الجامع الصغیر(١) ، اثری مهم در فروع فقه حنفی ، به عربی ، اثر محمدبن حسن شیبانی * ، فقیه و محدّث حنفی در قرن دوم .

زمان دقیق نگارش کتاب معلوم نیست ، ولی بنا بر منابع ، شیبانی پس از اتمام تألیف المبسوط ، به درخواست یا توقع استادش ، ابویوسف یعقوب بن ابراهیم انصاری (متوفی ١٨٢)، به جمع آوری روایاتی که ابویوسف از ابوحنیفه نقل کرده بود، پرداخت . در این کتاب ، شیبانی ظاهراً به خواهش ابویوسف و برای بزرگداشت ابوحنیفه ، همواره از ابویوسف نه با کنیه ، بلکه با اسم (یعقوب ) یاد کرده است (شیبانی ، مقدمة لکنوی ، ص ٣٢ـ٣٣؛
ابوزهره ، ص ٢١٠).

شیبانی پس از نگارش کتاب ، آن را به استادش نشان داد و او نیز کتاب را بسیار پسندید، ولی چند ایراد از آن گرفت که شیبانی آن را ناشی از فراموشی ابویوسف دانست ( رجوع کنید به ابن نُجَیم ، ج ٢، ص ١٠٧ـ ١٠٨؛
حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٥٦١). در پاره ای مسائل ، اختلاف نظرِ ابویوسف و شیبانی در نقل نظر ابوحنیفه در کتاب انعکاس یافته است (برای برخی موارد رجوع کنید بهعلی احمد ندوی ، ص ١٣٦ـ١٣٧).

به نظر برخی مؤلفان (برای نمونه رجوع کنید به ابن عاشور، ص ٩٠٨) انگیزة شیبانی از تألیف الجامع الصغیر آن بود که آرای ابوحنیفه را بدون ذکر اقوال مخالف در اثری موجز بیان کند، با این حال موارد متعددی از مسائل مورد اختلاف در کتاب مطرح شده است ( رجوع کنید به حاجی خلیفه ، همانجا؛
دَسوقی ، ص ١٥٢).

پاره ای منابع (از جمله رجوع کنید به بروکلمان ، ج ١، ص ١٧٩؛
ترجمة عربی ، ج ٣، ص ٢٥٣؛
دسوقی ، همانجا) کتاب را اثر مشترک شیبانی و ابویوسف انگاشته اند، ولی این نظر مردود است ، زیرا ظاهراً شیبانی تمام مطالب آن دسته از آثار خود را، که موصوف به «صغیر»اند مانند الجامع الصغیر و السِّیرالصغیر ، از ابویوسف شنیده است (ابن عابدین ، ج ١، ص ٣٥؛
ابوزهره ، همانجا). این نکته که تمامی ابواب کتاب با عبارت «محمد عن یعقوب عن ابی حنیفة » آغاز شده نیز مؤید این مطلب است ( رجوع کنید به دسوقی ، ص ١٥٢). شاگردان شیبانی ، از جمله عیسی بن اَبان (متوفی ٢٢١) و محمدبن سَماعه و علی بن مَعْبَدْ بصری (متوفی ٢١٨)، الجامع الصغیر را از استادشان روایت کرده اند ( رجوع کنید به ذهبی ، ج ١٠، ص ٦٣١ـ٦٣٢؛
دسوقی ، ص ١٥٤).

الجامع الصغیر بیش از سی کتاب (باب اصلی ) دارد و هر کتاب شامل چند باب فرعی است . تعداد مسائل آن را ٥٣٢ ، ١ مسئله دانسته اند ( رجوع کنید به حاجی خلیفه ، همانجا؛
علی حسن عبدالقادر، ص ٢٤٩) که بر سه قسم است : نخست مسائلی که در المبسوط بیان شده اما صریحاً به شخصی اِسناد داده نشده و در الجامع الصغیر گویندة آنها مشخص شده است ، دوم مسائلی که در آثار پیشین شیبانی آمده ولی وی در الجامع الصغیر به عللی آنها را با تعابیر دیگری آورده است ، سوم مسائلی که برای نخستین بار در این کتاب ذکر شده است (حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٥٦١ـ٥٦٢؛
شیبانی ، همان مقدمه ، ص ٣٢).

ترتیب مباحث و تبویب کتاب هم با المبسوط تفاوت دارد (دسوقی ، ص ١٥٣). بنا بر منابع ، الجامع الصغیر ابتدا بدون ترتیب و فصل بندی بوده و بعدها تنظیم شده است ( رجوع کنید به شیبانی ، ص ٦٨؛
ابوزهره ، همانجا). تنظیم کنندة کتاب را برخی ابوعبداللّه حسن بن احمد زعفرانی (متوفی ٦١٠)، برخی قاضی ابوطاهر محمد دَبّاس بغدادی و شماری حسام الدین عمربن عبدالعزیز بخاری ، معروف به صدرشهید (متوفی ٥٣٦)، ذکر کرده اند. هدف از تنظیم و تبویب کتاب ، آسان تر شدن حفظ و یادگیری آن بوده است ( رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٥٦٢؛
هاشم نَدَوی ، ص ٥٧). نسخه های خطی کتابهای این سه تن موجود است ( رجوع کنید بهحافظ ، ج ١، ص ١٩٦ـ ١٩٨).

جز در چند مسئله که به آرای فقهی زُفَربن هُذَیل (متوفی ١٥٨) اشاره شده (برای نمونه رجوع کنید به شیبانی ، ص ١٩٢، ٢٩٤، ٣٤٧، ٤٠٠)، شیبانی در بقیة موارد فقط آرای فقهی ابوحنیفه ، ابویوسف و خود را ذکر کرده و به آرای فقهای دیگر نپرداخته است (دسوقی ، ص ١٥٤). بیشتر مسائل و فتواهای کتاب عاری از استدلال است ، با این همه ، در مواردی به قیاس و استحسان استدلال شده است (برای نمونه رجوع کنید به شیبانی ، ص ١١٦، ٢٥١، ٣٩٠، ٤٠٦، ٥٠١).

این کتاب همراه پنج کتاب دیگر شیبانی ( المبسوط ، الجامع الکبیر * ، الزیادات ، السِّیَرُالصَغیر و السِّیَرُالکبیر ) از کتب مرجع در فقه حنفی و از کتابهای «ظاهرالروایة » (کتابهایی که مسائل آنها به طریق متواتر یا مشهور از شیبانی روایت شده است ؛
ابن عابدین ، ج ١، ص ٤٧) به شمار می آید (ابن عاشور، ص ٩٠٩؛
حیدر، ج ١، جزء ١، ص ١٦٢، ٣١٠).

ابویوسف این کتاب را در سفر و حضر همراه خود داشت و به آن مراجعه می کرد (حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٥٦١؛
شیبانی ، همان مقدمه ، ص ٣٢). علمای حنفی تنها کسانی را شایستة افتا و قضا می دانستند که کتاب را از بر بودند و معانی آن را درک می کردند ( رجوع کنید به دسوقی ، ص ١٥٣ـ١٥٤؛
هاشم ندوی ، همانجا). همچنین نقل شده که حاکم شام ، شرف الدین عیسی بن محمد، معروف به ملک مُعَظَّم (متوفی ٦٢٤) به کسانی که کتاب را از حفظ می خواندند، پنجاه دینار جایزه می داد ( رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٥٦٨).

الجامع الصغیر در منابع فقهی حنفیان ، از مهم ترین مآخذ است و به آن بسیار استناد می شود (برای نمونه رجوع کنید به کاسانی ، ج ٢، ص ٩٠، ٣٠٨؛
ابن نجیم ، ج ٢، ص ٤٥، ج ٨، ص ٤٧٦؛
ابن عابدین ، ج ١، ص ٤٦٨، ج ٤، ص ١٦٤) و به همین سبب ، شروح بسیاری بر آن نوشته شده که از آن جمله است : شروح فقهایی چون ابوجعفراحمدبن محمد طَحاوی (متوفی ٣٢١)، ابوبکر جَصّاصِ رازی (متوفی ٣٧٠)، قاضی خان حسن بن منصور فرغانی (متوفی ٥٩٢)، ابوالعُسْرِ بَزْدَوی (متوفی ٤٨٢)، ابوالیُسر بزدوی (متوفی ٤٩٣) و شمس الائمة سرخسی (متوفی ٤٩٠). بعضی از شرحهای دیگر آن عبارت اند از: شرح ظهیرالدین احمد تَمُرْتاشی (متوفی ح ٦٠٠)، التقسیم و التشجیر فی شرح الجامع الصغیر اثر مسعودبن حسین یزدی (متوفی ٥٨٦)، التهذیب تألیف ابوسعیدمطهربن حسین یزدی (متوفی ٥٧١)، شرحِ ابولیث سمرقندی (متوفی ٣٧٣) و النافع الکبیر لمن یطالع الجامع الصغیر اثر عبدالحی لکنوی (متوفی ١٣٠٤؛
رجوع کنید به ابن قُطْلُوبُغا، ص ٢٠ـ٢١، ٢٥، ٣٦، ٩١، ١٣٤ـ١٣٥، ٣٠١؛
حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٥٦٢ ـ٥٦٣؛
سزگین ، ج ١، ص ٤٢٨ـ ٤٢٩؛
ترجمة عربی ، ج ١، جزء ٣، ص ٦٧ـ٧٠؛
شیبانی ، همان مقدمه ، ص ٤٦ـ٦٠).

محمدبن محمد مروزی ، مشهور به حاکم شهید (مقتول در ٣٣٤)، در کتاب الکافی احادیث تمام کتابهای «ظاهرالروایة »، از جمله الجامع الصغیر ، را پس از حذف موارد تکراری آن گردآورده و شمس الائمة سرخسی نیز در کتابی به نام المبسوط ، الکافی را شرح کرده است ( رجوع کنید به علی حسن عبدالقادر، ص ٢٥٠؛
شمس الائمه سرخسی ، مقدمة عنانی ، ج ١، ص ٤٦ـ٤٧).

برخی فقها الجامع الصغیر را به نظم کشیده اند، از جمله ابوحفص نَسَفی (متوفی ٥٣٧)، احمدبن محمد عقیلی (متوفی ٦٥٧)، محمدبن محمد قُباوی (متوفی ٧٢٦)، و ابونصر فَراهی سیستانی (متوفی ح ٥٣٧) که نام آن را لُمْعَةُالبَدْرْ گذاشته است ( رجوع کنید بهابن قطلوبغا، ص ٢٠ـ٢١، ١٦٢ـ١٦٣، ١٩٨؛
حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٥٦٤).

الجامع الصغیر در ترکیه ، در ١٣٠٢ در قاهره (در حاشیة کتاب الخراج ابویوسف )، در ١٢٩١ در هند (همراه با شرح لکنوی در حاشیه صفحات ) و در ١٣١٠ مجدداً در هند به چاپ رسید (حافظ ، ج ١، ص ١٩٧؛
بروکلمان ، ج ١، ص ١٧٩؛
ترجمة عربی ، ج ٣، ص ٢٥٣؛
وان دایک ، ص ١٤٢؛
دسوقی ، ص ١٥٤؛
برای نسخ خطی رجوع کنید به بروکلمان ، همانجا؛
ترجمة عربی ، ج ٣، ص ٢٥٣ـ٢٥٤). همچنین ایوان دیمیتروف بخشی از کتاب را در ١٣٢٦/١٩٠٨ به آلمانی ترجمه و چاپ کرد ( د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «الشیبانی »؛
شاخت ، ص ٢٢٨).

منابع :
(١) ابن عابدین ، ردّالمحتار علی الدّر المختار ، چاپ سنگی مصر ١٢٧١ـ١٢٧٢، چاپ افست بیروت ١٤٠٧/ ١٩٨٧؛
(٢) ابن عاشور (محمد فاضل )، «کتب ظاهر الروایة للامام محمدبن الحسن »، مجلة الازهر ، سال ٣٦، ش ٨ و ٩ (شوال و ذیقعدة ١٣٨٤/ مارس ١٩٦٥)؛
(٣) ابن قطلوبغا، تاج التراجم فی من صنّف من الحنفیة ، بیروت ١٤١٢/ ١٩٩٢؛
(٤) ابن نجیم ، البحر الرائق شرح کنز الدقائق ، بیروت ١٤١٨/ ١٩٩٧؛
(٥) محمد ابوزهره ، ابوحنیفة : حیاته و عصره ، آراؤه و فقهه ، قاهره ١٩٦٠؛
(٦) کارل بروکلمان ، تاریخ الادب العربی ، ج ٣، نقله الی العربیة عبدالحلیم نجار، قاهره ١٩٦٩؛
(٧) حاجی خلیفه ؛
(٨) محمدمطیع حافظ ، فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریة : الفقه الحنفی ، ج ١، دمشق ١٤٠١/ ١٩٨٠؛
(٩) اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة ، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(١٠) محمد دسوقی ، الامام محمدبن الحسن الشیبانی وأثره فی الفقه الاسلامی ، دوحه ١٤٠٧/ ١٩٨٧؛
(١١) ذهبی ؛
(١٢) فؤاد سزگین ، تاریخ التراث العربی ، ج ١، جزء ٣، نقله الی العربیة محمود فهمی حجازی ، ریاض ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(١٣) محمدبن احمد شمس الائمه سرخسی ، کتاب المبسوط ، چاپ محمدحسن شافعی ، بیروت ١٤٢١/ ٢٠٠١؛
(١٤) محمدبن حسن شیبانی ، الجامع الصغیر ، مع شرحه النافع الکبیر لعبدالحی لکنوی ، بیروت ١٤٠٦/ ١٩٨٦؛
(١٥) علی حسن عبدالقادر، نظرة عامة فی تاریخ الفقه الاسلامی ، قاهره ١٩٦٥؛
(١٦) ابوبکربن مسعود کاسانی ، کتاب بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع ، بیروت ١٤٠٢/ ١٩٨٢؛
(١٧) علی احمد ندوی ، الامام محمدبن الحسن الشیبانی نابعة الفقه الاسلامی : ١٣٢ـ١٨٩ ه ، دمشق ١٤١٤/ ١٩٩٤؛
(١٨) هاشم ندوی ، تذکرة النوادر من المخطوطات العربیة ، حیدرآباد دکن ١٣٥٠؛
(١٩) ادوارد وان دایک ، کتاب اکتفاء القنوع بما هو مطبوع ، چاپ محمدعلی ببلاوی ، مصر ١٣١٣/ ١٨٩٦، چاپ افست قم ١٤٠٩؛

(٢٠) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩;
(٢١) EI ٢ , s.v. " A l-Shayba ¦n ¦, Abu ¦ ـ Abd Alla ¦h Muh ¤ammad B. A l-H ¤asan" (by E. Chaumont);
(٢٢) Joseph Schacht, An introduction to Islamic law , Oxford ١٩٨٤;
(٢٣) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , Leiden ١٩٦٧-١٩٨٤.

/ مریم حسینی آهق /