جاسک ، شهرستانی در استان هرمزگان . این شهرستان در جنوب شرقی استان هرمزگان قرار دارد. از شمال به شهرستان کهنوج (در استان کرمان )، از مشرق به شهرستان نیک شهر و چابهار (در استان سیستان و بلوچستان )، از جنوب به دریای عمان و از مغرب به شهرستان میناب محدود می شود و مشتمل است بر دو بخش : بَشاگِرد * در شمال شهرستان (به مرکزیت اَنْگُهْران / گوهران ) با دهستانهای جَکْدانْ/ جَگدْان ، گافْرو پارمُون ، انگهران و سردشت ، و بخش مرکزی در جنوب شهرستان با دهستانهای گابْریک ، کَنْگان ، جاسک و سُوَرک . مرکز بخش مرکزی ، بندر جاسک است .

آبادیهای شمالی این شهرستان کوهستانی است . رشته کوه بشاگرد غربی که در شمال شهرستان جاسک است ، از کل رشته کوه بشاگرد ارتفاع کمتری دارد. بلندترین قلة رشته کوه بشاگرد در این شهرستان ، مُهْره (ارتفاع ٠٤٦ ، ٢ متر) است . دیگر کوههای مهم این شهرستان عبارت اند از: گورکوه (ارتفاع ٩١٨ ، ١ متر)، گوک (ارتفاع ٣٩٥ ، ١ متر)، سیبا (ارتفاع ٧٤٨ ، ١ متر)، مَلْکَمو (ارتفاع ٤١١ ، ١ متر)، بَهْمَدی (ارتفاع ٩٢١ متر) و جَنگو (ارتفاع ٦٨٢ متر؛ رزم آرا، ج ٨، ص ٩٤؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١٣٦، ص ١، ٥ و جاهای دیگر؛ جعفری ، ج ١، ص ٤٨٣، ٤٨٥، ٥٢٢ و جاهای دیگر). از شمال به جنوب به تدریج از ارتفاع شهرستان کاسته می شود تا به دشت ساحلی دریای عمان ختم می گردد. سواحل شهرستان در بعضی نقاط رُسی با بافت سست و ماسه ای و در بعضی نقاط صخره ای است (درویش زاده ، ص ٧٤٢؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١٣٦، ص ٥).

مهم ترین معادن شهرستان که در شمال و در بخش بشاگرد قرار دارند، آهک ، سنگ گچ ، سنگ نمک ، آهن ، منگنز، آزبست (پنبة نسوز)، خاک سرخ ، گوگرد، کرومیت ، و تالک (یا تلق / طلق ) است ( راهنمای مفصّل ایران ، ج ٢٢، ص ١٧٣).

رودهای مهم شهرستان از مشرق به مغرب عبارت اند از: سِدیچ ، گابْریک ، جَگین / جَغین ، کهنه ، شهرنو، جاسک ، بَهْمَدی ، تَوَرْکَند، چَلَپّی و گُرازی . این رودها فصلی اند و با جهت عمومی شمال به جنوب ، در فصل پرآبی به دریای عمان می ریزند و فقط آبِ رودِ جگین شیرین است ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١٣٦، ص ٥، ١٦ـ١٧ و جاهای دیگر؛ افشین ، ج ١، ص ١٣٨ـ١٣٩، ٢١٣ و جاهای دیگر؛ جعفری ، ج ٢، ص ١٦٨، ٢٦٤، ٤١٤ و جاهای دیگر).

آب و هوای شهرستان جاسک ، به سبب واقع شدن در کنار دریای عمان ، گرم و مرطوب است (رزم آرا، همانجا؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١٣٦، ص ٥). از گیا چندین هزار اصله مرکّبات ، خرما، کِرِت ، کَهور، کُنار، اِسکَنبیل ، اِشْبَرق و موز دارد. در ارتفاعات آن بادام وحشی و در مشرق بندر جاسک ، در دهانه ها و مصب رودهای جگین و جاسک و شهرنو، جنگل حَرّا وجود دارد ( راهنمای مفصّل ایران ، ج ٢٢، ص ١٧٠؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، همانجا). در مراتع آن گیاهانی با کاربرد دارویی و صنعتی ، مانند کلپوره و آویشن و گَوَن ، می روید. از زیا کَل و قوچ و میش در ارتفاعات ، پلنگ و کفتار و آهو و گرگ و گراز و روباه در دشت ، و سوسمار و مار و انواع خرچنگ و صدف و لاک پشت در نواحی ساحلی دارد و پرندگان بومی و مهاجر آن عبارت اند از: کبک ، عقاب ، تیهو، حواصیلِ هندی ، کبوتر دریایی و مرغ ماهی خوار ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١٣٦، ص ٥، ٢٢، ج ١٣٧، ص ٢٤ و جاهای دیگر).

اساس فعالیت اقتصادی اهالی ، کشاورزی و دامداری است . گندم ، ذرت ، تره بار، مرکّبات ، توتون ، خرما، موز و گیاهان علوفه ای از محصولات آنجاست . زنبورعسل ، گوسفند، گاو، شتر و بزِ تالی (بز مقاوم در آب و هوای منطقه ) نیز در آنجا پرورش داده می شود (همانجاها؛ برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به حسینی ابری ، ج ٢، ص ١١٥ـ ١١٨). همچنین ماهیگیری نقش مهمی در اقتصاد شهرستان دارد. انواع ماهیهایی که در آنجا صید می شود عبارت اند از: هَوُور، ساردین ، شیر (قباد) ماهی ، میش ماهی ، مقوا ماهی ، و سارُم ماهی . ممتازترین میگوی ایران به نام میگوی اَندی کُوسْ (با وزن بیشتر و اندازه و طعم بهتر از انواع دیگر) در جاسک صید می شود. یک ماهی غیرخوراکی ، با نام محلی موتو نیز صید می گردد که به مصرف دام می رسد. مراکز صید شهرستان ، دو روستای بَحَلْ و یک بنی ، در نزدیکی بندر جاسک قرار دارند ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١٣٦، ص ١، ٦؛

راهنمای مفصّل ایران ، ج ٢٢، ص ١٧٢؛ نوروزی ، ص ٨). صنایع دستی زنان شهرستان حصیربافی ، بافت زیرانداز و خرسک پشمی ، کُمه دوزی ، سوزن دوزی ، خورجین و جوال دوزی است . کپرها، که خانة بعضی از اهالی اند، از شاخه ها و برگهای نخل ساخته می شوند ( راهنمای مفصّل ایران ، ج ٢٢، ص ١٧٤).

طایفة بشاگردی در آبادیهای واقع در دره ها و ارتفاعاتِ بخش بشاگرد، و طوایف بلوچ در دشت زندگی می کنند. گروهی از ساکنان این شهرستان ، سیاهپوست اند که منشأ برخی از آنان افریقایی (زنگباری ـ تانزانیایی ) است و گروهی دیگر از نژاد ساحلی اند که از خلیج فارس تا دماغة امید در جزایر غربی اقیانوس هند، پراکنده شده اند (محیط طباطبائی ، ص ٩٢؛ نوروزی ، ص ٧؛ نیز رجوع کنید به کرزن ، ج ٢، ص ٣٢١).

در دو دهة اخیر، برای توسعة بخش بشاگرد اقداماتی شده است ( رجوع کنید به حسینی ابری ، ج ٢، جاهای متعدد).

اهالی جاسک شیعة دوازده امامی و عده ای از آنان نیز سنّیِ حنفی اند. اهالی به فارسی ، عربی و بلوچی سخن می گویند ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ص ١، ٥). طبق سرشماری رسمی ١٣٧٥ ش ، جمعیت شهرستان ٢١٤ ، ٥٦ تن بوده است که از آن میان ١٤٧ ، ٤٧ (ح ٨٣%) روستانشین و بقیه شهرنشین بوده اند (مرکز آمار ایران ، ١٣٧٦ ش ، ص یازده ).

طبق قانون تشکیلات ایالات و دستورالعمل حکام (مصوب ١٤ ذیقعدة ١٣٢٥)، جاسک یکی از بخشهای تابعة شهرستان عباسی در استان جنوب بود (ایران . قوانین و احکام ، ص ٦٨، ٧٤). مسعود کیهان در١٣١١ ش ، جاسک را از بندرهای عمدة بلوچستان ذکر کرده است (ج ٢، ص ٢٦٢) که از ١٣١٦ ش جزو استان هشتم (کرمان و مُکْرَان ) و یکی از بخشهای بندرعباس به شمار می رفت (ایران . قانون تقسیمات کشوری آبان ١٣١٦، ص ١٥ مکرر). این بخش در ١٣٤٠ ش جزو فرمانداری کل بنادر و جزایر بحر عمان بود ( دایرة المعارف فارسی ، ذیل «تقسیمات کشور ایران »). در نشریة سرشماری عمومی مرکز آمار ایران در آبان ١٣٥٥ ( رجوع کنید به مرکز آمار ایران ، ١٣٥٩ ش ، ص ذ)، نام جدید این فرمانداری کل ، استان هرمزگان ذکر شده و جاسک ، بخش و مرکز بخشی در شهرستان بندرعباس این استان بوده است (ایران . وزارت کشور، ص ٢٧) که در ١٢ دی ١٣٦٦ شهرستانی مستقل گردید (ایران . وزارت کشور. معاونت برنامه ریزی و خدمات مدیریت ، ص ١٠٠؛ ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی ، ذیل «استان هرمزگان »).

در بارة وجه تسمیة جاسک ، نظرهای گوناگونی وجود دارد. به گفتة برخی ، به سبب وجود آهوی آتْسَک در این ناحیه و دشواری تلفظ آن برای پرتغالیها که بر منطقه مسلط شده بودند، جاسک نام گرفته است ( رجوع کنید به فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١٣٦، ص ٦). محیط طباطبائی نیز به حضور جاشوهای قدیمی با نامهای جاشک ، جشن و جاسک ، درحدود خلیج فارس اشاره کرده است (ص ٩١ـ٩٢).

آثار قدیمی شهرستان اینهاست : امامزاده امیردیوان ، عمارت تلگرافخانه ، آثار و بقایای قلعة پرتغالیها و خرابه های قلعه ای کهن در حوالی دهستان انگهران (کرزن ، ج ٢، ص ٥١٤؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١٣١، ص ٥ و جاهای دیگر؛ راهنمای مفصّل ایران ، ج ٢٢، ص ١٧٨؛ نیز رجوع کنید بهکیهان ، ج ١، ص ١١٣).

نیز رجوع کنید به بندر جاسک * ؛ بشاگرد *

منابع :
(١) یداللّه افشین ، رودخانه های ایران ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(٢) ایران . قانون تقسیمات کشوری آبان ١٣١٦، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران ، مصوب ١٦ آبان ماه ١٣١٦ ، چاپ دوم ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٣) ایران . قوانین و احکام ، مجموعه قوانین سال ١٣١٦ ، تهران : روزنامة رسمی کشور شاهنشاهی ایران ، ( بی تا. ) ؛
(٤) ایران . وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهی ایران ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٥) ایران . وزارت کشور. معاونت برنامه ریزی و خدمات مدیریت . دفتر تقسیمات کشوری ، اجرای قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشوری ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٦) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی . دفتر تقسیمات کشوری ، نشریة تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتی به همراه شمارة مصوبات آن ، تهران ١٣٨٢ ش ؛
(٧) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، تهران ١٣٦٨ـ ١٣٧٩ ش ؛
(٨) سیدحسن حسینی ابری ، پژوهشی در زمینة فعالیتهای محرومیت زدایی کمیتة امداد امام ( ره ) در منطقة بشاگرد ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(٩) دایرة المعارف فارسی ، به سرپرستی غلامحسین مصاحب ، تهران ١٣٤٥ـ١٣٧٤ ش ؛
(١٠) علی درویش زاده ، زمین شناسی ایران ، تهران ١٣٨٠ ش ؛
(١١) راهنمای مفصّل ایران ، گردآورنده مجید بختیاری ، ج ٢٢: استان هرمزگان ، تهران : گیتاشناسی ، ١٣٦٩ ش ؛
(١٢) رزم آرا؛
(١٣) فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ١٣١: طاهروئی ، تهران : ادارة جغرافیائی ارتش ، ١٣٦٦ ش ، ج ١٣٦: جاسک ، ج ١٣٧: پی بشک ، تهران : سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ١٣٧٢ ش ؛

(١٤) جرج ناتانیل کرزن ، ایران و قضیة ایران ، ترجمة غلامعلی وحید مازندرانی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(١٥) مسعود کیهان ، جغرافیای مفصل ایران ، تهران ١٣١٠ـ١٣١١ ش ؛
(١٦) محمد محیط طباطبائی ، «سرزمین بحرین »، در خلیج فارس ، ج ١، ( تهران : ادارة کل انتشارات و رادیو، ١٣٤٢ ش ) ؛
(١٧) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن آبانماه ١٣٥٥: استان هرمزگان ، تهران ١٣٥٩ ش ؛
(١٨) همو، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: شناسنامة آبادیهای کشور، استان هرمزگان ، شهرستان بندر جاسک ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(١٩) نقشة تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، مقیاس ٠٠٠ ، ٥٠٠ ، ٢:١، تهران : سازمان نقشه برداری کشور، ١٣٧٩ ش ؛
(٢٠) نقشة عملیات مشترک ( زمینی ) : جاسک ، مقیاس ٠٠٠ ، ٢٥٠:١ تهران : سازمان جغرافیائی کشور، ١٣٤٩ ش ؛
(٢١) محرّم نوروزی ، طرح توسعة ناحیه ای شهرستان جاسک ، تهیه شده در مؤسسة توسعة پایدار و محیط زیست ، تهران ١٣٧٩ ش (منتشر نشده ).

/ معصومه رضازاده شفارودی /

تصاویر این مدخل:
مسجد جامع اهل تسنن در جاسک عکس از: سیاوش طاهری