جاهی صفوی ، ابراهیم میرزا ، دولتمرد و شاعر عصر صفوی ، نوة شاه اسماعیل صفوی و پسر بهرام میرزا * . وی در اواخر ذیقعدة ٩٤٦ به دنیا آمد. مادرش ، زینب سلطان خانم (متوفی ٩٧٧)، از خانواده های سرشناس شیروان بود. پس از مرگ پدر، هنگامی که ابراهیم میرزا ده ساله بود، سرپرستی او را عمه اش ، مهین بانو ملقب به شاهزاده سلطانم ، به عهده گرفت . به این ترتیب ، ابراهیم میرزا به حرم شاهی وارد شد و شاه طهماسب (حک : ٩٣٠ـ٩٨٤) نیز تربیت او را زیر نظر گرفت (منشی قمی ، ١٣٥٩ـ١٣٦٣ ش ، ج ١، ص ٥٧٠، ج ٢، ص ٦٣٥، ٦٤٠؛ اسکندر منشی ، ج ١، ص ١٣٦).

پس از چندی ، به سبب استعداد و قوة درکش ، موردتوجه شاه طهماسب قرار گرفت و شاه او را مصلح الدین چلبی نامید. ابراهیم میرزا، با وجود سن کم ، در کلیة امور دربار حق دخالت داشت و حتی به رأی او عمل می شد. شاه طهماسب ، معصوم بیگ صفوی (وکیل دیوان اعلی ') را به للگی او انتخاب کرد و ابراهیم میرزا را به خانة او فرستاد. ابراهیم میرزا هفت سال در آنجا اقامت کرد (منشی قمی ، ١٣٥٩ـ١٣٦٣ ش ، ج ٢، ص ٦٤٠). سپس گوهر سلطان بیگم ، دختر شاه طهماسب ، را به زنی گرفت و پس از شرکت در نبردی با عثمانیان ، در ٩٦٢ به حکومت مشهد منصوب شد (منشی قمی ، ١٣٥٩ـ١٣٦٣ ش ، ج ١، ص ٣٦٧؛ افوشته یی ، ص ٤٧).

در مشهد ابراهیم میرزا ناظر آستان قدس گشت . حکم حکومتی او از هرات و سیستان تا حوالی سمنان بود و کار قضا نیز به او محول گردید (منشی قمی ، ١٣٥٩ـ١٣٦٣ ش ، ج ١، ص ٣٨١، ج ٢، ص ٦٤١). ابراهیم میرزا در ٩٦٥ توانست با تمهیداتی ، امیران صفوی را که در جنگی با ازبکان به اسارت آنان در آمده بودند، آزاد سازد (همان ، ج ١، ص ٣٩٤، ٣٩٦). وی در ٩٧١، مصادف با چهلمین سال سلطنت شاه طهماسب ، یک سال و اندی بر قاین حکومت کرد. سال بعد، به همراه برخی امیران قزلباش ، برای سرکوب قزاق خان ، للة سلطان محمدمیرزا (پسر شاه طهماسب ) که در هرات سر به شورش برداشته بود، به آنجا رفت (روملو، ج ١٢، ص ٥٤٤؛ نویدی ، ص ١٢٣؛ منشی قمی ، ١٣٥٩ـ١٣٦٣ ش ، ج ١، ص ٤٣٩ـ٤٤٠، ج ٢، ص ٦٤١).

در حدود ٩٧٣، شاه طهماسب او را به سبب کمک نرساندن به سلطان محمد میرزا، که در حوالی تربت گرفتار حملة ازبکان شده بود، از منصبش عزل و به حکومت سبزوار منصوب کرد ولی پس از شش سال ، او را به قزوین خواند و به او منصب ایشک آقاسی * باشی داد و وی را مشاور خود کرد (افوشته یی ، ص ٥٠؛ حسینی استرآبادی ، ص ٥٧؛ منشی قمی ، ١٣٥٩ـ ١٣٦٣ ش ، ج ٢، ص ٦٤٢).

با درگذشت شاه طهماسب در ٩٨٤، نزاع بر سر جانشینی او در گرفت . برخی ، از اسماعیل میرزا و عده ای نیز از حیدر میرزا، پسران شاه طهماسب ، طرفداری می کردند (واله اصفهانی ، ص ٤٩٢ـ٤٩٣؛ فلسفی ، ج ١، ص ٣٢). ظاهراً ابراهیم میرزا، در آغاز، از حیدر میرزا طرفداری می کرد اما چون بیشتر درباریان از اسماعیل میرزا حمایت می کردند، بی طرفی اختیار کرد و با شدت گرفتن اختلافات و درگیریها، خود را خانه نشین کرد. پس از کشته شدن حیدرمیرزا، ابراهیم میرزا به دولتخانه رفت و خود را «اسماعیلْ میرزائی » نامید ( رجوع کنید به اسکندر منشی ، ج ١، ص ١٩٦؛ واله اصفهانی ، ص ٤٩٦، ٥٠٢).

پس از فراغت از مراسم خاکسپاری شاه و شاهزاده حیدر، در ١٨ صفر ٩٨٤ ابراهیم میرزا و برخی از بزرگان صفوی در مسجدجامع قزوین به نام شاه اسماعیل دوم (حک : ٩٨٤ـ٩٨٥) خطبه خواندند و به پیشواز او رفتند (روملو، ج ١٢، ص ٦٢١؛ منشی قمی ، ١٣٥٩ـ١٣٦٣ ش ، ج ٢، ص ٦١٨؛ واله اصفهانی ، ص ٥٠٨، ٥١٤). شاه اسماعیل که می دانست ابراهیم میرزا از ارکان حکومت است ، او را نزد خود نگه داشت و منصب مهرداری را به او داد و کاشان و اردوباد را نیز، به تیول ، به وی بخشید (منشی قمی ، ١٣٥٩ـ١٣٦٣ ش ، ج ٢، ص ٦٤٢؛ واله اصفهانی ، ص ٥١٤، ٥٣٦). اما نزدیکی آن دو دیری نپایید؛ در هشت ماهی که ابراهیم میرزا در خدمت شاه اسماعیل بود، برخی اطرافیان شاه از وی بدگویی کردند و شاه را از قدرت و ثروت او به هراس انداختند. از سوی دیگر، ابراهیم میرزا که بذله گو و در محاوره بی ملاحظه و بی محابا بود، گاه سخنانی می گفت که باعث کدورت شاه می شد (صادقی افشار، ص ٢٥؛ منشی قمی ، ١٣٥٩ـ١٣٦٣ ش ، ج ٢، ص ٦٢٣، ٦٣٤). از این رو، شاه اسماعیل در صدد فرصتی بود که او را از بین ببرد.

در همین گیرودار، خبر فوت (یا مسموم شدن ) حسین میرزا، حاکم قندهار و برادر ابراهیم میرزا، رسید و پس از آن به دستور شاه اسماعیل ، دیگر شاهزادگان صفوی به هلاکت رسیدند (واله اصفهانی ، ص ٥٤١ ـ٥٤٢، ٥٤٦؛ حسینی استرآبادی ، ص ٩٧). ابراهیم میرزا که خطر را احساس کرده بود، گوشه نشینی اختیار کرد و به عبادت مشغول شد و به سرودن شعر پرداخت (منشی قمی ، ١٣٦٦ ش ، ص ١١٨). اما دستور

قتل وی نیز صادر شد و در منزل خویش به دست قورچی شاه با زه کمان خفه گردید. جسد او را در آستانة مزار امامزاده حسین ، در قزوین ، در کنار دیگر شاهزادگان مقتول دفن کردند (همو، ١٣٥٩ـ١٣٦٣ ش ، ج ٢، ص ٦٣٤ـ ٦٣٥).

حدود سه ماه پس از قتل او، همسرش از شدت اندوه مرد. از آن دو، دختری به نام گوهرشاد بیگم باقی ماند که جنازة والدین را به مشهد برد و در سردابه ای در مجاورت آرامگاه حضرت رضا علیه السلام دفن کرد (همو، ١٣٦٦ ش ، همانجا؛ واله اصفهانی ، ص ٥٤٦ ـ٥٤٧).

ابراهیم میرزا به حسن خلق ، کرم ، شجاعت ، تیزفهمی و بذله گویی شهرت داشت . وی در مدت اقامتش در مشهد، پذیرای سادات و اهل علم و هنرمندان بود. خود او نیز با علوم عقلی و نقلی آشنایی داشت (صادقی افشار، همانجا؛ افوشته یی ، ص ٤٦؛ حسینی استرآبادی ، همانجا). وی کتابخانه ای با حدود چهار هزار جلد کتاب و اقسام مرقعات و آثار خوش نویسان و نقاشان و همچنین جواهرات نفیس ، گردآوری کرده بود که اکثر آنها را همسرش پس از فوت وی ، برای اینکه به دست شاه اسماعیل نیفتد، از بین برد (منشی قمی ، ١٣٦٦ ش ، ص ١١١، ١١٤؛ جنابدی ، ص ٥٧٩ ـ٥٨٠).

ابراهیم میرزا به فارسی و ترکی شعر می سرود و جاهی تخلص می کرد. اشعار او را منشی قمی و گوهرشاد بیگم در یک دیوان جمع آوری کرده اند (حسینی استرآبادی ، همانجا؛ منشی قمی ، ١٣٦٦ ش ، ص ١١٠؛ همو، ١٣٥٩ـ١٣٦٣ ش ، ج ٢، ص ٦٣٧) که نسخه ای از آن به شمارة ١٣٩ در موزة کاخ گلستان نگهداری می شود ( رجوع کنید به آتابای ، ج ١، ص ٣٣٧).

منابع :
(١) بدری آتابای ، فهرست دیوان های خطی کتابخانة سلطنتی ، ( تهران ) ١٣٥٥ ش ؛
(٢) اسکندرمنشی ؛
(٣) محمودبن هدایت اللّه افوشته یی ، نقاوة الا´ثار فی ذکرالاخیار: در تاریخ صفویه ، چاپ احسان اشراقی ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(٤) میرزابیگ بن حسن جُنابدی ، روضة الصفویه ، چاپ غلامرضا طباطبایی مجد، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(٥) حسن بن مرتضی حسینی استرآبادی ، تاریخ سلطانی : از شیخ صفی تا شاه صفی ، چاپ احسان اشراقی ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٦) حسن روملو، احسن التواریخ ، چاپ عبدالحسین نوائی ، ج ١٢، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٧) صادق صادقی افشار، تذکرة مجمع الخواص ، ترجمة عبدالرسول خیامپور، تبریز١٣٢٧ش ؛
(٨) نصراللّه فلسفی ، زندگانی شاه عباس اول ، تهران ١٣٦٤ش ؛
(٩) احمدبن حسین منشی قمی ، خلاصة التواریخ ، چاپ احسان اشراقی ، تهران ١٣٥٩ـ١٣٦٣ ش ؛
(١٠) همو، گلستان هنر ، چاپ احمد سهیلی خوانساری ، تهران ١٣٦٦ش ؛
(١١) زین العابدین علی بن عبدالمؤمن نویدی ، تکملة الاخبار: تاریخ صفویه از آغاز تا ٩٧٨ هجری قمری ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦٩ش ؛
(١٢) محمدیوسف واله اصفهانی ، خلدبرین : ایران در روزگار صفویان ، چاپ میرهاشم محدث ، تهران ١٣٧٢ ش .

/ سعید میرمحمدصادق /