیه السلام از نوع اول است و به همین اعتبار

به او روح القدس گفته می شود، اما روح الامین ، لقب او به

اعتبار دوم (قولی ) است (همان ،ص ٤٠٢). به عقیدة ابن عربی ( فصوص الحکم ، ج ١، ص ١٤٠)، چون جبرئیل به صورت بشر نزد مریم متمثل شد، عیسی نیز به صورت انسان متولد شد

و معجزة او نیز احیای اموات بود (نیز رجوع کنید به فناری ، همانجا). به نظر فناری (ص ٥١٨ ـ٥١٩) نیز عیسی علیه السلام از جهتی همان صورت روحانیت جبرئیل و مظهر مقام برزخی او در سدره است .

سیدحیدر آملی (متوفی ٧٨٢؛
ص ٦٨٨) به اعتباری جبرئیل را همان عقل اول دانسته است اما به اعتقاد جیلی (متوفی ٨٣٢؛
ج ١، ص ٢٧ـ٣٠) خدا جبرئیل را از عقل اول که همان روحانیت حضرت محمد صلی اللّه علیه وآله وسلم است ، در ازل خلق کرد و به این سبب ، رسول اکرم پدر جبرئیل و اصلِ همة عالم است . به همین دلیل در شب معراج ، جبرئیل که فروتر از رسول اکرم است ، از ادامة عروج به مراتب بالاتر باز ماند. او معتقد است که «حقیقت محمدیه » یا «روح »، اشرف فرشتگان و برترینِ موجودات است و بسیاری از ملائک و از جمله جبرئیل ، صورتی از وی و مخلوق اویند ( رجوع کنید به ج ١، ص ١٥ـ١٧؛
قس عطار، ١٣٥٦ ش ، ص ٣٥٩ که با توجه به آیة «قُلِ الرُّوحُ مِن اَمْرِ رَبّی »، اسرا: ٨٥، جبرئیل را ظهور یا ظاهر آن امر بیان کرده است ). روح القدس و روح الامین نیز نزد جیلی ، لقب ویژة جبرئیل نیست و به نظر او اینکه جبرئیل را روح الامین نامیده اند از باب تسمیة فرع (جبرئیل ) به اعتبار اصلش (یعنی عقل اول ) است ( رجوع کنید بههمان ، ج ١، ص ١٣ـ ١٥، ٣٠). در اصطلاح اهل تصوف ، به جبرئیل ، روح القاء (واسطة القای علم غیب بر قلوب ) نیز گفته شده است ( رجوع کنید به عبدالرزاق کاشی ، قسم ١، ص ١٦٩؛
نقشبندی خالدی ، ص ٦١).

در ادبیات عرفانی ، امکان تطبیق خصوصیات سیمرغ * بر جبرئیل مطرح شده است . سیمرغ ، پرنده ای افسانه ای ، مقدّس و ماوراء طبیعی است و همچون جبرئیل با بال و پر بزرگ و جثة عظیم وصف شده است ( رجوع کنید به فردوسی ، ج ١، ص ١٣٨، ج ٦، ص ١٧٠٣؛
اسدی طوسی ، ص ١٥٣؛
عطار، ١٣٥٦ ش ، ص ٦٦؛
مولوی ، ج ٢، دفتر ٤، بیت ٣٧٦٩؛
پورنامداریان ، ١٣٧٤ ش ، ص ٧٥، ٨١ ـ٨٢؛
منزوی ، ص ٤٩ـ٥٠؛
نیز رجوع کنید بهخاقانی ، ص ٣٧؛
قس صدرالدین شیرازی ، ١٣٣٧ ش ، سفر ٤، ج ٢، ص ١٤٣ـ ١٤٤، که گزارش کرده عارفان این فرشتة روحانی را عنقا نامیده اند رجوع کنید به ادامة مقاله ). حمایت سیمرغ از زال و واسطه بودن او برای انتقال نیروهای غیبی به زال ، بی شباهت به ارتباط جبرئیل با پیامبر نیست (پورنامداریان ، ١٣٧٤ ش ، ص ٨٢ـ٨٤). درخت یا کوهی که سیمرغ بر آن آشیانه دارد نیز دارای خصوصیات غیرمادّی است : آن درخت که طوبی نام دارد، از میان کوهها بیرون آمده و مادرِ همة گیاهان و روییدنیهاست . هر بامداد که سیمرغ از آشیان خود بیرون می پرد و بر زمین بال می گسترد، هر میوه که بر درخت و هر نباتی که بر زمین می روید از اثر پرِ اوست ( رجوع کنید به سهروردی ، ج ٣، ص ٢٣٢). متناظر با آن ، مکان جبرئیل را در سدرة المنتهی * دانسته اند که درختی با عظمت است و علم و عمل خلایق و مقامات انبیا و ملائکه به آنجا ختم می شود ( رجوع کنید به میبدی ، ج ٩، ص ٣٦٠؛
طوسی ، ص ٢٥). سیمرغ ، شاه مرغان است (فردوسی ، ج ١، ص ١٣٩) و آنچه در رسالة الطیر ابن سینا (ص ١٩ـ٢٧) و داستان مرغان احمد غزالی (ص ٢٦ـ٣٥) در بارة سفر پرندگان به سوی او و طی مراحل و مدارج آمده ، مشابه مراحل تکامل نفس و رسیدن آن به مرحلة عقل مستفاد و اتصال به عقل فعال (جبرئیل ) است ( رجوع کنید بهپورنامداریان ، ١٣٦٤ ش ، ص ٢٥٥ـ٢٥٦؛
همو، ١٣٧٤ ش ، ص ٨٧ ـ ٨٨؛
ستاری ، ص ١٢٢ـ١٢٤، ١٢٨ـ١٢٩). ملاصدرا (١٣٣٧ ش ، سفر ٤، ج ٢، ص ١٤٦) نیز از اهل عرفان نقل کرده که رسیدن همة مخلوقات به انواع کمالاتی که می توانند به آنها نایل شوند و همچنین وصول سالکان به خواستها و مقاصدشان ، به یاری این پرندة قدسی است .

سهروردی در رسالة آواز پرجبرئیل (ج ٣، ص ٢٢٠ـ٢٢٢)، متأثر از آنچه در قرآن (فاطر: ١) در وصف بال ملائک و در روایات ( رجوع کنید به بخش ٢: در قرآن و حدیث ) در بارة بالهای جبرئیل آمده است ، جبرئیل را به سبب داشتن دو بال ، برتر از ملائکی می داند که سه یا چهار بال دارند، زیرا دو از سایر اعداد به یک نزدیک تر است . او همچنین به روشن بودن بال راست و تاریکی بال چپ جبرئیل اشاره کرده است . نور از دیدگاه سهروردی نشانة وجود و ظلمت نشانة عدم است و غیر از نورالانوار که نور محض و واجب الوجود بالذات است ، هر موجود دیگری ممکن الوجود است و به سبب همین امکان ، بال چپِ جبرئیل تاریک است . از بال راست جبرئیل که نورانی است ، نفوس و از بال چپ او، عالم مادّی پدید می آید. القای حقایق به انبیا و اولیا به بال راست و قهر و صیحه و حوادث به بال چپ او منتسب است ( رجوع کنید به پورنامداریان ، ١٣٦٤ ش ، ص ١٧٠ـ١٧١؛
نیز در وصف بال و پر جبرئیل رجوع کنید به روزبهان بَقْلی ، ص ٢٣٥). همچنین بنا بر گزارش صدرالدین شیرازی (١٣٣٧ ش ، سفر ٤، ج ٢، ص ١٤٥) به نظر اهل عرفان این پرندة قدسی که در کوه قاف جای دارد، صفیرش موجب بیداری خفتگانِ در تاریکی و سبب هوشیاری غافلانِ از ذکر آیات الاهی می شود اما شمار کسانی که به آوای او گوش دهند و آوازش را بشناسند اندک است . هرکس زبان او را بفهمد زبان همة مرغان را می فهمد. در ادبیات منظوم ، شهپر یا پر جبرئیل نیز اصطلاحی پرکاربرد است (برای نمونه رجوع کنید به سنایی ، ص ٦٧٦؛
انوری ، ج ١، ص ٦٥؛
خاقانی ، ص ٣١، ١٨١، ٢٢٣، ٣٤٠؛
نظامی ، ج ٣، اقبالنامه ، ص ٢١٢؛
عطار، ١٣٥٦ ش ، ص ٦٦ـ ٦٧؛
مولوی ، ج ٢، دفتر ٣، بیت ١٥١٥، دفتر ٤، بیت ٣٧٦٩، ج ٣، دفتر ٦، بیت ٤١٣٩؛
جامی ، ج ١، تحفة الاحرار ، ص ٤٨٩؛
فروغی ، ص ٩، ٤٨، ١٦٧) و ویژگیهایی همچون محافظت در برابر دشمنان ، جلوگیری از صدمة آتش و آب ، و ترمیم جراحت برای آن بیان شده است ( رجوع کنید بهمسعود سعدسلمان ، ص ٢٧١، ٣٢٠؛
سنایی ، ص ١٦٨، ٢٠١؛
خاقانی ، ص ٣٧، ٥٦٠؛
قس ) جبرئیل را «طاووس الملائکه »، «اَبِ ما» (پدر ما) و عقل کل نیز خوانده اند ( رجوع کنید بهانوری ، ج ١، ص ٣٦٧؛
عطار، ١٣٧١ ش ، ص ١٣٢ـ١٣٣).

منابع :
(٦٣) حیدربن علی آملی ، کتاب جامع الاسرار و منبع الانوار ، به انضمام ، رسالة نقد النقود فی معرفة الوجود ، چاپ هانری کوربن و عثمان اسماعیل یحیی ، تهران ١٣٤٧ ش ؛
(٦٤) ابن سینا، رسالة الطیر ، در شکوفه تقی ، دوبال خرد: عرفان و فلسفه در رسالة الطیر ابن سینا ، تهران ١٣٨٢ ش ؛
(٦٥) همو، الشفاء، الالهیات ، ج ١، چاپ ابراهیم مدکور، جورج شحاته قنواتی ، و سعید زاید، قاهره ١٣٨٠/١٩٦٠، چاپ افست قم ١٤٠٤؛
(٦٦) همو، المبدأ و المعاد ، چاپ عبداللّه نورانی ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٦٧) همو، معراج نامه ، چاپ نجیب مایل هروی ، مشهد ١٣٦٥ ش ؛
(٦٨) ابن عربی ، الفتوحات المکیة ، بیروت : دارصادر، ( بی تا. ) ؛
(٦٩) همو، فصوص الحکم و التعلیقات علیه بقلم ابوالعلاء عفیفی ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٧٠) ابویعقوب سجستانی ، کتاب الافتخار ، چاپ مصطفی غالب ، ( بیروت ) ١٩٨٠؛
(٧١) علی بن احمد اسدی طوسی ، گرشاسب نامه ، چاپ حبیب یغمائی ، تهران ١٣٥٤ ش ؛
(٧٢) محمدبن محمد (علی ) انوری ، دیوان ، چاپ محمدتقی مدرس رضوی ، تهران ١٣٣٧ـ١٣٤٠ ش ؛
تقی پورنامداریان ، دیدار با سیمرغ : هفت مقاله در عرفان ، و شعر و اندیشة عطار ، مقالة ٢: «سیمرغ و

(٧٣) جبرئیل »، تهران ١٣٧٤ ش ؛
(٧٤) همو، رمز و داستانهای رمزی در ادب فارسی : تحلیلی از داستانهای عرفانی ـ فلسفی ابن سینا و سهروردی ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٧٥) عبدالرحمان بن احمد جامی ، مثنوی هفت اورنگ ، چاپ جابلقا دادعلیشاه و دیگران ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(٧٦) عبدالکریم بن ابراهیم جیلی ، الانسان الکامل فی معرفة الاواخر و الاوائل ، قاهره ١٣٩٠/١٩٧٠؛
(٧٧) بدیل بن علی خاقانی ، دیوان ، چاپ علی عبدالرسولی ، ( تهران ) ١٣١٧ ش ؛
(٧٨) روزبهان بقلی ، شرح شطحیات ، چاپ هانری کوربن ، تهران ١٣٦٠ ش ؛
(٧٩) جلال ستاری ، مدخلی بر رمزشناسی عرفانی ، تهران ١٣٧٢ ش ؛
(٨٠) مجدودبن آدم سنایی ، کتاب حدیقة الحقیقه و شریعة الطریقه ، چاپ محمدتقی مدرس رضوی ، ( تهران ? ١٣٢٩ ش ) ؛
(٨١) یحیی بن حبش سهروردی ، مجموعه مصنّفات شیخ اشراق ، تهران ١٣٨٠ ش ؛
(٨٢) محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی ، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة ، تهران ١٣٣٧ ش ؛
(٨٣) چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛
(٨٤) همو، شرح اصول الکافی ، ج ٢، چاپ محمد خواجوی ، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(٨٥) محمدبن محمود طوسی ، عجایب المخلوقات ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٤٥ ش ؛
(٨٦) عبدالرزاق کاشی ، اصطلاحات الصوفیة ، چاپ عبدالعال شاهین ، قاهره ١٤١٣/١٩٩٢؛
(٨٧) محمدبن ابراهیم عطار، مصیبت نامه ، چاپ نورانی وصال ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(٨٨) همو، هیلاج نامه ، چاپ احمد خوشنویس ، ( تهران ) ١٣٧١ ش ؛
(٨٩) احمدبن محمد غزالی ، داستان مرغان : متن فارسی رسالة الطیر خواجه احمد غزالی ، چاپ نصراللّه پورجوادی ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٩٠) ابوالقاسم فردوسی ، شاهنامة فردوسی ، از روی چاپ وولرس ، تهران ١٣١٤ ش ؛
(٩١) عباس بن موسی فروغی ، دیوان کامل فروغی بسطامی ، چاپ م . درویش ، ( تهران ) ١٣٦٨ ش ؛
(٩٢) محمدبن حمزه فناری ، مصباح الانس ، در محمدبن اسحاق صدرالدین قونیوی ، مفتاح الغیب ، چاپ محمد خواجوی ، تهران ١٣٧٤ ش ؛
(٩٣) محمدبن یحیی لاهیجی ، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز ، چاپ محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٩٤) مسعود سعد سلمان ، دیوان ، چاپ غلامرضا رشید یاسمی ، تهران ١٣١٨ ش ؛
(٩٥) علینقی منزوی ، سی مرغ و سیمرغ ، تهران ١٣٥٩ ش ؛
(٩٦) جلال الدین محمدبن محمد مولوی ، کتاب مثنوی معنوی ، چاپ رینولد آلن نیکلسون ، تهران : انتشارات مولی ، ( بی تا. ) ؛
(٩٧) احمدبن محمد میبدی ، کشف الاسرار و عدة الابرار ، چاپ علی اصغر حکمت ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(٩٨) ناصرخسرو، کتاب جامع الحکمتین ، چاپ هانری کوربن و محمد معین ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٩٩) عزیزالدین بن محمد نسفی ، مجموعة رسائل مشهور به کتاب الانسان الکامل ، چاپ ماریژان موله ، تهران ١٣٤١ ش ؛
(١٠٠) الیاس بن یوسف نظامی ، سبعة حکیم نظامی ، چاپ حسن وحید دستگردی ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٠١) احمد نقشبندی خالدی ، کتاب جامع الاصول فی الاولیاء ، مصر ١٣٣١، چاپ افست قاهره ( بی تا. ) .

/ طیّبه کرمی /