الجبّار ، از اسمای حُسنای الاهی . الجبّار، به عنوان یکی از اسمای الاهی ، یک بار در قرآن کریم به کار رفته است : المَلِکُ القُدُّوسُ الْعَزِیزُ الجبّارُ الْمُتَکَبِّرُ (حشر:٢٣). واژة الجبّار ده بار در سوره های مکی آمده است ( رجوع کنید به عبدالباقی ، ذیل «جبّار»؛ قس

هوروویتس ، ص ٥١). معنای این نام در بارة خداوند،

همانند وصفِ المتکبّر * ، با معنای آن در بارة انسانها تفاوت دارد (جَصّاص ، ج ٢، ص ٥٠٠؛ طوسی ، ج ٤، ص ٣٦٠). این واژه در نُه آیة قرآن بر غیر خداوند اطلاق شده است و مفهومی منفی از آن به ذهن می رسد ( رجوع کنید به جزائری ، ص ٩٨). در بارة

پیامبر گفته شده است که بر مردم ، جبّار نیست ( رجوع کنید به ق : ٤٥).

در قصة موسی و فرعون چون وصفی در مقابلِ «مُصلح » (قصص : ١٩) و در برخی آیات در کنار صفاتی منفی چون

عَنید (هود: ٥٩؛ ابراهیم : ١٥)، عَصیّ (مریم : ١٤) و شَقیّ

(مریم : ٣٢) به کار رفته است (برای دسته بندی معانی مختلف این واژه در اطلاق بر غیر خداوند رجوع کنید بهمُقاتِل بن سلیمان ، ص ١٧٠؛ فخررازی ، تفسیر ، ج ٢٩، ص ٢٩٤؛ ابن جوزی ، ج ٢، ص ٢٥٩، ج ٤، ص ٩٧). بنابراین لغویان و مفسران همواره کوشیده اند توضیح دهند که چگونه صفتی با بار معناییِ

منفی می تواند یکی از اسمای حسنای خداوند باشد ( رجوع کنید بهادامة مقاله ).

اغلب لغویان دو معنای اصلی برای فعل جَبَرَ برشمرده اند: نخست مقهور و مجبور ساختن کسی به آنچه دلخواه وی نیست و دوم ترمیم شکستگی استخوان یا بهبود بخشیدن به تنگدستی (برای نمونه رجوع کنید به خلیل بن احمد، ج ٦، ص ١١٥ـ١١٦، ذیل «جبر»؛ ابن منظور، ذیل «جبر»). دو اشتقاق و کاربرد اسمی و فعلی دیگر این مادّه ، که در نظر لغویان با معنای جبّار پیوند دارد، یکی تَجَبَّرَ به معنای تکبر ورزید و دیگری فَرَسٌ جَبّارٌ یا نَخْلَةٌ جَبّارَةٌ به معنای اسب بلند بالا یا درخت خرمای بلند و مرتفع است (ابن فارِس ؛ ابن منظور؛ مرتضی زَبیدی ، ذیل «جبر»؛ قس ابن انباری ، ص ٣٩٤ـ ٣٩٥، که جبر را از واژه های اضداد می شمارد).

برخی لغویان به معانی گوناگون جَبْر (از جمله پادشاه ، مرد، و مرد شجاع ) اشاره کرده اند ( رجوع کنید بهابن منظور؛ فیروزآبادی ؛ مرتضی زبیدی ، ذیل «جبر») که پیوند نزدیکی با معنای این واژه در زبانهای حبشی ، سریانی ، آرامی و عبری (به معنای مرد، قهرمان و مرد دلاور) دارد ( رجوع کنید به د. دین و اخلاق ، ذیل "Giants" ؛ زامیت ، ص ٥٣٠؛ مشکور، ج ١، ص ١٢٦؛ نیز رجوع کنید به جبرئیل * که لغویان مسلمان آن را به معنای «مرد خدا» می دانند). واژة جبّار نیز که در اغلب زبانهای سامی نام یکی از صورتهای فلکی است ( رجوع کنید بهجبار * ) و در عربی هم بر خداوند هم بر انسانهای متکبر و ستمگر و مستبد اطلاق می شود (مرتضی زبیدی ، همانجا)، با کاربرد هم خانواده هایش در دیگر زبانهای سامی ربط و نسبت معنایی نزدیکی دارد. مثلاً واژة سریانی gabarahu به معنای خداوندی است ( > فرهنگ آشورشناسی < ، ذیل "Gabarahu" ) و گبّورِ gibbor عبری ، در مقام یکی از اسمای خداوند و گاه به معنای خداوند به کار می رود (مشکور، همانجا؛ زامیت ، ص ١١٦؛ هورتاک ، ش ٢٧). از همین رو، هوروویتس (همانجا) حدس می زند که شاید وجودِ تعبیر عبریِ r ¦l hag-gibbo ¦-e ¦ha در تورات و تارگوم ، سبب شده است که این نام در زبان عربی به خداوند اطلاق شود، اما خود یادآور می شود که آمدن نام المتکبّر در کنار الجبّار در آیة ٢٣ سورة حشر، مفهوم عبریِ r ¦gibbo را، که بیشتر تداعی کنندة قوت و دلاوری است ، تغییر داده است .

در گذشته ، تقریباً هیچ یک از عالمان اسلامی به قرابت معنایی این واژه در عربی و دیگر زبانهای سامی اشاره نکرده اند و در این میان ، تفسیر دقیق معنای الجبّار در اطلاق آن بر خداوند، همواره در کتب لغت ، تفسیر و کلام مورد اختلاف بوده است . این آرای مختلف چهار دسته اند:

١) الجبّار مشتق از جَبَرَ به معنای مجبور کردن است (ازهری ، ج ١١، ص ٥٨، ذیل «جبر»). این نظر از برخی صحابه و مفسران نخستین چون ابوهُرَیْرَه ، حسن بصری ، قَتادة بن دِعامة ، اسماعیل بن عبدالرحمان سُدِّی و مقاتل نقل شده و بیشتر به مُجبِّره منتسب بوده است ( رجوع کنید به طبری ، ج ٢٨، ص ٥٥؛ ماوردی ، ج ٥، ص ٥١٤؛ طَبْرِسی ، ج ٩، ص ٤٠٠). بنا بر این دیدگاه ــ که در آثار کسانی چون صنعانی (ج ٣، ص ٢٨٥)، راغب اصفهانی (ذیل «جبر»)، زَمَخْشَری (ج ٤، ص ٥٠٩) و غزالی (ص ٧٨) پذیرفته شده است ــ خداوندِ جبّار ارادة خود را جبراً بر تمام هستی جاری می سازد و هیچ کس نمی تواند خواست خود را بر او تحمیل کند. او همگان را مجبور می سازد، اما هیچ کس او را نمی تواند مجبور کند (غزالی ، همانجا). بسیاری از عرفای اسلامی ، چون عبدالکریم جیلی (ص ٩٠) و ابن عربی (ص ٥٠)، به صراحت به این رأی تمایل داشته اند.

به جز زمخشری (همانجا) و جُبّائی ، که به نقلی جبّار را مترادف با مُتَجَبِّر دانسته است ( رجوع کنید به اشعری ، ص ٥٣٢)، عموم معتزلیان این دیدگاه را نپذیرفته اند (راغب اصفهانی ، همانجا). راغب اصفهانی (همانجا) با طرح ایراد کلامی آنان مبنی بر تنزه خداوند از اتصاف به قبیح ، پاسخ می دهد که این عمل از خداوند ناپسند نیست زیرا وی بندگانش را بر اموری چون بیماری و مرگ و رستاخیز مجبور و مُکْرَه می سازد که بنا به حکمت الاهی ، هیچ کس توان گریز از آنها را ندارد (قس نقد سبزواری بر دیدگاه اشاعره در این باب ، ص ٦١٥ـ٦١٦).

به جز این ، برخی انتقادهای زبانی و صرفی هم از این دیدگاه

کرده اند، از جمله آنکه به نظر ابن قتیبه (ج ١، ص ٣٧٤) و فرّاء (ج ٣، ص ٨١)، به جز واژة دَرّاک ، اشتقاق صیغه های مبالغه بر وزن فَعّال ، نه از اَفْعَلَ بلکه از فعل ثلاثی مجرد آن صورت می پذیرد، لذا همچنان که به جای مُدْخِلْ و مُخْرِج ، دَخّال و خَرّاج نمی گوییم ، در اینجا نیز نمی توان جبّار (مجبور کننده ) را مشتق از اَجْبَرَ دانست . این ایراد را کسانی چون راغب اصفهانی (همانجا) مردود دانسته اند. وی معتقد است جبّار در این معنا از لفظ جَبْر در روایتِ «لاجبرَ و لاتفویضَ» گرفته شده است ، نه از اِجبار (برای دیگر اشکالات زبانی این دیدگاه رجوع کنید به زَجّاجی ، ص ٢٤٠).

از منظر برخی مفسران این معنای اول از جبّار، همواره با صفتِ تکبر و قهاریت خداوند همراه است که به هیچ وجه برای بندگان وی شایسته نیست (برای تفاوت میان سه وصف جبّار، قهار و متکبر در مورد خداوند رجوع کنید به طوسی ، ج ٣، ص ٤٨٥؛ جزائری ، همانجا). احتمالاً بر همین اساس ، در اخبار و متونِ اسلامی ، بسیاری از شاهان مستبد و ستمگر، از جمله نمرود (صنعانی ، ج ١، ص ١٠٣؛ طوسی ، ج ٢، ص ٣٢٧) و دقیانوس (طبری ، ج ١٥، ص ٢٠١ـ٢٠٤) و ضحّاک (یاقوت حموی ، ج ١، ص ٤٤٨)، نیز جبّار خوانده شده اند (برای نمونه هایی از روایات اسلامی که در آنها جبّار به همین معنا به کار رفته است رجوع کنید بهابن اثیر، ج ١، ص ٢٢٨ـ٢٢٩).

٢) برخی از لغویان و مفسران این کلمه را مشتق از جَبَرَ یَجْبُرُ و به معنای اصلاح کننده می دانند (زجاجی ، ص ٢٤١). گویا نخستین بار واصل بن عطا (متونی ١٣١)، از پیشگامان معتزله ، چنین دیدگاهی را مطرح کرده است ( رجوع کنید به عسکری ، ص ٢٠٥؛ ماوردی ، همانجا) اما از میان متفکران اشعریِ سده های بعد، امام الحرمین جوینی (متوفی ٤٧٨؛ ص ١٤٧) آن را بر دیگر اقوال ترجیح داده است . این دسته از عالمان اغلب به شعری از عَجّاج (متوفی ح ٩٠) نیز استشهاد کرده اند که گفته است : «قَدْ جَبَرَ الدِّینَ الاِْل'هُ فَجَبَرْ» (یا فَانْجَبَرْ) که نشان می دهد مادّة جبر در این معنا، هم به صورت لازم هم به صورت متعدی ، به کار می رود ( رجوع کنید به طبری ، ج ٦، ص ١٧٤؛ طبرسی ، ج ٣، ص ٣٠٩؛ فخررازی ، شرح اسماءاللّه ، ص ١٩٨). بر این اساس ، خداوند جبّار است یعنی امور بندگان خود را گاه حتی با قدرت قاهرة خویش اصلاح می کند (طبری ؛ فخررازی ، همانجاها) یا آنها را از گرفتاریها نجات می دهد و کفایتشان می کند (ابوحاتم رازی ، ج ٢، ص ٨٢).

برخی از فیلسوفان متأخر، چون حاج ملاهادی سبزواری (متوفی ١٢٨٩؛ همانجا)، باتأکید بر این دیدگاه ، جبّار و جَبَروت را از مادة جَبْر به معنای تدارک و تلافی دانسته و به صراحت دیدگاه اشاعره را مبنی بر اجبار بندگان و خلق افعال نفی کرده اند. به اعتقاد سبزواری (همانجا، پانویس ٣) در قرآن هیچ گاه از مادّة جبر برای بیان عدم اختیار آدمی استفاده نشده بلکه به عکس ، با تعابیری چون «القَاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ» (انعام : ١٨، ٦١) «... وَالشَّمْسَ و الْقَمَرَ والنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ...» (اعراف : ٥٤) قدرت و قاهریت خدا بر کل هستی بیان شده است (قس علامه حلّی ، ص ٣٠١). با این همه ، برخی مفسران کوشیده اند این دیدگاه را به معنای اول (شوکانی ، ج ٢، ص ٢٧؛ طبری ، ج ٦، ص ١٧٤) یا به عکس (طوسی ، ج ٣، ص ٤٨٥) ارجاع دهند (قس ژیماره ، ص ٢٤٨ـ٢٤٩).

٣) الجبّار اصطلاحی برگرفته از تعبیر نَخْلَةٌ جَبَّارَةٌ یا فَرَسٌ جَبَّارٌ و به معنای بلند و دست نیافتنی است (ازهری ، ج ١١، ص ٥٧؛ ابن فارس ، ذیل «جبر»). خداوند از آن رو جبّار است که دست نیافتنی ، مافوق ادراک عقول ، یا برتر از همة مخلوقات است (ابوحاتم رازی ، ج ٢، ص ٨١؛ زجاجی ، ص ٢٤٠). مشخص نیست که نخستین بار این رأی را کدام عالم اسلامی ابراز کرده ، اما لغویانی چون ازهری (ج ١١، ص ٥٨) و مرتضی زبیدی (همانجا) آن را به ابن انباریِ لغوی نسبت داده اند. به گفتة ازهری (ج ١١، ص ٥٧) برخی مراد از جبّار در آیة اِنَّ فِیهَا قَوْماً جَبَّارِینَ (مائده : ٢٢) را نیز برگرفته از همین تعبیر در عربی دانسته اند و معتقدند بنی اسرائیل به دلیل ترس از بلندی و قوّت و درشت هیکلی دشمنان ، به رغم فرمان الاهی از رفتن به جنگ با ایشان خودداری کردند. مفسران نیز این قوم جبار (دشمنان بنی اسرائیل ) را قومی عظیم و درشت هیکل از نسل قوم عاد شمرده اند ( رجوع کنید به فخررازی ، شرح اسماءاللّه ، ص ١٩٧؛ ابن کثیر، ج ٢، ص ٣٩ـ٤٠؛ طبری ، ج ٦، ١٧٣ـ ١٧٥).

از میان متکلمان اسلامی ، قاضی عبدالجبار (ج ٥، ص ٢١٣) این رأی را به ابوعلی جُبّائی * نسبت داده و بر آن صحه گذاشته است (قس اشعری ، ص ٥٢٨). به نظر می رسد ابن بابویه نیز در این جملة خود، «القاهرُ الّذی لایُنال » (ص ٢٠٦)، به همین معنا اشاره دارد. از این منظر، خداوند با صفات برتر و آیات قاهرة خود بر تمام بندگان و مخلوقاتش برتری و علو دارد (زجاج ، ج ١، ص ٣٥).

٤) چهارمین رأی ، که قرابت بسیار با دیدگاه پیشین دارد، الجبّار را به معنای عظیم ، عالی و عظیم الشأن می داند (ماوردی ، همانجا). ابن جوزی (ج ٧، ص ٣٤٨) و فخررازی ( تفسیر ، ج ٢٩، ص ٢٩٤) این دیدگاه را نخستین بار به ابن عباس نسبت داده اند. با این همه ، بسیاری از عالمان شیعی چون طوسی (ج ٩، ص ٥٧٤)،

طبرسی (ج ٩، ص ٤٠٠)، طُرَیْحی (ص ٢٣١) و مجلسی (ج ٨٤، ص ٢٤٢) همواره الجبّار را معادلِ تعبیر «العظیم الشأن فی الملک و السلطان » قرار داده اند.

مفسران و متفکرانی چون قشیری (١٩٨٣، ص ٦٦؛ همو، ١٩٦٨، ص ٣٣)، ابوحاتِم رازی (ج ٢، ص ٨١ ـ٨٤) و فخررازی ( تفسیر ، ج ٢٩، ص ٢٩٣ـ٢٩٤)، بدون ترجیح یکی از این اقوال ، هر سه و گاه هر چهار دیدگاه را در کنار هم ذکر کرده و تمامی آنها را مقبول دانسته اند. به عقیدة قُشَیری (١٩٦٨، همانجا)، چنانچه اسمی از اسمای الاهی ، تاب معانی گوناگون داشته باشد، کسی که خداوند را به آن اسم بخواند، او را با تمام آن معانی ثنا گفته است . برخی متکلمان نیز با دقت در این معانی چهارگانه الجبّار، تفاوتهایی برای آنها برشمرده اند، از جمله آنکه بنا بر دو دیدگاه نخست ، الجبّار از صفات فعل و بر پایة معانی دیگر از صفات ذاتی خداوند است ( رجوع کنید بهامام الحرمین ، همانجا؛ فخررازی ، شرح اسماءاللّه ، ص ١٩٨).

با آنکه کاربرد جبّار برای مخلوقات الاهی امری ناپسند می نماید، در نوشته های صوفیه گاه تأویلهایی در اتصاف بندگان به این صفت الاهی آمده است . معروف ترین آنها، توصیف غزالی از بندگان جبّار است . بر این اساس ، بندة جبّار کسی است که از حد پیروی و تقلید بگذرد و به مرحلة راهبری برسد، خلق را با هیئت و سیمای خود به پیروی خویش کشاند، به ایشان فایده رساند و از آنان بهره ای نبرد، تأثیر گذارد و اثر نپذیرد، و هر که او را ببیند از ملاحظة خود غافل شود (غزالی ، ص ٧٨). به نظر وی (ص ٧٨ـ٧٩)، که فخررازی ( شرح اسماءاللّه ، ص ١٩٩ـ ٢٠٠) عیناً آن را نقل کرده ، فقط پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله وسلم به این رتبه دست یافته و این سخن پیامبر شاهدی است بر این امر: «اگر موسی بن عمران زنده بود، جز پیروی از من کاری نمی کرد، که من برترین فرزندان آدمم ».

منابع :
(١) علاوه بر قرآن ؛
(٢) ابن اثیر، النهایة فی غریب الحدیث والاثر ، چاپ محمود محمد طناحی و طاهر احمد زاوی ، بیروت ١٣٨٣/١٩٦٣، چاپ افست قم ١٣٦٤ ش ؛
(٣) ابن انباری ، کتاب الاضداد ، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم ، صیدا ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٤) ابن بابویه ، التوحید ، چاپ هاشم حسینی طهرانی ، قم ?( ١٣٥٧ ش ) ؛
(٥) ابن جوزی ، زادالمسیر فی علم التفسیر ، چاپ محمدبن عبدالرحمان عبداللّه ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٦) ابن عربی ، کشف المعنی عن سرّ اسماءاللّه الحسنی ، چاپ پابلو بینیتو، قم ١٤١٩؛
(٧) ابن فارس ؛
(٨) ابن قتیبه ، غریب الحدیث ، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٩) ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم ، بیروت ١٤١٢؛
(١٠) ابن منظور؛
(١١) ابوحاتم رازی ، کتاب الزینة فی الکلمات الاسلامیة العربیة ، چاپ حسین بن فیض اللّه همدانی ، قاهره ١٩٥٧ـ ١٩٥٨؛
محمدبن احمد ازهری ، تهذیب اللغة ،

(١٢) ج ١١، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم ، قاهره ( بی تا. ) ؛
(١٣) علی بن اسماعیل اشعری ، کتاب مقالات الاسلامییّن و اختلاف المصلّین ، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ١٤٠٠/١٩٨٠؛
(١٤) عبدالملک بن عبداللّه امام الحرمین ، کتاب الارشاد الی قواطع الادلة فی اصول الاعتقاد ، چاپ محمدیوسف موسی و علی عبدالمنعم عبدالحمید، مصر ١٣٦٩/١٩٥٠؛
(١٥) نورالدین محمدبن نعمة اللّه جزائری ، فروق اللغات فی التمییز بین مفاد الکلمات ، چاپ محمدرضوان الدایه ،تهران ١٣٧٥ش ؛
(١٦) احمدبن علی جصاص ، احکام القرآن ، چاپ عبدالسلام محمدعلی شاهین ، بیروت ١٤١٥/ ١٩٩٤؛
(١٧) عبدالکریم بن ابراهیم جیلی ، الکمالات الهیة فی الصفات المحمدیة ، چاپ سعید عبدالفتاح ، قاهره ١٩٩٧؛
(١٨) خلیل بن احمد، کتاب العین ، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی ، قم ١٤٠٩؛
(١٩) حسین بن محمد راغب اصفهانی ، المفردات فی غریب القرآن ، چاپ محمدسیدکیلانی ، تهران ?( ١٣٣٢ش ) ؛
(٢٠) ابراهیم بن سری زجاج ، تفسیر اسماءاللّه الحسنی ، چاپ احمدیوسف دقاق ، دمشق ١٩٧٤؛
(٢١) عبدالرحمان بن اسحاق زجاجی ، اشتقاق اسماءاللّه ، چاپ عبدالحسین مبارک ، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(٢٢) زمخشری ؛
(٢٣) هادی بن مهدی سبزواری ، شرح الاسماء، او، شرح دعاءالجوشن الکبیر ، چاپ نجفقلی حبیبی ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(٢٤) محمد شوکانی ، فتح القدیر ، بیروت : دار احیاءالتراث العربی ، ( بی تا. ) ؛
(٢٥) عبدالرزاق بن همام صنعانی ، تفسیرالقرآن ، چاپ مصطفی مسلم محمد، ریاض ١٤١٠/١٩٨٩؛
(٢٦) طبرسی ؛
(٢٧) طبری ، جامع ؛
(٢٨) فخرالدین بن محمد طریحی ، تفسیر غریب القرآن الکریم ، چاپ محمدکاظم طریحی ، قم : زاهدی ، ( بی تا. ) ؛
(٢٩) طوسی ؛
(٣٠) محمد فؤاد عبدالباقی ، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم ، قاهره ١٣٦٤، چاپ افست تهران ?( ١٣٩٧ ) ؛
حسن بن عبداللّه عسکری ، الفروق اللغویة ، قاهره

(٣١) ١٣٥٣، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛
(٣٢) حسن بن یوسف علامه حلّی ، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد ، چاپ حسن حسن زاده آملی ، قم ١٤٠٧؛
(٣٣) محمدبن محمدغزالی ، المقصدالاسنی فی شرح معانی اسماءاللّه الحسنی ، چاپ فضله شحاده ، بیروت ١٩٧١؛
(٣٤) محمدبن عمر فخررازی ، التفسیر الکبیر ، قاهره ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
(٣٥) همو، شرح اسماءاللّه الحسنی للرازی ، و هو الکتاب المسمی لوامع البینات شرح اسماءاللّه تعالی و الصفات ، چاپ طه عبدالرؤوف سعد، قاهره ١٣٩٦/ ١٩٧٦، چاپ افست تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٣٦) یحیی بن زیاد فراء، معانی القرآن ، ج ٣، چاپ عبدالفتاح اسماعیل شلبی ، ( قاهره ١٩٧٢ ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
(٣٧) محمدبن یعقوب فیروزآبادی ، ترتیب القاموس المحیط ، چاپ طاهر احمد زاوی ، بیروت ١٣٩٩/ ١٩٧٩؛
(٣٨) قاضی عبدالجباربن احمد، المغنی فی ابواب التوحید و العدل ، ج ٥، چاپ محمود محمد خضیری ، قاهره ١٩٦٥؛
(٣٩) عبدالکریم بن هوازن قشیری ، التحبیر فی التذکیر ، چاپ ابراهیم بسیونی ، قاهره ١٩٦٨؛
(٤٠) همو، الفصول فی الاصول ، چاپ ریچارد فرانک ، در MIDEO ، ش ١٦ (١٩٨٣)؛
(٤١) علی بن محمد ماوردی ، النکت و العیون : تفسیرالماوردی ، چاپ عبدالمقصودبن عبدالرحیم ، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٤٢) مجلسی ؛
(٤٣) محمدبن محمد مرتضی زبیدی ، تاج العروس من جواهرالقاموس ، چاپ علی شیری ، بیروت ١٤١٤/١٩٩٤؛
محمدجواد مشکور، فرهنگ

(٤٤) تطبیقی عربی با زبانهای سامی و ایرانی ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٤٥) مقاتل بن سلیمان ، الاشباه و النظائر فی القرآن الکریم ، چاپ عبداللّه محمود شحاته ، قاهره ١٣٩٥/١٩٧٥؛
(٤٦) یاقوت حموی ؛

(٤٧) Encyclopaedia of religion and ethics , ed. James Hastings, Edinburgh: T. and T. Clark, ١٩٨٠-١٩٨١, s.v. "Giants" (by David MacRitchie);
(٤٨) Daniel Gimaret, Les noms divins en Islam , Paris ١٩٨٨;
(٤٩) Josef Horovitz, Jewish proper names and derivatives in the Koran , Hildesheim ١٩٦٤;
J. J. Hurtak, "٧٢ expressions of the Divine in Hebrew - Aramaic", in The Academy for future science, ٨ Mar. ٢٠٠٥. [Online(. Available: http://www. keysofenoch. org/html. )٥ July];
Reallexikon der Assyriologie , ed. Erich Ebeling and Bruno Meissner, Berlin: Walter de Gruyter, ١٩٣٢-١٩٧١;
Martin R. Zammit, A comparative lexical study of Qur , anic Arabic , Leiden ٢٠٠٢.

/ مرتضی کریمی نیا /