جامع کبیر ، مسجدجامع شهر سامرا که در دورة متوکل عباسی (حک : ٢٣٢ـ٢٤٧) ساخته شد. بنای این مسجد در ٢٣٤ آغاز شد و در ٢٣٧ پایان پذیرفت (ابن جوزی ، ج ١١، ص ٢٥٢). آن را جامع سامرا و جامع متوکل نیز نامیده اند ( رجوع کنید به همانجا؛ محجوب ، ج ٢٦، ص ٣٥٦). منارة حلزونی شکل مسجد، معروف به مَلْوِیّه (مارپیچ )، که سبب شهرت این بنا گردیده و نیز بقایای سایر قسمتها، امروزه در حدود یک کیلومتری شمال شهر سامرا قرار دارد. متوکل مسجدی را که معتصم (حک : ٢١٨ـ٢٢٧) نزدیک بازار اصلی سامرا ساخته بود و در آن نماز جمعه خوانده می شد، به دلیل ناکافی بودن گنجایش آن ، خراب کرد و جامع کبیر را در منطقة حَیْر و خارج از منطقة مسکونی و بازار شهر ساخت (یعقوبی ، ص ٢٥٨،٣٦٠ـ٣٦١؛ نیز رجوع کنید به طاهر مظفر عمید، ص ١٢٩). منارة این بنا و نیز برخی ویژگیهای مسجد، از قبیل استفاده از مینا، آجر، چوب و سنگ در قسمتهای مختلف ، همچنین هزینة هنگفتی که صرف ساخت آن گردید و حوض بزرگ فواره دار در صحن مسجد، توجه برخی مورخان و جغرافی دانان را جلب کرده بود (برای نمونه رجوع کنید به بلاذری ، ص ٢٧٩؛ مقدسی ، ص ١٢٢؛ ابن جوزی ، همانجا؛ یاقوت حموی ، ج ٣، ص ١٧ـ ١٨؛ حمداللّه مستوفی ، ص ٤٤)، از جمله مقدسی (همانجا) این مسجد را از جامع دمشق برتر دانسته است . با این حال ، آنان به هویت معمار یا معماران جامع کبیر اشاره ای نکرده اند.

باستان شناسانی چون ارنست هرتسفلد * در فاصلة ١٣٢١ (١٢٨٢ ش ) تا ١٣١٨ ش / ١٩٠٣ـ١٩٣٩ و کپل آرچیبالد کرسول * در ١٣١٥ ش / ١٩٣٦ به بررسی این بنا و حفاری در آن پرداختند (برای آگاهی بیشتر در بارة این بررسیها رجوع کنید بهنورتج ، ص ٧٤ـ٩٠). از ١٣١٦ ش / ١٩٣٧ نیز مدیریة الا´ثارالعامة العراقیة (مدیریت آثار عمومی عراق ) حفاظت از مسجد و بازسازی آن را برعهده گرفت و پس از پاکسازی و حفاری محل از ١٣٤١ ش / ١٩٦٢، به مرمت بخشهای مختلف آن ، از جمله دیوارها، پنجره ها، محراب و مناره با گچ و آجر همت گمارد (قیسی ، ١٩٦٩، ص ١٤٩ـ١٥٤).

مسجد دارای ابعاد ٢٤٠ در ١٥٦ متر و زیربنایی در حدود ٠٠٠ ، ٣٨ متر مربع است (کرسول ، ص ٣٥٩). دیوارهای آن آجری است . در دیوارهای شرقی و غربی هر کدام دوازده و در دیوارهای شمالی و جنوبی هر کدام هشت باستیان (برج یا بدنة پیش آمده از دیوارة بنا) با قطر ٦ر٣ متر و پیش آمدگی ١٥ر٢ متر قرار دارد. بدین ترتیب ، در مجموع چهل باستیان به فاصلة پانزده متر در دیوار مسجد دیده می شود (همانجا؛ طاهر مظفر عمید،

ص ١٣٣). در فاصلة بین باستیانها، اِفْریزهایی است که در درون هریک پنج یا شش مربع با لبة پخ و فرورفتگی نعلبکی شکل به عمق ٢٥ سانتیمتر تعبیه شده است . برخی از قسمتهای این افریزها گچ اندود است (کرسول ، ص ٣٦٠).

جامع کبیر دارای شانزده ورودی با عرضهای متفاوت بوده که فقط آجرکاری بالای ورودی مرکزِ دیوار شمالی باقی است . آثار به جا مانده حاکی است که پنجره های قوس داری در بالای ورودیها وجود داشته است (همان ، ص ٣٥٩).

صحن مسجد ١٣٠ در ١١٠ متر است و در جنوب آن شبستان و در سه طرف دیگر رواقهایی قرار دارد (کوبان ، ص ٩٢؛ طاهر مظفر عمید، ص ١٤٣ـ١٤٤). شبستان دارای ٢٥ فرش انداز بوده است که با ٢٤ ردیف نُه ستونیِ عمود بر دیوار قبله از یکدیگر مجزا می شده اند. رواقهای شرقی و غربی هر کدام ٢٣ فرش انداز با ٢٢ ردیفِ چهار ستونیِ موازی با دیوار قبله و رواق شمالی ٢٥ فرش انداز با ٢٤ ردیف چهار ستونی داشته اند. در مجموع ، این مسجد دارای ٤٦٤ ستون بوده است (کرسول ، ص ٣٦٠ـ٣٦١).

آثار باقی مانده نشان می دهد که ستونهای مسجد هشت گوش و آجری بوده و بر ته ستونهایی مربع شکل به ضلع ٠٧ر٢ متر قرار داشته اند. سطح ستونها برای اینکه مرمرین به نظر آیند، گچ اندود و رنگ شده بود. در چهار گوشة این ستونها و چسبیده به آنها، ستونهای مرمری و نازکی قرار داشته که هر یک ، از سه بخش دو متری تشکیل گردیده و با میخهای فلزی به یکدیگر

متصل شده بودند. برخی از این ستونهای مرمری مدور و برخی دیگر هشت ضلعی بوده اند. ارتفاع ستونهای آجری (متشکل از پایه ، ستون و سرستون ) ٣٥ر١٠ متر برآورد شده است . ساخت ستون به این شیوه ، در مساجد جامع کوفه و واسط تقلید شد (همان ، ص ٣٦١؛ طاهر مظفر عمید، ص ١٤٥ـ١٤٧). سقف مسطح و چوبی مسجد، بدون واسطة هیچ قوسی ، بر روی ستونها واقع بوده است (هوگ ، ص ٣٩). در بخش فوقانی دیوار قبله ، زیر افریزها و روبه روی فرش اندازهای شبستان ، ٢٤ پنجره تعبیه شده است و تنها فرش انداز روبه روی محراب پنجره ندارد. در هر طرف محراب نیز دو پنجره هست . بدین ترتیب ، نور شبستان از طریق ٢٨ پنجره تأمین می شده است . پنجره ها از بیرون به شکل مستطیل باریکی شبیه پیکان و از داخل دارای قوسی با پنج دالبر در داخل یک مستطیل کم عمق بوده اند (طاهر مظفر عمید، ص ١٤٠ـ١٤١؛ کرسول ، ص ٣٦٠). محراب به شکل مستطیل قوس داری با عرض ٥٩ر٢ و عمق ٧٥ر١ متر است و در هر طرف آن دو جفت ستون مرمر سرخ رنگ قرار دارد که همگی در قالب مستطیل شکلی جا گرفته اند. در پُشتْبغلهای قوس محراب آثار موزاییکهای طلایی رنگ و نیز تزئینات گچی دیده می شود (کرسول ، ص ٣٦١؛ طاهر مظفر عمید، ص ١٥١ـ١٥٣).

در وسط صحن ، حوض بزرگی قرار داشته است . یعقوبی (ص ٣٦٥) و حمداللّه مستوفی (ص ٤٤) از این حوض یاد کرده اند. به گفتة حمداللّه مستوفی (همانجا) این حوض را که از سنگی یکپارچه ساخته شده بود، کاسة فرعون می خواندند. این حوض که دارای ده ستون مرمرین در اطراف و سقفی چوبی بوده و بقایای آن در صحن مسجد باقی است ، در ٦٥٣ به بغداد منتقل و در موزة دارالا´ثارالعربیه در عراق نگهداری شد (طاهر مظفر عمید، ص ١٥٤ـ ١٥٥). به گفتة طاهر مظفر عمید (ص ١٥٤)، محیط تقریبی حوض ٢٣ متر، ارتفاع آن هفت متر و ضخامتش حدود نیم متر است .

در تزئینات مسجد از گچ بری و نیز کنده کاری روی چوب ــ که تا آن زمان بیشتر در ساخت خانه ها به کار می رفت ــ استفاده شده است . گچ بریها اغلب در تزئین محراب و نمای بیرونی به کار رفته است (کوبان ، همانجا).این مسجد از چهار جهت با دیواری محصور بوده ، به طوری که میان این دیوار و مسجد، فضای بسته ای به نام «زیاده » به طول ٤٤٤ و عرض ٣٧٦ متر قرار داشته است . بنابراین ، مساحت مسجد و زیاده ، روی هم ٩٤٤ ، ١٦٧ متر مربع و نزدیک به هفده هکتار می شده که تقریباً با مساحت شهری کوچک برابر بوده است (شریف یوسف ، ص ٣٢٩؛ مونس ، ص ٢٠١). در دیوار زیاده ، طاقگانهایی کم عمق و ٦٨ باستیان وجود داشته است که باستیانهای گوشة دیوار از بقیه بزرگ تر بوده اند (شریف یوسف ، همانجا).

به نظر می رسد این مسجد، که به دژی نظامی نیز شبیه است ، تحت تأثیر ویژگیهای نظامی شهر سامرا بدین شکل بنا شده است ( رجوع کنید به قیسی ، ١٩٧٠، ص ٢٧٧؛ مونس ، همانجا؛ کونل ، ص ٣١). در بنایی با این وسعت ، با گنجایش حدود یکصد هزار نفر، امکان رعایت تناسبهای ثابتی چون سه بر دو نسبت به اندازه های اجزای مسجد وجود داشته است (هیلن برند ، ص ٧٤ـ٧٦).

سالم ترین و مهم ترین بخش جامع کبیر که به صورت بنایی مستقل ساخته شده ، منار حلزونی شکل آن است . این منار در محوطة زیاده و در فاصلة ٢٥ر٢٧ متری از دیوار شمالی و در امتداد محور وسط مسجد واقع است (کرسول ، ص ٣٦٢). پایة منار شامل دو بخش زیرین با عرض ٣ر٣١ و ارتفاع ٥ر٢ متر و فوقانی با عرض ١ر٣٠ و ارتفاع ٦ر١ متر است که بدین ترتیب ارتفاع کل آن ١ر٤ متر می شود. بخش زیرین پایه با ٣٣ طاقچه (شش طاقچه در روبه روی دیوار شمالی و در هر یک از اضلاع دیگر نُه طاقچه ) تزئین شده است . راهی شیب دار، به طول ٢٥ و عرض ١٢ متر از بالای پایه تا سطح زمین تعبیه شده بوده که فاصلة انتهای آن تا دیوار شمالی مسجد ٢٥ر٢ متر بوده است . منار حلزونی با شیبه ای (شیبه یا تُنده ، گذرگاه شیبدار برای مرتبط کردن سطوح پست و بلند به یکدیگر) از پایین به بالا خلاف جهت حرکت عقربه های ساعت ، با عرض ٣ر٢ متر بر روی این پایه ساخته شده است (همانجا؛ شریف یوسف ،

ص ٣٣٠). در هر چرخشِ شیبه ، یک طبقه و در مجموع پنج طبقه ایجاد شده است . ارتفاع طبقة اول که از جانب جنوبی پایه و مقابل دیوار شمالی مسجد آغاز گردیده ، ٢ر١٠ و بلندیِ طبقات دیگر به ترتیب ١٢ر٨، ٨٣ر٨، ١٠ر٨ و ٩٤ر٥ متر است و بر روی طبقة فوقانی بخش استوانه ای شکل به ارتفاع ٤ر٥ متر قرار گرفته است (قیسی ، ١٩٧٠، ص ٢٨٠). بدین ترتیب ، ارتفاع منار از پایه تا روی این بخش استوانه بیش از پنجاه متر است . با افزایش ارتفاع بر شیب منار نیز افزوده می شود به طوری که ارتفاع هر طبقه تقریباً ثابت می ماند و همانطور که محیط هر طبقه با کم شدن قطر کاهش می یابد، شیب زیاد می شود تا هر چرخش به دیگری تقدم داشته باشد (کرسول ، همانجا).

عنصر استوانه ای بالای منار دارای هشت قوس تیزه دار است که در قابی کم عمق جا گرفته اند. هر قاب نیز بر روی یک جفت ستون آجری قرار دارد. در بخش جنوبی این استوانه ، در درون یک فرونشستگی ، مدخلی تعبیه شده است و شیب منار در این نقطه به پایان می رسد. این ورودی به پلکانی راه دارد که ابتدا مستقیم و سپس مارپیچی شده به سکویی هدایت می شود. بر روی این سکو که تا پایة منار پنجاه متر فاصله دارد، هشت سوراخ دیده می شود که به عقیدة هرتسفلد احتمالاً پایه های یک

کلاه فرنگی یا آلاچیق بوده است (همانجا؛ نیز رجوع کنید به قیسی ، ١٩٧٠، ص ٢٨٣). پلکانِ منار که در داخل طبقات قرار دارد دارای ٣٩٩ پله در اندازه های ٥ر٢ در ٥٧ر٠ تا ٩ر١ در ٦٥ر٠ متر است (قیسی ،١٩٧٠، ص ٢٨١).

برخی ویژگیهای منار جامع کبیر (چون مارپیچی بودن ، ارتفاع زیاد و بنای آن در مکانی جدا از مسجد) باعث شده که در بارة منشأ آن نظریات متفاوتی بیان گردد. گروهی این بنا را متأثر از زیگوراتهای بین النهرین می دانسته اند که نمونه هایی از آن ، چون زیگورات بابل ، تا قرن اول هجری باقی بود و به آن هیکل می گفتند ( رجوع کنید به همان ، ص ٢٧٧ـ ٢٧٨؛ هوگ ، ص ٣٩؛ نیز رجوع کنید به هیلن برند، ص ١٤٤ـ ١٤٥). عده ای دیگر تأثیر برجهای ایرانی ، از قبیل برج شیبه دار فیروزآباد فارس ، را که برای روشن کردن آتش و نگهبانی ساخته می شد، در بنای این منار بیشتر دانسته اند ( رجوع کنید به گرابار ، ص ١١٩؛ هیلن برند، ص ١٤٥). طرح این مسجد و به ویژه منارة آن ، در بنای جامع ابودُلَف در سامرا در دورة متوکل دوباره تکرار شد. همچنین جامع ابن طولون (ساخته شده به دستور احمدبن طولون ، حک : ٢٥٤ـ٢٩٢) در قاهره با داشتن منار حلزونی شکل ، درهای متعدد، جرزهای پوشیده شده از گچ ، تقلیدی آشکار از جامع سامرا بود ( رجوع کنید به هیلن برند، همانجا؛ هوگ ، ص ٣٩).

منابع :
(١) ابن جوزی ، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم ، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٢) بلاذری (بیروت )؛
(٣) حمداللّه مستوفی ، نزهة القلوب ؛
(٤) شریف یوسف ، تاریخ فن العمارة العراقیة فی مختلف العصور ، ( بغداد ) ١٩٨٢؛
(٥) طاهر مظفر عمید، العمارة العباسیة فی سامراء فی عهدی المعتصم و المتوکل ، بغداد ١٣٩٦/١٩٧٦؛
(٦) ربیع قیسی ، «جامع الجمعة فی سامراء: تخطیطه وصیانته »، سومر ، ج ٢٥، ش ١ و ٢ (١٩٦٩)؛
(٧) همو، «الملویة : منارة المسجد الجامع فی سامراء»، سومر ، ج ٢٦، ش ١ و ٢ (١٩٧٠)؛
(٨) ارنست کونل ، هنراسلامی ، ترجمة هوشنگ طاهری ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٩) فاطمه محمد محجوب ، الموسوعة الذهبیة للعلوم الاسلامیة ، ج ٢٦، قاهره : دارالغد العربی ، ( بی تا. ) ؛
(١٠) مقدسی ؛
(١١) حسین مونس ، المساجد ، کویت ١٤٠١/١٩٨١؛
(١٢) جان هوگ ، هنر معماری در سرزمینهای اسلامی ، در سبک شناسی هنر معماری در سرزمینهای اسلامی ، ترجمة پرویز ورجاوند، تهران : شرکت انتشارات علمی و فرهنگی ، ١٣٦٨ ش ؛
(١٣) یاقوت حموی ؛
(١٤) یعقوبی ، البلدان ؛

(١٥) Keppel Archibald Camerson Creswell, A short account of early Muslim architecture , revised and supplemented by James W. Allen, Aldershot, Engl., ١٩٨٩;
(١٦) Oleg Grabar, The formation of Islamic art , New Haven ١٩٧٣;
Robert Hillenbrand, Islamic architecture: form, Function and

(١٧) meaning , Edinburgh ١٩٩٤;
(١٨) Dog §an Kuban, "The central Arab lands", in The Mosque: history, architectural development & regional diversity , ed. Martin Frishman and Hasan Uddin Khan, London: Thames and Hudson, ١٩٩٧;
(١٩) Alastair Northedge, "Creswell, Herzfeld, and Samarra", Muqarnas , vol ٨ (١٩٩١).

/ اکرم ارجح /

تصاویر این مدخل:
جامع کبیر منبع: The mosque, ed. M. Frishman & Hasan-Uddin Khan, London ١٩٩٤,p.٨١
جامع کبیر منبع: The cambridge illustrated history of the Islamic world, ed. f.Robinson, Cambridge ١٩٩٦,p.٢٦١