جامع کبیر ، کتابخانه ، مجموعه ای شامل سه کتابخانه واقع در مسجدجامع شهر صنعا.

جامع صنعا از نخستین مسجدهای جهان اسلام است که به دستور پیامبر اکرم و به همت یکی از صحابة ایشان ساخته شد (برای آگاهی بیشتر در بارة این مسجد رجوع کنید به رازی ، ص ١٢٧ـ١٣٩، ٢٤٩ـ٢٥٨؛ عرشانی ، ص ٥٤٧ـ٥٥٢). اگرچه هریک از کتابخانه های این مجموعه مدیریت و بودجة مستقلی دارد، به سبب قرار گرفتن در محل مسجدجامع اغلب با عنوان واحد «کتابخانة جامع کبیر» و نیز به سبب وابستگی بزرگ ترین آنها به وزارت اوقاف و ارشاد یمن با عنوان «کتابخانة اوقاف » از آنها یاد می شود («تقریر عن المخطوطات العربیة »، ص ١٠٠). کتابخانة جامع کبیر در کنار کتابخانة ملی یمن (دارالکتب الیمنیه ) و مرکز اسناد ملی و اطلاع رسانی ، از مهم ترین مراکز کتابخانه ای و فرهنگی آن کشور است .

مهم ترین کتابخانة مجموعة جامع کبیر، کتابخانة شرقی است که در قسمت شرقی مسجد قرار دارد. کتابخانة شرقی که نخستین کتابخانة عمومی یمن است در ١٣٤٤ به فرمان امام حمیدالدین یحیی بن محمد، ملقب به المتوکل علی اللّه ، سومین امام از خاندان زیدی حمیدالدین ، تأسیس شد (واسعی یمانی ، ص ٣٣٤؛ موسوعة الیمنیة ، ذیل «المکتبات »). این کتابخانه زیر نظر وزارت اوقاف و ارشاد یمن اداره می شود و افزون بر کتابهای چاپی ، دارای حدود ٤٠٠ ، ٥ نسخة خطی است (سزگین ، ج ٦، ص ٣٩٤) که ٤٠٩ ، ٢ نسخه از آن فهرست نویسی شده است (رقیحی و دیگران ، ج ١، ص ١٣؛ مرعشی ، ص ٣٧).

مجموعه نسخه های خطی این کتابخانه گرد آمدة چند مجموعة وقفی و خصوصی است ، از جمله مجموعة اهدایی امام حمیدالدین یحیی ، به نام الخزانة المتوکلیّه ( رجوع کنید به سید، ١٤١٤، ص ١٩٥)؛ مجموعة قبة الطلحة یا قبة المهدی ؛ و مجموعة مسجدالنهرین ( رجوع کنید به «تقریر عن المخطوطات العربیة »، ص ١٠١؛ سزگین ، همانجا). مجموعة اهدایی امام حمیدالدین یحیی چنان مهم و مشهور است که گاه کتابخانة جامع کبیر را به نام آن ، الخزانة المتوکلیّة می خوانند ( رجوع کنید به سید، ١٩٧٤، ص ٤٢٠).

مجموعه نسخه های خطی کتابخانة شرقی ، به سبب داشتن نسخه های متعدد و کهنی از قرآن کریم و معارف زیدیه ، از اهمیتی خاص برخوردار است . از جمله نفایس این مجموعه ، قرآنی است منسوب به امیرالمؤمنین علی علیه السلام که

گفته می شود بخشی از آن به خط سلمان فارسی و زیدبن ثابت است ( رجوع کنید به مرعشی ، همانجا؛ برای گزارشی موضوعی از نسخه های خطی فهرست شدة این کتابخانه و آگاهی از برخی از مهم ترین آنها رجوع کنید به سید، ١٤١٤، ص ١٩٧ـ٢٠٩؛ رقیحی و دیگران ، ج ١، ص ١٣ـ١٤؛ مرعشی ، ص ٣٧ـ٤٠؛ برای آگاهی از مشخصات فهرستهای نسخه های خطی این مجموعه رجوع کنید بهسزگین ، همانجا؛ کتابنامه ی فهرست های دست نویس های اسلامی ، ص ١٤٩ـ ١٥٠).

کتابخانة غربی ، دیگر کتابخانة مجموعة جامع کبیر، در اواخر دهة ١٣٦٠ در قسمت غربی مسجد تأسیس شد. این کتابخانه زیر نظر سازمان میراث و موزه ها و دستنویسهای یمن (= الهیئة العامة للآثار و المتاحف و المخطوطات )، که یکی از ادارات تابعة وزارت فرهنگ و جهانگردی یمن است ، اداره می شود (مرعشی ، ص ٤٣؛ «گزارش سفر سرپرست انجمن مخطوطات ایران به یمن »، ص ٣). این کتابخانه افزون بر کتب چاپی دارای بیش از چهار هزار نسخه خطی است (همانجاها؛ قس سزگین ، همانجا: حدود دو هزار دستنویس ). مهم ترین بخش از مجموعه نسخه های خطی گرد آمده در این مرکز متعلق به امام یحیی و چند تن از فرزندان او و نیز مجموعة متعلق به امام احمد و مجموعه ای شخصی به نام کتابخانة بنی الوزیر است («تقریر عن المخطوطات العربیة »، ص ١٠٠؛ سزگین ، ج ٦، ص ٣٩٤ـ٣٩٥؛ برای گزارشی موضوعی از شمار این نسخه های خطی و آگاهی از برخی از مهم ترین آنها رجوع کنید به مرعشی ، ص ٤٣ـ ٤٤). فهرستی از ٩٧٨ ، ١ مجلد از نسخه های خطی این مرکز به چاپ رسیده و فهرست جدیدی از تمامی نسخه های خطی آن در ده جلد در حال تهیه است (برای آگاهی از مشخصات فهرست چاپ شده رجوع کنید به کتابنامه ی فهرست های دست نویس های اسلامی ، ص ١٤٩؛ مرعشی ، ص ٤٣). در ١٣٧٦ ش بین وزیر اوقاف و ارشاد یمن و رئیس کتابخانة آیت اللّه مرعشی نجفی در قم قرارداد همکاری در چاپ فهرست دستنویسهای کتابخانة غربی ، و نیز عکسبرداری از دستنویسهای کتابخانه های عمومی و خصوصی یمن ، از جمله جامع کبیر، و آموزش مرمت نسخه های خطی به امضا رسید (برای آگاهی از متن این قرارداد رجوع کنید به مرعشی ، ص ٤٢).

سومین بخش کتابخانة جامع کبیر با نام «دارالمخطوطات » مدتی پس از کشف مهم نسخه های خطی در شهر صنعا، تأسیس شد. این نسخ خطی اوراقی از قرآن کریم بود که در سده های اولیة اسلامی مطابق احکام فقهی و برای حفظ حرمت ، در شکاف سقف مسجدجامع صنعا قرار داده شده بود و در پی بازسازی دیوار غربی ، در ١٣٥١ ش /١٩٧٢ کشف شد. شمار این اوراق ، که قدمت برخی از آنها به سدة اول هجری می رسد، حدود چهل هزار برگ گزارش شده است (بوتمر ، ص ١١؛ درایب هولتس ، ص ١٦). در ١٣٥٩ ش / ١٩٨٠، دولت یمن دارالمخطوطات را برای نگهداری از این دستنوشته ها تأسیس کرد (مرعشی ، ص ٤٤). این مرکز که زیرنظر وزارت اوقاف و ارشاد یمن اداره می شود، همچون کتابخانة ملی یمن ، مرکز نگهداری از دستنوشته های قرآنیِ کشف شده در صنعاست . دارالمخطوطات صنعا علاوه بر حدود دوازده هزار برگ دستنوشتة قرآنی ، دارای حدود دو هزار نسخة خطی دیگر و سه هزار ریز فیلم (میکروفیلم ) از نسخه های خطی مهم همان مرکز و سایر کتابخانه های یمن است . وظیفة اصلی این مرکز نگهداری ، ترمیم و بررسی دستنوشته های قرآنی کشف شده در جامع کبیر است (همانجا؛ «گزارش سفر سرپرست انجمن مخطوطات ایران به یمن »، ص ٤). پس از تأسیس دارالمخطوطات ، هیئتهای یمنی ـ آلمانی با بررسی این اوراق ، به نگارش گزارشها، مقالات و کتابهای متعددی ، به ویژه در زمینة سیر تکاملی تحریر قرآن کریم و هنر کتابت آن ، پرداختند و برای بازسازی ، نگهداری و بازخوانی این دستنوشته ها کوشش بسیار کردند (برای گزارشی در بارة اهمیت این اوراق و اطلاعات به دست آمده از تصاویر آنها در بارة معماری دورة اموی رجوع کنید به بوتمر، ص ١١ـ٢٥؛ برای گزارشی در بارة شکل ، اندازه ، ارزش هنری و بعضی راههای بازسازی این اوراق و جلدها رجوع کنید به درایب هولتس ، ص ١٦ـ٣٤؛ برای گزارشی در بارة چگونگی قرائت بعضی واژگان این اوراق رجوع کنید به پوئین ، ص ١٠٧ـ١١١). برخی از مهم ترین پژوهشها در بارة این کشف ، در مجموعه مقالاتی با نام مصاحف صنعاء به کوشش موزة ملی کویت ، چاپ ١٣٦٤ ش / ١٩٨٥، گردآوری شده است .

علاوه بر نسخه های خطی قرآن ، دیگر نسخه های خطی دارالمخطوطات صنعا نیز فهرست برداری شده است (برای آگاهی از مشخصات این فهرست رجوع کنید به > سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی < ، ج ٣، ص ٦٦٦ـ٦٦٧). همچنین فهرستی از ٠٤٦ ، ١ قطعه از ریزفیلمهای این مرکز به کوشش عبدالتواب احمدعلی المشرقی و محمدصالح یحیی القاضی به توسط مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امورخارجة جمهوری اسلامی ایران و با همکاری کتابخانة آیت اللّه مرعشی نجفی ، با عنوان طاووس یمانی در ١٣٧٩ ش در قم به چاپ رسیده است .

منابع :
(١) هانس کاسپار گراف فون بوتمر، «تصاویر معماری در نسخة قرآن مسجد صنعا»، ترجمة علی عبداللهی ، وقف : میراث جاویدان ، ش ٤٣ـ٤٤ (پاییز و زمستان ١٣٨٢)؛
(٢) «تقریر عن المخطوطات العربیة فی الجمهوریة العربیة الیمنیة »، اعداد الهیئة العامة للا´ثار و دورالکتب ، المورد ، ج ٥، ش ١ (١٣٩٦/١٩٧٦)؛
(٣) احمدبن عبداللّه رازی ، تاریخ مدینة صنعاء ، چاپ حسین بن عبداللّه عمری ، دمشق ١٤٠٩/ ١٩٨٩؛
(٤) احمد عبدالرزاق رقیحی ، عبداللّه محمد حبشی ، و علی وهاب آنسی ، فهرست مخطوطات مکتبة الجامع الکبیر صنعاء ، ( صنعاء ? ١٩٨٤ ) ؛
(٥) ایمن فواد سید، «مخطوطات الیمن »، مجلة معهد المخطوطات العربیة ، ج ١، ش ١ و ٢ (١٤١٤/١٩٩٣)؛
(٦) همو، مصادر تاریخ الیمن فی العصر الاسلامی ، قاهره ١٩٧٤؛
(٧) سرّی بن فضیل عرشانی ، کتاب الاختصاص : ذیل تاریخ مدینة صنعاء للرازی ، در احمدبن عبداللّه رازی ، تاریخ مدینة صنعاء ، چاپ حسین بن عبداللّه عمری ، دمشق ١٤٠٩/ ١٩٨٩؛
(٨) کتابنامه ی فهرست های دست نویس های اسلامی وکتاب شناسی ها: جمع آوری شده تا تاریخ ١٥/٢/١٣٧٦ ، ( قم ) : مؤسسة نشر حدیث اهل البیت علیهم السلام ، ( بی تا. ) ؛
(٩) «گزارش سفر سرپرست انجمن مخطوطات ایران به یمن »، نمای مخطوطات : نشریة داخلی انجمن مخطوطات ایران ، ش صفر (تابستان ١٣٧٦)؛
(١٠) محمود مرعشی ، «میراث اسلامی در یمن »، شهاب ، سال ٣، ش ٤ (زمستان ١٣٧٦)؛
(١١) الموسوعة الیمنیة ، زیرنظر احمد جابر عفیف و دیگران ، صنعاء ١٤١٢/١٩٩٢، ذیل «المکتبات (مراکز المعلومات )» (از علی عبداللّه احمد قباطی و حسن قائد قاضی )؛
(١٢) عبدالواسع بن یحیی واسعی یمانی ، تاریخ الیمن ، المسمّی فرجة الهموم و الحزن فی حوادث و تاریخ الیمن ، صنعاء ١٩٩١؛

(١٣) Ursula Dreibholz, "Some aspects of early Islamic bookbindings from The Great Mosque of Sana , a, Yemen", in Scribes et manuscrits du moyen-Orient , Paris ١٩٩٧;
(١٤) Gerd R. Puin, "Observations on early Qur , an manuscripts in S ¤an ـ a ¦ ", in The Qur ف an as text , ed. Stefan Wild, Leiden: Brill, ١٩٩٦;
(١٥) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , Leiden ١٩٦٧-١٩٨٤;
(١٦) World survey of Islamic manuscripts , ed. Geoffrey Roper, London: Al- Furqan Islamic Heritage Foundation, ١٩٩٢-١٩٩٤.

/ فرید قاسملو /