جامع مفیدی ، کتابی در بارة تاریخ و جغرافیای شهر یزد، نوشتة محمدمفیدبن نجم الدین محمودبن حبیب اللّه بافقی یزدی معروف به محمدمفید مستوفی . این کتاب در فاصلة سالهای ١٠٨٢ تا ١٠٩٠ تألیف شده و در میان کتابها و منابع تاریخی در بارة یزد، پنجمین تألیف از حیث قدمت است (بافقی ، ج ١، مقدمة افشار، ص د، ج ٣، ص ٨٦٧ ـ ٨٦٨ ، مقدمة افشار، ص هشت ).

سال تولد و وفات محمدمفید مشخص نیست ولی چون تاریخ نگارش اثر دیگر او، مجالس الملوک (جداول سلاطین )، ١٠٥٢ است (همان ، ج ٣، مقدمة افشار، ص هشت )، احتمالاً حدود سی سال پیش از آن متولد شده و به این تخمین شاید نزدیک به هفتاد سال ، تا تاریخ نگارش کتاب مختصر مفید در ١٠٩١، زیسته است .

مفید به گفتة خودش از ١٠٧٧ به مدت چهار سال مستوفی اوقاف یزد بود و در ١٠٨٠ نظارت بر آنجا را بر عهده گرفت (همان ، ج ٣، ص ٧٥٢، ٧٥٤، ٧٥٩ـ٧٦٠، قس ج ٣، همان مقدمه ، ص هفت ) و از این رو به مستوفی مشهور شد. در ١٠٨١ آن منصب را رها کرد و مدتی کوتاه در اصفهان ماند. بعد به بصره رفت و در آنجا تألیف این کتاب را آغاز کرد (همان ، ج ٣، ص ٧٦٩، ٧٧١، ٨٠٠ـ٨٠١). سال بعد از طریق بصره به هندوستان رفت (همان ، ج ٣، ص ٧٧٨، ٧٨١ـ٧٨٢، ٧٩٥ـ٧٩٩) و مسلّماً تا ١٠٩١ در هندوستان اقامت داشت زیرا در این سال تألیف کتاب مختصر مفید را، که به جغرافیای بلاد اسلامی اختصاص دارد، در شهر لاهور به پایان رساند (همان ، ج ٣، ص ٧٨١ـ٧٩٩، همان مقدمه ، ص شش ، هشت ). از این سال به بعد دیگر اطلاعی از او در دست نیست . وی در زمان اقامت در هندوستان به چند شهر سفر کرد، از جمله به سراندیب رفت ( رجوع کنید بههمان ، ج ٣، ص ٧٨١) و در دستگاه شاهزاده محمداکبر (حک : ١٢٢١ـ١٢٥٣) تقرب یافت و لقب «خان سامان » گرفت (همان ، ج ٣، ص ٨١٥).

جامع مفیدی مبسوط ترین تاریخ شهر یزد از آغاز تا عصر مؤلف است . مؤلف در تألیف آن ، از کتابهای تاریخ یزد * اثر جعفربن محمد جعفری (تألیف ح ٨٤٤) و تاریخ جدید یزد * اثر احمدبن حسین کاتب (تألیف ح ٨٦٢) و همچنین از منابع عمومی دیگر، که نامشان در مطاوی جامع مفیدی آمده ، استفاده کرده است ، از جمله از تاریخ اسکندری (شاید منتخب التواریخ نطنزی که به اسکندر آنونیم ( ناشناس ) شهرت یافت ، یا کتابی در بارة اسکندر فرزند عمر شیخ پسر تیمور گورکانی ؛
رجوع کنید بههمان ، ج ٣، ص ٧١٠)، تاریخ جهانگیری (ناشناخته ، احتمالاً در بارة غیاث الدین جهانگیر فرزند تیمور؛
همان ، ج ٣، ص ١٦٧)، تاریخ خراسان (ناشناخته ؛
همان ، ج ٣، ص ٨٢٥)، تاریخ عالم آرای عباسی (همان ، ج ٣، ص ٨٣٩)، تاریخ یورش قندهار (ناشناخته ؛
همان ، ج ٣، ص ٨٦٢)، تذکرة دولتشاه سمرقندی (همان ، ج ٣، ص ٤٣٦)، تذکرة علی بنیمان (عارف قرن هشتم که نقلهای محمدمفید از آن کتاب ، منشأ اطلاعات کنونی در بارة احوال آن عارف و جمعی از وابستگان اوست ؛
همان ، ج ٣، ص ٥٨٢)، حبیب السیر (همان ، ج ٣، ص ٨٤٣)، دستورالوزراء (همان ، ج ٣، ص ١١٥)، روضة الشهدا (همان ، ج ٣، ص ٤٦٣؛
ظاهراً تألیف مولانا نوراللّه یزدی )، روضة الصفا (همان ، ج ٣، ص ٨٦١)، سُلَّم السموات (همان ، ج ٣، ص ٤٢٣)، عجایب البلدان (همان ، ج ٣، ص ٨٤٥)، نگارستان (همان ، ج ٣، ص ٨٦٥) و هفت اقلیم (همان ، ج ٣، ص ٤٦٢).

جامع مفیدی سه مجلد است : جلد اول در هفت مقاله ، شامل اخبار افسانه ای در بارة بنای یزد در عهد اسکندر مقدونی و حوادث تا ٨٥٩، که شاهزاده پیربوداق قراقوینلو * پس از قحطی از عراق به یزد وارد شد (دورة تسلط نوادگان تیمور در نواحی فارس و یزد؛
همان ، ج ١، ص ٢٠٦). عمدة مباحث این مجلد مبتنی بر همان اقوالی است که در دو تاریخ قدیم یزد (جعفری و کاتب ) و تواریخ عمومی دیگر مندرج است (برای نمونه رجوع کنید بهج ١، ص ٨ ـ١٢، ٩٤ـ١٢٥؛
قس جعفری ، ص ٢٣ـ٢٧، ٤٧ـ ٥٥؛
کاتب یزدی ، ص ١٩ـ٢٧، ٨٠ ـ ٨٨). از این جلد تنها یک نسخة خطی شناخته شده که در کتابخانة ملی پاریس به شمارة ١٥٣ موجود است (بافقی ، ج ٣، همان مقدمه ، ص نه ).

جلد دوم به حوادث یزد در عصر صفوی ، از ابتدای سلطنت شاه اسماعیل تا روزگار مؤلف اختصاص دارد و در ١٠٨٨، در دورة پادشاهی شاه سلیمان (١٠٧٧ـ١١٠٦)، در شاه جهان آباد تألیف شده و نام شاه سلیمان در خطبة این مجلد آمده است ( رجوع کنید بهبافقی ، ج ٢، ص ١٠٥ـ١٩٦، ١٩٨ـ٢١٥). مطالب این مجلد بیشتر از تاریخ عالم آرای عباسی * استخراج شده و هنوز تمام آن به چاپ نرسیده است . ایرج افشار خطبه و فهرست عناوین گفتارها و پنج گفتار کوتاه از آن مجلد را، بر اساس بخشی از مجموعة or.١٩٦٣ کتابخانة موزة بریتانیا ( رجوع کنید به ریو ، ج ٣، ص ١٠٣٩)، در مجلة فرهنگ ایران زمین (ج ١١، ١٣٤٢ ش ، ص ١٩٣ـ ٢٢٨) چاپ کرده است . بنا به فهرست نسخه های خطی موجود در موزة سالار جنگ حیدرآباد دکن ( رجوع کنید به اشرف ، ج ١، ص ٢١٤ـ٢١٦، ش ١٩٥)، یک نسخة کامل از این مجلد در آن موزه وجود دارد ولی هنوز ریزفیلمی (میکروفیلمی ) از آن در ایران موجود نیست .

جلد سوم که مفصّل تر از دو جلد قبلی است ، در پنج مقاله و یک خاتمه تنظیم شده است : مقالة اول در پنج مجلس ، شامل سادات ، حکام و وزرا، کلانتران ، مستوفیان ، مین باشیان و

یوزباشیان ؛
مقالة دوم در ده فصل در بارة علما و فضلا، قضات ، محتسبان ، واعظان ، خطیبان ، منجمان ، خطاطان ، طبیبان و حکیمان ، شاعران ، اشراف و اعیان ، و مطالبی در بارة صلحا و هنروران ؛
مقالة سوم در بارة امامزادگان و مشایخ ؛
مقالة چهارم در پنج گفتار در بارة مساجد، مدارس و بقعه ها و خانقاهها و رباطها و مَصانع (آبگیرها)، قُرا و مزارع ، سبب بنای یزد و مقالة پنجم در ذکر بعضی از غرایب روزگار و احوال مؤلف . از این مجلد بیش از بیست نسخه در کتابخانه ها موجود است . از این میان ، ایرج افشار، نسخة موجود در کتابخانة موزة بریتانیا را، به شماره های or. ٢١٠ و or.٢١١ ( رجوع کنید بهریو، ج ١، ص ٢٠٧ـ ٢٠٨) که به خط مؤلف و در حکم نسخة پیش نویس اوست ، مبنای تصحیح متن قرار داده و در ١٣٤٠ ش ، آن را چاپ و منتشر کرده است .

این متن ، از لحاظ جغرافیای تاریخی یزد یگانه است . مؤلف به منابع معتبری دسترسی داشته ولی بخشهایی که در بارة پیشینة تاریخی یزد، به ویژه پیش از ساسانیان ، و وقایع شهرهای دیگر است چندان اعتبار ندارد زیرا به تبعیت از پیشینیان آن مطالب را نوشته است (محبوبی اردکانی ، ص ٨٧). شهر یزد به هنگام تألیف کتاب ، هفده محله داشته است . مؤلف تقریباً همه دیه های معتبر و اساسی آنجا را وصف و قناتها و آب انبارها و مسجدها و مدرسه های مهمی را که تا عصر صفوی باقی مانده بودند، معرفی کرده است (بافقی ، ج ٣، همان مقدمه ، ص یازده ).

جامع مفیدی از این نظر که ، به طور پراکنده ، ما را با احوال زردشتیان و مبادی اجتماعی و مدنی آنها آشنا می کند، مأخذی منحصر به فرد است . شرح احوال اعیان ، رجال و معاریف دانشمندان و شاعران و هنروران در این مجموعه ، به ویژه آن طبقه از رجال یزد که به هندوستان مهاجرت کرده بودند، خود در حکم کتاب طبقات و تذکرة بزرگان یزد است و در قیاس با نمونه های مشابه ، مزیتهایی دارد. مؤلف همچنین اشعار فراوانی از شعرا در کتاب خود آورده است (برای نمونه رجوع کنید بهج ٣، ص ١٠ـ ١١، ٤٣٤ـ٤٣٥).

جامع مفیدی از لحاظ اشتمال بر کلمات و اصطلاحات دیوانی و مناصب شرعی ، تشریح احتساب و طبقات مردم ، وضع اوقاف ، چگونگی عزل و نصب حکام ، مراتب و مدارج لشکری و به طورکلی اوضاع جامعة عصر صفوی ، در تحقیقات تاریخی و تتبعات اجتماعی بسیار ارزشمند است (بافقی ،

ج ٣، همان مقدمه ، ص یازده ). همچنین اصطلاحات خاص

آن منطقه در دورة مؤلف را نیز در بر دارد، مانند آقچة

عراقی (ج ٣، ص ٦١٥)، اشتلم (ج ٣، ص ٥٤٠)، اطلس

ششتری (ج ٣، ص ١٢٥)، بار پازی (بوجاری ، باد دادن گندم

در موقع خرمن ؛
ج ٣، ص ٥٦١)، پده (نام درختی بیابانی ؛

ج ٣، ص ٧٢٦)، پُرسه (مجلس ترحیم ؛
ج ٣، ص ٢٢)، دُت (دختر در گویش زردشتیان ؛
ج ٣، ص ٧٢٥)، شوره بیز (نوعی غربال ؛
ج ٣، ص ١٨٥)، گاو پهلو (اصطلاحی در قلعه سازی ؛
ج ٣، ص ٧٣٨). این اصطلاحات ، در متون دیگر یا نیست یا

نادر است .

منابع :
محمدمفیدبن محمود بافقی ، جامع مفیدی ، چاپ ایرج

(١) افشار، ج ١، تهران ١٣٤٢ ش ، ج ٣، تهران ١٣٤٠ ش ؛
همو، «جزئی

از جلد دوم جامع مفیدی »، چاپ ایرج افشار، در فرهنگ ایران

(٢) زمین ، ج ١١ (١٣٤٢ ش )؛
جعفربن محمد جعفری ، تاریخ یزد ،

(٣) چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٤٣ ش ؛
احمدبن حسین کاتب یزدی ،

(٤) تاریخ جدید یزد ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٥) حسین محبوبی اردکانی ، « ( در بارة ) جامع مفیدی »، راهنمای کتاب ، سال ٧، ش ١ (پاییز ١٣٤٣)؛

(٦) Muh ¤ammad Ashraf, A catalogue of the Persian manuscripts in The Salar Jung Museum & Library , Hyderabad ١٩٦٥-١٩٧٥;
Charles Rieu, Catalogue of

(٧) the Persian manuscripts in the British Museum , London ١٩٦٦.

/ ایرج افشار /