دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٤٦٠
جُبّائی ، ابوهاشم عبدالسلام بن محمد ، متکلم معتزلی قرن سوم و چهارم . در ٢٤٧ یا ٢٧٧ زاده شد؛ اما، سال ٢٧٧
صحیح به نظر می رسد، زیرا اگر در ٢٤٧ به دنیا آمده بود، پدرش ابوعلی (٢٣٥ـ٣٠٣) هنگام ولادت او دوازده سال بیشتر نمی داشت . به علاوه ، شواهدی هست دالّ بر اینکه ابوهاشم وقتی در پی مرگ پدرش در ٣٠٣ رئیس معتزلة بصره شد، ظاهراً هنوز بسیار جوان بود. از جملة این شواهد آن است که قاضی عبدالجبار برای ذکر نام ابوهاشم در ابتدای طبقة شاگردان ابوعلی ، عذر خواسته و گفته است که چون ابوهاشم از بسیاری از افراد این طبقه جوان تر است ، باید به لحاظ سنّی بعدتر می آمد ( رجوع کنید به قاضی عبدالجباربن احمد، فضل الاعتزال ، ص ٣٠٤؛ ابن مرتضی ، ص ٩٤). ابوهاشم ظاهراً بیشتر عمر خود را در عَسکرمُکْرَم و بصره گذراند. در ٣١٤ یا ٣١٧ ساکن بغداد شد ( رجوع کنید بهابن ندیم ، ص ٢٢٢؛ ابن مرتضی ، ص ٩٦) و در ٣٢١ در همانجا درگذشت (ابن مرتضی ، همانجا).
ابوهاشم شاگرد پدر خود، ابوعلی جبّائی ، بود که در آن زمان ریاست معتزلة بصره را به عهده داشت . ابوهاشم در شماری از مسائل کلامی با پدرش اختلاف داشت و وقتی رئیس معتزلة بصره شد، عده ای از شاگردان ابوعلی جانشینی او را، بر اساس همین اختلافات کلامی ، رد کردند. ظاهراً محمدبن عمر صیمری (متوفی ٣١٥) گروه مخالفان ابوهاشم را رهبری می کرد. این گروه بعدها با نام اِخشیدیه شناخته شدند. وجه تسمیة آنان نام شاگرد صیمری ، ابوبکراحمدبن علی بن مَعجور اخشید یا اخشاد (متوفی ٣٢٠ یا ٣٢٦)، بود. این نکته می تواند توضیحی باشد برای این سخن ابن ندیم (ص ٢١٩) که پس از مرگ ابوعلی ، رهبری به صیمری رسید. با این همه ، به رغم اختلافهای عقیدتی مهم ابوهاشم و ابوعلی ــ که ظاهراً قاضی عبدالجبار در کتاب گمشدة الخلاف بین الشیخین ( رجوع کنید به سزگین ، ج ١، ص ٦٢٥؛ عثمان ، ص ٦٢؛ همسکرک ، ص ٢٢، ش ٣٢) و ابن اخشید در کتابی که آن هم موجود نیست ( رجوع کنید به ابن مرتضی ، ص ١١٠)، آنها را به صورت نظام مند شرح داده بودند ــ هر دو شیخ برای پیروان متأخر بَهشَمیه / بَهاشِمه (پیروان ابوهاشم ) بسیار مهم بودند و بارها، به مراتب بیش از سایر معتزلة بصره ، به آنان استناد شده است .
ابوهاشم کتابهای متعددی تألیف کرد که هیچ یک از آنها باقی نمانده است . منابعِ متقدمِ شرح احوال و آثار، ارقام متفاوتی در بارة تعداد نوشته های او به دست داده اند. ابن ندیم در الفهرست (ص ٢٢٢) ده عنوان ذکر کرده ، حال آنکه به نوشتة مَلَطی (ص ٤٤)، ابوهاشم ١٦٠ اثر در جدل داشته است . ملاحظة یاقوت حموی (ج ٥، ص ٢٧٦) در بارة احوال و آثار ابوهاشم احتمالاً در بخشهای گمشدة کتاب اوست .
در کتابهای طبقات معتزله هیچ اطلاعی در بارة آثار ابوهاشم نیامده است . مفصّل ترین اطلاعات در بارة نوشته های او از خلال ارجاعات متعدد در آثار متأخر معتزلی فراهم آمده است . از طریق این آثار مشخص می شود که نوشته های ابوهاشم در سه نوع عمده بوده است : آثار مستقل ، جوابیه ها، ردیه ها (شماره های داخل پرانتز، به فهرست آثاری که دانیل ژیماره در ١٩٧٦ و ١٩٨٤ تهیه کرده است ، اشاره دارد). در میان آثار مستقل وی ، ظاهراً نوشته های اصلیش اینهاست : الابواب یا نقض الابواب (١)، الجامع یا الجامع الکبیر (١٤) و الجامع الصغیر (١٥) که قاضی عبدالجبار بر آن شرح نوشت ( رجوع کنید به قاضی عبدالجباربن احمد، المغنی ، ج ٩، ص ٦٩). وی این آثار مستقل را هم تألیف کرد: الابواب الصغیر (٢)، الاجتهاد (٣)، استحقاق الذم (٤)، الاسماء والصفات (٥)، الاصلح (٧)، الانسان (٨)، الاوامر (٩)، التفسیر (١١)، تصفّح السماء و العالم (١٢)، التوبة (١٣)، صفات القدیم تعالی (٢٣)، العوض (٢٥) و العیون (٢٦).
ابوهاشم جوابیه های فراوانی هم نوشته بود، از جمله : الاُشروسَنیات یا جوابات ( ابوسعید ) الاُشروسَنی (٦)، البغدادیات یا المسائل البغدادیات (١٠) که ظاهراً قاضی عبدالجبار بر آن شرح نوشت ، جواب ابی الحسن بن نَجیح (١٦)، جواب ابی علی بن خَلّاد (١٧)، جواب البخاری (١٨)، جواب الخُجَندی (١٩)، جواب عبداللّه بن عباس / مسائل عبداللّه بن عباس (٢٠)، جوابات الصیمری (٢١)، جوابات مسائل ابی الفضل (٢٢)، العسکریات یا المسائل العسکریات (٢٤)، مسألة ابن البغدادی (٢٧)، المسائل (٢٨)، و المسائل العشر (٢٩). علاوه بر اینها ردیه های فراوانی نیز نوشته بود، از جمله : نقض الارادة (٣٠)، نقض الاستطاعة (٣١)، نقض الالهام (٣٢)، نقض البدل ( علی النجّار ) (٣٣)، نقض الطبائع یا الطبائع و النقض علی القائلین بها (٣٤)، نقض الفرید (٣٥)، نقض الفصوص (٣٦)، نقض المَرجان (٣٧)، نقض المعرفة (علی ابن الراوندی ) (٣٨)، النقض علی ارسطوطالیس فی الکون و الفساد (٣٩)، النقض علی عَبّاد (٤٠)، و نقض یحیی بن اَصفَح (٤١).
ابوهاشم در مسائلی با پدرش اختلاف داشت ( رجوع کنید به ادامة مقاله ) و آرای خاص خود را صورت بندی کرد. باز هم چون هیچ یک از آثار ابوهاشم موجود نیست ، آرای او را تنها از طریق نقل قولهای پراکنده در آثار بعدی می توان شناخت .
ابوهاشم کوشید تا زمینه ای مفهومی برای تحلیل کیفیت وجودی صفات خداوند و ارتباط این صفات با ذات او ایجاد کند. وی برای این کار در درون دیدگاه رسمی معتزله در بارة صفات الاهی ، مفهوم احوال را پروراند ( رجوع کنید بهالمی ، ٢٠٠١؛
فرانک ، ١٩٧١؛
همو، ١٩٧٨؛
همو، ١٩٨٠؛
ژیماره ، ١٩٧٠). برای این منظور، وی از مفهوم حال (قید حالت )، که نحویان به کار می بردند، استفاده کرد. در نحو وقتی جمله ای مرکّب از فاعل و صورتی از «کان » تامّه باشد و متمم در حالت مفعولی قرار داشته باشد، نمی توان مثل وقتی که کان ناقصه است ، حالت مفعولی را به سادگی خبر کان دانست ، بلکه باید آن را «حال » شمرد. بر این اساس ، ابوهاشم نظامی مشتمل بر پنج دسته از احوال پدید آورد و آن را هم در بارة خدا وهم در بارة انسان به کار برد. این دسته ها، به سبب مبانی وجودی متفاوتی که از آنها حاصل می شوند، از یکدیگر متمایز می گردند. به نظر ابوهاشم ، حال نه ذات است نه شی ء، لذا نه می توان گفت موجود است و نه می توان گفت معدوم است . همچنین احوال چون خودشان ذوات موجود نیستند، نمی توانند به تنهایی شناخته شوند، بلکه ذات از طریق آنها وصف می شود. بنابراین ، ابوهاشم از حصول احوال و تجدد آنها سخن می گوید، اما از اذعان به حدوث آنها ــ که مستلزم به وجود آمدنشان است ــ تن می زند.
دستة اول احوال ، صفتِ ذاتی (صفتِ ذات یا صفتِ نفس ) است که به واسطة آن ، ذوات با یکدیگر متفاوت اند. مثلاً، جوهر فرد نه به واسطة ذاتش بلکة به واسطة صفت ذاتش جوهر فرد دانسته می شود. همین امر در بارة خداوند صادق است که تفاوتش با ذواتِ دیگر در صرف ذات نیست ، بلکه در صفت ذات است .
دومین دستة احوال ، صفاتِ مقتضای صفت ذات اند که ضرورتاً همین که ذات موجود می شود همراه آن اند. صفتِ ذاتِ وجودِ یک جوهرِ فرد که به ذات پیوسته است ، متضمن آن است که آن جوهر فرد هرگاه موجود باشد، متحیّز باشد؛
لذا، تحیّز صفت ذاتی جوهر فرد است . در بارة خداوند، کیفیت مخصوص صفت ذات او، متضمن صفات ذاتی اوست . این صفات ، قدرت و علم و حیات و وجود خداوندند؛
لذا، خداوند باید بالضروره و همواره با این صفات وصف گردد و مادام که صفت ذات وی ، که دائمی است ، برقرار باشد، این صفات نمی توانند نباشند.
قدرت و علم و حیات در انسان ، به واسطة کیفیتشان ، از صفات متناظر آنها در خداوند متمایز می شوند. این صفات به دستة سوم احوال تعلق دارند که از طریق «معنا» یا «علتی » در موضوع حاصل می شوند؛
از این رو، شرایط این صفات در انسان با صفات متناظر آنها در خدا متفاوت است . چون احوال انسان معلل به معانی است ، او را نمی توان دائماً یا بالضروره قادر و عالم و غیره خواند. به علاوه ، چون این معانی در بدن انسان هستند، انسان به اعضای بدن خود به عنوان وسیلة عمل و به قلب خود برای داشتن علم نیاز دارد؛
لذا، این معنا به خودی خود برای حصول قدرت و علم انسان کفایت نمی کند و لازم است که شرایط دیگری مثل سلامت قلب و جوارح برآورده شود تا اینها به عنوان آلاتی در خدمتِ انجام فعل به کار روند. بنابراین ، به سبب نقصهای طبیعی بدن انسان ، قلمرو قدرت و علم او محدود است . در مقابل ، خداوند قادر و عالمِ بی قید و شرط است ، زیرا صفات قدرت و علم وی صفات ذات اند که در هیچ مکانی واقع نیستند و از این رو، به اعضا نیاز ندارند. با این حال ، ابوهاشم این دسته از احوال را در بارة خدا به کار می بُرد، وقتی ــ طبق آنچه گفته اند ــ اظهار می کرد که خداوند از طریق معنایی که اراده یا امتناع اوست چیزی را اراده یا رد می کند. چون محال است معنا درون خداوند باشد، وی معتقد بود که خداوند از طریق معنایی که در محل نیست (لا فی محل ) اراده یا رد می کند.
دستة چهارم ، احوالی است که معلل به فعل یک فاعل است ، به ویژه وجود شی ء زمانمند که مبنای آن در قابلیت موجد آن است . این دسته از احوال را نمی توان در بارة خداوند روا دانست . وجود همة مخلوقات متعلق به این دسته است ، اما وجود خداوند صفتی ذاتی است که متضمن صفت ذات اوست .
دستة پنجم ، احوالی است که نه به سبب ذات متحصل می شوند نه به سبب معنا. صفت «مُدرِک بودن »، که متضمن حیات مدرِک است ، به این دسته تعلق دارد. در مورد خداوند، این حال وقتی حاصل می شود که شرط حضورِ مدرَک برآورده شده باشد. انسان برای ادراک باید دارای حواس سالم باشد به اضافة وجودِ مدرَک ، اما این امر برای خداوند، که حیاتش صفت ذاتی اوست ، لازم نیست ؛
لذا، خداوند بدون حواس ، ادراک (= تعقل ) می کند.
اختلاف دیگر ابوهاشم با ابوعلی در این مسئله بود که خداوند چگونه به اشیا در حالتِ نه عدم و نه وجود، علم دارد؟ ابوعلی این گونه تعلیم می داد که اشیا مقدّم بر کَوْن (هستی ) خود، شی ء نیستند، چون کَوْن به معنای وجود است ؛
با این حال ، می توان شی ء را مقدّم بر کَوْن آن شی ء خواند و به آن علم داشت از آن حیث که خبردادن از آن ممکن است (اشعری ، ص ١٦١ـ١٦٢). ابوهاشم به مدد مفهوم احوال ، با این مسئله که آیا می توان به شی ء مقدّم بر کَوْن آن علم داشت ، روبرو نشد. صفت ذات ــ که شی ء از طریق آن چیزی است که هست ــ همواره پیوسته به آن است ، صرف نظر از اینکه شی ء، کائن باشد یا نباشد.
اختلاف دیگر در این نکته بود که ابوهاشم می گفت ایجاد اَلَم حتی به صرفِ داشتن گمان به استحقاق الم نیکوست ، همچنانکه در بسیاری از مواردی که سرزنش ، نیکو شمرده می شود، در واقع سرزنش بر اساس گمان است نه علم (قاضی عبدالجباربن احمد، المغنی ، ج ١٣، ص ٣٦٣). در مقابل ، ابوعلی معتقد بود که در مورد المِ مستحق ، گمان نمی تواند جای علم را بگیرد. با این حال ، طبق گزارشها وی استثنائی برای سرزنش قائل بود و آن را بر اساس این گمان که شخص ، سزاوار سرزنش است درست می شمرد. او ظاهراً این گونه توضیح می داد که این سرزنش صحیح است اما نه بر اساس گمان نسبت به شخص سرزنش شده ، بلکه به سبب عبرتی که او از سرزنش می گیرد، زیرا سرزنش ممکن است مانع از آن شود که او مرتکب گناهی گردد که چه بسا بی جهت ، به سبب آن سرزنش شده است (همانجا).
در بارة این مسئله که «آیا خداوند بیماریها و دیگر آلام را بر انسانها وارد می کند چون آنان سزاوار چنین اموری هستند؟»، ابوعلی معتقد بود که بیماری کافران و فاسقان ممکن است عقوبت یا امتحان باشد. به نظر او این عقوبت از این جهت شایسته است که خداوند فی الحال کیفری بر انسان تحمیل می کند که او بعداً مستحَقّ آن است . در مقابل ، ابوهاشم اعتقاد داشت که غرض از بیماریهایی که خداوند در انسانها به وجود می آورد، قطع نظر از اینکه آنان اخلاقاً مکلف باشند یا نه ، فقط می تواند امتحان باشد نه عقوبتی مستحَقّ. او با مطرح کردن تفاوت اساسی بین رنجهای غیرمستحَقّ و عقوبت مستحَق از نظر خود چنین دفاع می کند: انسانها باید به بیماریها رضایت بدهند و آنها را با بردباری تحمل کنند و اجازة جزع ندارند بلکه باید چنان باشند که گویی موهبتی به آنان رسیده است ، اما این امر در مورد رنجهایی که عقوبتِ مستحَقّاند، واجب نیست ؛
بنابراین ، انسان به سبب این ویژگیهای متفاوت قادر نیست تشخیص بدهد که بیماری یا مصیبت خاصی که به او وارد شده امتحان است یا عقوبتی مستحق . درنتیجه ، بیماری فقط به قصد امتحان می تواند به وسیلة خدا پدید آید (همان ، ج ١٣، ص ٤٣١ به بعد).
همچنین نقل کرده اند که ابوعلی اعتقاد داشته خدا ممکن است الم را صرفاً برای عوض آن برای انسان ایجاد کند. ابوهاشم در استدلال برضد موضع پدر خود ظاهراً پذیرفته بود که اگر عوضِ رنجی داده شود آن رنج نمی تواند غیرعادلانه باشد؛
اما، به نظر او رنج ، حتی با وجود عوض ، عبث است و لذا قبیح است و بر خداوند روا نیست . پس ، رنجی که خدا پدید می آورد، باید علاوه بر عوض ، مصلحتی در پی داشته باشد ( رجوع کنید به همان ، ج ١٣، ص ٣٩٠ـ٣٩٢؛
همو، شرح الاصول الخمسة ، ص ٤٩٣).
در مسئلة طبیعتِ فنا و اِعاده ، ابوهاشم می بایست امکان فنا را بدون نقضِ دو تصورِ اساسیِ دیگر در تعالیمِ خود تأیید می کرد. یکی از آنها این بود که تمامی جواهر و بیشتر اعراض ، باقی بالذات اند. تصور دومی که می بایست در نظر می گرفت این بود که فاعل فقط ممکن است در ایجاد مؤثر باشد نه در نابود کردن . این امر در بارة خدا هم صادق است ؛
از این رو، خدا فقط از طریق خلق ضدشی ء می تواند آن را نابود کند. بنابراین ، راه حل ابوهاشم این بود که خداوند علت فنای جواهر است از طریق خلق یک عرضِ فنا. این عرض ، ضد همة جواهر است و لذا این قابلیت را دارد که هر جوهری را نابود کند. این عرض خود باید موجود باشد، اما نمی تواند فی المحل باشد. به علاوه ، این عرض بقا ندارد. بسیاری از دقایق این رأی را قبلاً ابوعلی مطرح کرده بود، اما ابوهاشم در جزئیاتی با پدرش اختلاف داشت . گفته اند که ابوعلی در آثار متقدمش بر آن بوده است که انواع مختلفی از فنا وجود دارد که هریک از آنها فقط علت نابودی نوع متناظر خود در جواهر است . گفته اند که او در روایتی متأخر از کتاب نقض التاج خود، در موضعش تجدیدنظر کرد و اظهار داشت که برای همة جواهر فقط یک فنا لازم است . ابوعلی همچنین معتقد بود که عقل است که نشان می دهد جواهر درحقیقت نابود خواهند شد. ابوهاشم و پیروانش با این سخن مخالف بودند. به نظر آنان اگر دلایل سمعی نبود هیچ دلیلی برای فنا شدن موجودات وجود نداشت . ابوعلی همچنین منکر این اصل بود که هر چیزی را که در یک محل دوام ندارد می توان عرض خواند. وی بر این اساس گنجاندن فنا در مقولة اعراض را رد می کرد. ابوهاشم و پیروانش دسته ای از اعراض را می پذیرفتند که حالّ در یک محل نیستند ( رجوع کنید به ابن مَتَّوَیْه ، ص ٢١٢ به بعد؛
قاضی عبدالجباربن احمد، المغنی ، ج ١١، ص ٤٤١).
در مسئلة تحابط اعمال انسان ، از طاعت و معصیت ، که سرنوشت او را در آخرت می سازد، ابوهاشم در بارة نحوة تحابط با ابوعلی اختلاف داشت . ابوعلی معتقد بود که پاداش یا کیفر بیشتر، موجب الغای پاداش یا کیفر کمتر خواهد شد؛
اما، ابوهاشم از اصل موازنه دفاع می کرد به این معنا که مقدار کمتر از مقدار بیشتر کسر خواهد شد (قاضی عبدالجباربن احمد، شرح الاصول الخمسة ، ص ٦٢٧ به بعد).
علاوه بر این ، ابوهاشم در بارة اینکه آیا، و بر چه مبناهایی ، توبه از جمیع گناهان بر انسان واجب است ، با پدرش اختلاف داشت . طبق گزارشها ابوعلی معتقد بود گناهکار به دلایل عقلی و سمعی همواره مکلف به توبه از صغیره و کبیره است ( رجوع کنید بههمان ، ص ٧٨٩؛
همو، المغنی ، ج ١٤، ص ٣٩٣)؛
اما ابوهاشم فقط توبه از کبیره را واجب می دانست . در بارة توبه از صغیره ، وی منکر وجوب عقلی بود و بر آن بود که از احکام شرع نیز چنین وجوبی به نحو قطعی استنباط نمی شود (همو، المغنی ،
همانجا). او توبه از صغیره را با نافله ای مقایسه می کرد که فی نفسه واجب نیست با این حال انجام دادنش خوب است ، چون به انسان کمک می کند واجبات را به جا بیاورد یا در مورد توبه ، از کبائر توبه کند.
همچنین نقل شده است که ابوهاشم معتقد بود توبه از بعضی گناهان ، در عین ارتکاب گناهان دیگر وقتی توبه کننده از قبح افعالی که بر آنها اصرار دارد آگاه است ، ممکن نیست . نقل است که او می گفت انسان به سبب قبح گناه کبیرة موردبحث ، توبه می کند. چون صفت قبح در همة کبائر مشترک است ، جایز نیست که فرد فقط از برخی کبائر به سبب قبحشان توبه کند، در حالی که مرتکب کبائر دیگری به همان زشتی شود. این موضعِ ابوهاشم ، خلاف موضع ابوعلی بود که امکان توبه از برخی گناهان در عین ارتکاب گناهان دیگر را قبول داشت . تنها شرطی که ابوعلی می گذاشت این بود که گناهی که از آن توبه شده و گناهی که ادامه یافته است ، نباید از یک جنس باشند؛
بنابراین ، توبه از شُرب خَمر از یک ظرف و نوشیدن از ظرف دیگر ممکن نیست ، اما توبه از شرب خمر در عین ارتکاب عمل زشت دیگر ممکن است (همو، شرح الاصول الخمسة ، ص ٧٩٤ـ ٧٩٥؛
نیز رجوع کنید بهتوبه * ).
در بارة امربه معروف و نهی ازمنکر، ابوهاشم در مورد منابع وجوب آن با پدرش اختلاف داشت . ابوعلی معتقد بود این منبع هم عقل است هم نقل ، اما ابوهاشم آن را فقط نقل می دانست . تنها استثنا این است که ناراحتی («مَضَض و حَرَدِ») فرد ناظرِ منکَر، عقلاً دلیلی برای او فراهم می کند که بنا به مصلحت خود عمل نماید (قاضی عبدالجباربن احمد، شرح الاصول الخمسة ، ص ٧٤٢؛
کوک ، ص ١٩٩ـ٢٠١).
برخی از شاگردان ابوهاشم این اشخاص بودند: ابوعلی محمدبن خَلّاد (متوفی ? ٣٥٠)، ابوعبداللّه بصری (متوفی ٣٦٩)، ابواسحاق ابراهیم بن عَیّاش بصری ، ابوبکر بُخاری ، ابوالحسین طوائفی بغدادی ، ابوالحسن بن فَرزویه که شاگرد ابوعلی نیز بود، ابوالقاسم سیرافی که ابتدا پیرو اخشیدیه بود، ابوعمران سیرافی که بعداً پیرو اخشیدیه شد، ابوالحسین اَ زرَق ، ابواحمد عَبْدَکی (ابن عَبْدَک )، و ابوالحسن بن نَجیح که شاگرد ابواسحاق بن عیاش هم بود (ابن مرتضی ، ص ١٠٥ـ١٠٩). معلوم نیست که پس از مرگ ابوهاشم ، چه کسی رئیس بهشمیه شد. قاضی عبدالجبار ( فضل الاعتزال ، ص ١٦٤) گفته است که جماعتی از متقدمان ، علم اعتزال را از ابوهاشم اخذ کردند، اما فقط نام دو تن ، یعنی ابوعلی بن خلّاد و ابوعبداللّه بصری ، را ذکر کرده است . در مقابل ، ابن مرتضی و ابومحمد اسماعیل فَرَّزاذی فقط یک مرجع را ذکر کرده اند که علم را از ابوهاشم اخذ کرد؛
اما در اینکه این فرد چه کسی بوده باهم اختلاف دارند. ابن مرتضی (ص ٧) سلسلة اخذ را به این صورت ذکر کرده است : ابوهاشم و طبقه اش ، ابواسحاق بن عیاش ، ابوعبداللّه بصری (متوفی ٣٦٩)، و قاضی عبدالجبار همدانی (متوفی ٤١٥). سلسلة اخذی که فرّزاذی به دست داده چنین است : ابوهاشم ، ابن خلّاد، ابوعبداللّه بصری ، قاضی عبدالجبار، ابورشید نیشابوری (متوفی پس از ٤٢٠)، ابومحمدحسن بن احمدبن مَتّـوَیه ، محمدبن مزدک ، فرّزاذی ( رجوع کنید به قاضی عبدالجباربن احمد، شرح الاصول الخمسة ، ص ٢٤، پانویس ١؛
رسائل العدل و التوحید ، ج ١، مقدمة عماره ، ص ٥٧). می توان فرض کرد که چند سالی پس از مرگ ابوهاشم ، ابوعبداللّه بصری رئیس بهشمیه شد و پس از مرگ او نیز قاضی عبدالجبار جانشین وی گردید. جانشین قاضی عبدالجبار در مقام رئیس بهشمیه ، ابورشید نیشابوری بود که ابن متّویه جانشینش شد. یکی از شاگردان قاضی عبدالجبار، ابوالحسین بصری (متوفی ٤٣٦)، در بارة چند موضوع کلامی با استاد خود اختلاف پیدا کرد و خود مکتبی بنیان نهاد. این دو مکتب (بهشمیه و مکتب ابوالحسین بصری )، مدتی در کنار هم باقی ماندند. فخررازی (متوفی ٦٠٦) در اعتقادات فرق المسلمین و المشرکین (ص ٤٥) اظهار می کند که در زمان او، از معتزله فقط اصحاب ابوهاشم و ابوالحسین بصری باقی مانده اند.
آرای بهشمیه در میان گروههایی غیر از مسلمانان اهل
سنّت ، یعنی شیعیان زیدی و امامی و یهودیانِ قرائیم ، بسیار تأثیرگذار بود.
بسیاری از علمای زیدی شاگرد نمایندگان بهشمیه بودند، مثل امام احمدبن حسین المؤید باللّه (متوفی ٤١١) و برادرش ابوطالب ناطق (متوفی ح ٤٢٤) که نزد ابوعبداللّه بصری تحصیل کردند، المؤید باللّه نزد قاضی عبدالجبار هم تحصیل کرد، نیز مانْکْدیم شَشْدیو که شاگرد المؤید باللّه و احتمالاً شاگرد قاضی عبدالجبار نیز بود.
در طول قرن ششم اندیشة کلامی زیدیة طبرستان به زیدیة یمن رسید که سعی در نسخه برداری و جمع آوری متون معتزلی ، به ویژه بهشمی ، داشتند. به خصوص باید از امام منصور عبداللّه بن حمزه (متوفی ٦١٤) نام برد که کتابخانه ای در ظَفار (شهری در نزدیکی صنعاء) بنیاد نهاد که سنگ بنای متوکلیه ، کتابخانة مسجدجامع صنعاء، بود. از این کتابخانه ، هیئتی مصری به سرپرستی دکترخلیل یحیی نامی ، استاد دانشگاه قاهره ، در ١٣٣٠ ش /١٩٥١ ریزفیلمهای (میکروفیلمهای ) متون کلامی متعددی را از مدافعان بهشمیه فراهم آورد که از آن جمله است :
چهارده مجلد از بیست مجلد المغنی قاضی عبدالجبار، تعلیق مانکدیم ششدیو بر شرح الاصول الخمسة قاضی عبدالجبار، چند اثر از ابورشید نیشابوری ، تعلیق ابن متّویه بر المحیط فی التکلیف قاضی عبدالجبار با عنوان المجموع فی المحیط بالتکلیف ، و التذکرة فی احکام الجواهر و الاعراض ابن متّویه .
در میان امامیه به خصوص باید از شریف مرتضی (متوفی ٤٣٦) نام برد که شاگرد قاضی عبدالجبار بود و تعالیم بهشمی را در میان شیعیان دوازده امامی مطرح کرد (برای نمونه رجوع کنید بهعلم الهدی ، ص ٧٨، ٩٦ و جاهای دیگر).
تعالیم بهشمیه بر متفکران یهودی نیز تأثیر بسیاری داشت . این نکته در بارة بعضی ربانیون ، مثل سموئل بن حُفنی (متوفی ح ٤٠٣/ ١٠١٣؛
اسکلر ، ١٩٩٦)، و در سطح بسیار وسیع تری در بارة قرائیم صادق است . برجسته ترین نمایندة این جریان ، یوسف البصیر (متوفی پس از ٤٣١/١٠٤٠؛
همو، ١٩٩٥؛
همو، ١٩٩٦؛
وجده ، ١٩٨٥) بود. به علاوه ، قرائیم نیز مثل زیدیه ، نوشته های معتزله را به صورت نظام مند استنساخ کردند، بخشی به خط عبری و بخشی به خط عربی .
یکی از منابع بسیار غنی برای متون بهشمیه ــ هرچند تاکنون نسبتاً بدون استفاده مانده ــ مجموعة آبراهام فیرکوویچ در کتابخانة ملی روسیه در سن پترزبورگ است که شامل مجموعه ای غنی از نسخه های متون بهشمی است که قرائیم بین قرن پنجم و هفتم / یازدهم و سیزدهم پدید آورده اند. بخشی از این متون در یمن پیدا نشده بود، از جمله بخشهای دیگر المغنی قاضی عبدالجبار و همچنین المحیط بالتکلیف وی (بن ـ شمای ، ١٩٧٤؛
بوریسوف ، ١٩٣٥؛
همو، ١٩٣٧).
منابع :
(١) ابن متّویه ، التذکرة فی احکام الجواهر و الاعراض ، چاپ سامی نصرلطف و فیصل بدیرعون ، قاهره ١٩٧٥؛
(٢) ابن مرتضی ، کتاب طبقات المعتزلة ، چاپ سوزانا دیوالد ـ ویلتسر، بیروت ١٣٨٠/١٩٦١؛
(٣) ابن ندیم ؛
(٤) علی بن اسماعیل اشعری ، کتاب مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلّین ، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ١٤٠٠/١٩٨٠؛
(٥) رسائل العدل و التوحید ، چاپ محمد عماره ، ج ١، ( قاهره ) : دارالهلال ، ١٩٧١؛
(٦) عبدالکریم عثمان ، قاضی القضاة عبدالجباربن احمدالهمدانی ، بیروت ١٩٦٨؛
(٧) علی بن حسین علم الهدی ، الذخیرة فی علم الکلام ، چاپ احمد حسینی ، قم ١٤١١؛
(٨) محمدبن عمر فخررازی ، اعتقادات فرق المسلمین و المشرکین ، چاپ علی سامی نشّار، قاهره ١٣٥٦/١٩٣٨؛
(٩) قاضی عبدالجباربن احمد، شرح الاصول الخمسة ، چاپ عبدالکریم عثمان ، قاهره ١٩٦٥؛
(١٠) همو، فضل الاعتزال و طبقات المعتزلة ، چاپ فؤاد سید، تونس ١٣٩٣/١٩٧٤؛
همو، المغنی فی ابواب التوحید و العدل ، ج ٩، چاپ توفیق طویل و سعید زاید، قاهره ( بی تا. ) ، ج ١١، چاپ محمدعلی نجار و عبدالحلیم نجار، قاهره ١٣٨٥/١٩٦٥،
(١١) ج ١٣، چاپ ابوالعلاء عفیفی ، قاهره ١٣٨٢/١٩٦٢، ج ١٤، چاپ مصطفی سقا، قاهره ١٣٨٥/١٩٦٥؛
(١٢) محمدبن احمد ملطی شافعی ، التنبیه و الرّد علی اهل الاهواء و البدع ، چاپ محمد زاهد کوثری ، بغداد ١٣٨٨/١٩٦٨؛
(١٣) یاقوت حموی ، ارشاد الاریب الی معرفة الادیب ، چاپ دیوید سمیوئل مارگلیوث ، لیدن ١٩٠٧ـ١٩٣١؛
(١٤) A. Alami, L , ontologie modale. ـtude de la thإorie des modes d , Abu ¦Ha ¦s §im al-G §ubba ¦, ¦, Paris ٢٠٠١;
(١٥) Haggai Ben- Shammai, "A note on some Karaite copies of Mu ـ tazilite writings", BSO [ A ] S , ٣٧ (١٩٧٤), ٢٩٥-٣٠٤;
(١٦) A. Ya Borisov, "Mu ـ taxzilitskiye rukopisi Gosudarstvennoy Publichnoy Biblioteki v Leningrade", in Bibliografiya Vostoka , ٨-٩ (١٩٣٥), ٦٩-٩٥;
(١٧) idem, "Ob ot ¤kruituikh v Leningrade mu ـ tazilitskikh rukopisyakh i ikh znachenii dlya istorii musulmanskoi muisli", in Trudii v sessii arabistov , ١٩٣٧, ١١٣-١٢٥;
(١٨) Michael Cook, Commanding right and forbidding wrong in Islamic thought , Cambridge ٢٠٠٢;
(١٩) Richard Mac Donough Frank, "Abu ¦Ha ¦shim , s theory of states: its structure and function", in Actas do IV Congresso de Estudos Arabes e Isla ¦micos: Coimbra - Lisboa ١ a ٨ Septembro de ١٩٦٨ , Leiden ١٩٧١, ٨٥-١٠٠;
(٢٠) idem, Beings and their attributes: the teaching of the Basrian school of the Mu ـ tazila in the classical period , Albany, N.Y. ١٩٧٨;
(٢١) idem, "Al-ma ـ du ¦m wa-l-mawju ¦d: the non-existent, the existent, and the possible in the teaching of Abu ¦Ha ¦shim and his followers", MIDEO , no ١٤ (١٩٨٠), ١٨٥-٢١٠;
(٢٢) Daniel Gimaret, "Matإriaux pour une bibliographie des Jubba ¦, ¦: note complإmentaire" , in Islamic theology and philosophy: studies in honor of George F. Hourani , ed. Michael E. Marmura, Albany, N.Y.: State University of New York Press, ١٩٨٤, ٣١-٣٨;
idem, "Matإriaux pour une
(٢٣) bibliographie des Jubba ¦, ¦s", JA , vol. ٢٦٤ (١٩٧٦), ٢٧٧-٣٣٢;
(٢٤) idem, "La thإorie des ah ¤wa ¦l d , Abu ¦Ha ¦s §im al-G §ubba ¦, ¦d , aprةs des sources as § arites", JA , vol. ٢٥٨ (١٩٧٠) ٤٧-٨٦;
(٢٥) Margaretha T. Heemskerk, Suffering in Mu ـ tazilite theology: ـ Abd al-G §abba ¦r , s teaching on pain and divine justice , Leiden ٢٠٠٠;
(٢٦) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , Leiden ١٩٦٧-١٩٨٤;
(٢٧) David Sklare, Samuel Ben Hofni and his cultural world: texts and studies , Leiden ١٩٩٦;
(٢٨) idem, "Yu ¦suf al-Bas ¦r: theological aspects of his Halakhic works", in The Jews of medieval Islam: community, society, and identity , ed. Daniel Frank, Leiden ١٩٩٥, ٢٤٩-٢٧٠;
(٢٩) Georges Vajda, Al-kita ¦b al- Muh ¤taw ¦de Yu ¦suf al-Bas ¤ ¦r: texte, traduction et commentaire , ed. D.R.Blumenthal, Leiden ١٩٨٥;
نیز رجوع کنید به
(٣٠) دائرة المعارف بزرگ اسلامی ، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی ، تهران ١٣٦٧ ش ـ ، ذیل «ابوهاشم جبایی » (از محمد مجتهد شبستری )؛
(٣١) عدنان محمد زرزور، الحاکم الجشمی و منهجه فی تفسیرالقرآن ، بیروت ١٩٧٢؛
(٣٢) ایمن فؤاد سید، «مخطوطات الیمن »، مجلة معهدالمخطوطات العربیة ، ج ١، ش ١ و ٢ (١٤١٤/١٩٩٣)؛
(٣٣) قاضی عبدالجباربن احمد، کتاب المجموع فی المحیط بالتکلیف ، ج ١، چاپ ج .یوسف هوبن ، بیروت ١٩٦٥، ج ٢، چاپ ج . یوسف هوبن و د. ژیماره ، بیروت ١٩٨١، ج ٣، چاپ ج . آر. پیترز، بیروت ١٩٩٩؛
(٣٤) خلیل یحیی نامی ، البعثة المصریة لتصویر المخطوطات العربیة فی بلاد الیمن ، قاهره ١٩٥٢؛
(٣٥) سعیدبن محمد نیسابوری ، فی التوحید = ( دیوان الاصول ) ، چاپ محمد عبدالهادی ابوریده ، قاهره ١٩٦٩؛
همو، کتاب المسائل فی الخلاف بین البصریین و البغدادیین . الکلام فی الجوهر ، در
(٣٦) Studien zur Philosophie des Abu ¦Rash ¦d al-N ¦sa ¦bur ¦ , Nachdruck von Schriften von Arthur Biram (١٩٠٢) und Max Horton (١٩١٠, ١٩١١), ed. Fuat Sezgin, Frankfurt ١٩٨٦, ٨٢-١٧٠;
(٣٧) همان : المسائل فی الخلاف بین البصریین و البغدادیین ، چاپ معن زیاده و رضوان سید، بیروت ١٩٧٩؛
(٣٨) Paul B. Fenton, A handlist of Judeo-Arabic manuscripts in Leningrad: a tentative handlist of Judeo-Arabic manuscripts in the Firkovic collections , based on the card catalogue of the State Public Library, prepared and updated by A.A. Harkavy, et al., Jerusalem ١٩٩١;
(٣٩) Richard Mac Donough Frank, "Can God do what is wrong?" In Divine omniscience and omnipotence in medieval philosophy: Islamic, Jewish and Christian perspectives , ed. T. Rudavsky, Dordrecht: Reidel, ١٩٨٥, ٦٩-٧٩;
(٤٠) idem, "Moral obligation in classical Muslim theology", The Journal of religious ethics , ١١ (١٩٨٣) ٢٠٤-٢٢٣;
(٤١) idem, "Several fundamental assumptions of the Bas ¤ra school of the Mu ـ tazila", S.I. , XXXIII (١٩٧١), ٥-١٨;
(٤٢) Wilferd Madelung, Der Imam al-Q ¦a ¦sim ibn Ibra ¦h ¦m und die Glaubenslehre der Zaiditen , Berlin ١٩٦٥;
(٤٣) idem, "Ima ¦mism and Mu ـ tazilite theology", in Sh ¦ isme ima ¦mite , ed. T. Fahd, Paris ١٩٧٠, ١٣-٢٩;
(٤٤) idem, "Zu einigen Werken des Imams Abu ¦T ¤a ¦lib an-Na ¦t ¤iq bi l-H ¤aqq", Der Islam , no. ٦٣ (١٩٨٦), ٥-١٠;
(٤٥) J.R.T.M. Peters, God , s created speech: a study in the speculative theology of the Mu ـ tazil ¦Qa ¦d ¤ ¦al - Qud ¤a ¦t Abu ¦ l-H ¤asan ـ Abd al-Jabba ¦r b. Ah ¤mad al-Hamada ¦n ¦, Leiden ١٩٧٦;
(٤٦) Sabine Schmidtke, "Neuere Forschungen zur Mu ـ tazila unter besonderer Berدcksichtigung der spجteren Mu ـ tazila ab dem ٤/١٠. Jahrhundert", Arabica , ٤٥ (١٩٩٨), ٣٧٩-٤٠٨;
(٤٧) idem, The theology of al- ـ Alla ¦ma al-Hill ¦( d. ٧٢٦/١٣٢٥ ), Berlin ١٩٩١;
David Sklare and Haggai Ben-Shammai, Judaeo-Arabic manuscripts in the Firkovitch collections: the works of Yusuf al-Basir: a sample catalogue texts and
(٤٨) studies , Jerusalem ١٩٩٧;
(٤٩) Mah ¤mu ¦d b. ـ Umar Zamakhshar ¦, A Mu ـ tazilite creed of az-Zamah §s §ar ¦) al-Minha ¦g §f ¦us ¤u ¦l al-d ¦n ), ed. and tr. Sabine Schmidtke, Stuttgart ١٩٩٧.
/ زابینه اشمیتکه /