بایسنغری ، جعفر بن علی تبریزی ، از نخستین استادان خط نستعلیق در قرن نهم و خطاط شاهنامه بایسنغری . تاریخ ولادت و وفاتش بدرستی معلوم نیست ، ولی از آثار و خطوط برجا مانده از او پیداست که بین سالهای ٨١٦ـ٨٥٦ در قید حیات بوده است (بیانی ، ج ١، ص ١١٨). اصلاً از مردم تبریز بود، لیکن به دلیل اقامت طولانی در هرات ، به هروی معروف شده است (همان ، ج ١، ص ١١٥). از هرات به ماوراءالنهر سفر کرد و سه سال در بلخ ماند، سپس به خوارزم رفت و یک سال در سمرقند اقامت گزید و در بخارا درگذشت (همان ، ج ١، ص ١١٤). میرزاجعفر از توجه و حمایت شاهزاده بایسنغر * میرزا برخوردار بود و به او انتساب داشت (همان ، ج ١، ص ١١٥). لقب دیگرش عین الاعیان بود و سلطانعلی قاینی ، در خطی که در ٩١٤ نوشته ، او را « قبلة الکتّاب » و «کمال الدین » نامیده است (فضایلی ، ص ٤٥٦).

میرزاجعفر در رواج خط نستعلیق کوشش بسیار نمود و در اندک مدتی آن را مقبول عام و خاص کرد (منشی قمی ، ص شانزده ). او این خط را از استاد بلاواسطه خود میرعبداللّه فرزند میرعلی تبریزی (هروی ) آموخت و در آن از بانی نستعلیق ، یعنی میرعلی ، نیز برتر شد (فضایلی ، ص ٤٥٦). او را شاگرد مولانا شمس الدین دانسته اند (منشی قمی ، ص ٢٥) و در «خط اصول » شاگرد شمس الدین قطابی مشرقی (متوفی ٨١٢) بود (فضایلی ، ص ٣٢٤، ٤٥٧؛ بیانی ، ج ١، ص ١١٦). با آنکه شهرت عمده اش در خط نستعلیق است خطوط دیگر را استادانه تر می نوشت (فضایلی ، ص ٣٢٤؛ بیانی ، ج ١، ص ١١٨).

میرزاجعفر پیش از پیوستن به دربار بایسنغرمیرزا، در تبریز در دربار میرانشاه * بن تیمور به سر می برد (بیانی ، ج ١، ص ١١٥) لیکن در حقیقت تربیت یافته دربار شاهرخ * تیموری (فضایلی ، ص ٣٢٣) و طرف توجه و علاقه خاص پسر او بایسنغرمیرزا بود، زیرا سمت استادی دبستان او را به عهده داشت (عالی افندی ، ص ٥٩).

میرزاجعفر در یکی از حجره های کاخ چهلستونِ بایسنغرمیرزا کتابت می کرد (منشی قمی ، ص سی وهفت )، و سرآمد چهل کاتب و خوشنویس کتابخانة او بود (عالی افندی ، ص ٥؛ دولتشاه سمرقندی ، ص ٣٩٠). یکی از عوامل تجدید رونق خطوط متداول در ایران قرن نهم وجود میرزاجعفر بود. او با تربیت شاگردانی در انواع خطوط ، به توسعه و پیشرفت خطاطی در ایران کمک کرد. شاگردان معروف او عبارت اند از: اظهر تبریزی در خط نستعلیق ؛ شیخ محمود زرین قلم در خفی نویسی ؛ عبدالحی منشی استرآبادی در خط تعلیق ؛ و مشهورترین شاگرد او، که در ضمن داماد او نیز بود، عبداللّه طبّاخ هروی که در خط اصول سرآمد بود (فضایلی ، ص ٣٢٥ـ٣٢٦). میرزا جعفر، علاوه بر خطاطی ، شعر نیز می گفت ؛ ترکیب بندی که در رثای بایسنغرمیرزا برای تسلیت به شاهرخ گفته ، هم هنر شاعری او را می نمایاند و هم معرف مقام شاعر نزد شاهرخ است (فضایلی ، ص ٤٥٧).

آثار به جامانده از او، برخی در ایران ، و بسیاری نیز در کتابخانه های جهان پراکنده است . مهمترین آنها عبارت اند از: شاهنامه بایسنغری که به خط نستعلیق و در ٨٣٣ به فرمان بایسنغرمیرزا کتابت شده و هم اکنون در کتابخانة سلطنتی سابق در موزة کاخ گلستان (ش ٤٧٥٢) موجود است . دیوان اشعار حسن دهلوی که در ٨٢٥ به دارالسلطنه هرات تقدیم شده و در کتابخانه مجلس (ش ٤٠١٧) موجود است (بیانی ، ج ١، ص ١١٩)؛ نسخه ای از کلیات همام تبریزی به خط نستعلیق که در ٨١٦ کتابت شده و در کتابخانة ملی پاریس نگهداری می شود. در این نسخه او به نام میرزا جعفر تبریزی خوانده شده است ، زیرا هنوز به دربار بایسنغرمیرزا راه نیافته بود (همان ، ج ١، ص ١٢٢)؛ نسخه ای از دیوان حافظ به خط نستعلیق در موزة آثار اسلامی و ترک در استانبول ؛ و نسخه ای از گلستان سعدی (ش ١١٩؛ همان ، ج ١، ص ١٢٠).

منابع :
(١) مهدی بیانی ، احوال و آثار خوشنویسان ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
دولتشاه سمرقندی ، تذکرة الشعراء دولتشاه سمرقندی ، چاپ

(٢) محمد عباسی ، تهران ١٣٣٧ ش ؛
(٣) مصطفی بن احمد عالی افندی ، مناقب هنروران ، ترجمه و تحشیة توفیق ه . سبحانی ، تهران ١٣٦٩ ش ؛

(٤) حبیب اللّه فضایلی ، اطلس خط ، اصفهان ١٣٥٠ ش ؛
(٥) احمدبن حسین منشی قمی ، گلستان هنر ، چاپ احمد سهیلی خوانساری ، تهران ١٣٥٩ ش .

/ منیژه ربیعی رودسری ـ گروه تاریخ /