جازِمیه (حازِمیه / خازِمیه ) ، فرقه ای از خوارج و احتمالاً شاخه ای از عَجارِده * . چون منابع مختلف ، ذیلِ فرقة خوارج ، فقط به ذکر یکی از فرقه های جازمیه ، حازمیه و خازمیه پرداخته اند و با توجه به وحدت آرای این سه فرقه ، می توان دریافت که سه فرقة مذکور در واقع یک فرقه اند و تحریف در عبارت ، موجب تصحیف در نام این فرقه شده است . در برخی منابع (برای نمونه رجوع کنید به اسود، ج ٢، ص ٢٣٧) نیز به یکی بودن دو فرقة خازمیه و حازمیه تصریح شده است . نام مؤسس این سه فرقه را به اختلاف ، ثبت کرده اند، از جمله اینکه مؤسس خازمیه را شعیب بن خازم (ابوالمعالی ، ص ٨٢)، مؤسس حازمیه را شعیب بن حازم یا حازم بن علی (خوارزمی ، ص ٤٦؛
مامَقانی ، ج ٢، ص ٣٨٨؛
اسود، همانجا) و مؤسس جازمیه را جازم بن عاصم (جرجانی ، ص ٧٦؛
مُناوی ، ص ٢٢٨) دانسته اند. در بیشتر منابع این فرقه ، شاخه ای از عجارده معرفی شده است (برای نمونه رجوع کنید به اشعری ، ج ١، ص ١٦٦؛
بغدادی ، ص ٩٤؛
نَشْوان بن سعید حِمْیَری ، ص ١٧١؛
اسود، همانجا) ولی

به گزارش ابوالمعالی (ص ٥٦) فرقه ای جدا و مستقل از

عجارده است .

آرای جازمیه در باب قدَر و مشیت و استطاعت ، نظیر رأی اهل سنّت است . به عقیدة ایشان ، فاعل افعالِ انسانها خداست و هیچ چیز بدون آنکه مشیت الاهی بر وجود آن تعلق گیرد، موجود نخواهد شد. همچنین از نظر آنان ، استطاعت همراه فعل

است . جازمیه ، به سبب داشتن این عقاید، دو فرقة دیگر از عجارده ، یعنی میمونیه و حمزیه ، را که در باب قدر و استطاعت مخالف ایشان و هم عقیده با معتزله بودند، تکفیر کردند ( رجوع کنید بهبغدادی ، ص ٩٥ـ٩٦، ٩٨). به اعتقاد جازمیه ، ایمان امری مبهم و

غیرقابل شناسایی است ، و ازاین رو هر کس بر هر دین و آیینی که باشد، معذور است (ابن جوزی ، ص ٣٢؛
هفتاد و سه ملت ، ص ٤٩). در برخی گزارشها، مراد از ابهام ایمان ، جهل به وجوب یا عدم وجوب آن تفسیر شده است ( رجوع کنید به هفتاد و سه ملت ، ص ٧٨، پانویس ١١؛
کیخسرو اسفندیار، ج ٢، تعلیقات رضازاده ملک ، ص ٨٩). جازمیه ، برخلاف بیشتر خوارج ، معتقدند ولایت و عداوت از اوصاف حق تعالی است و خداوند

همواره دوستدار اولیای خود و دشمن دشمنان خود است . به نظر ایشان ، ملاک ایمان و کفر بندگان لحظات پایانی عمر است و اگر فردی در تمام عمر کافر باشد ولی در لحظات پایانی عمر ایمان آورد، مؤمن به شمار می آید و برعکس ، اگر فردی در تمام عمر مؤمن باشد و در آخر عمر کافر شود، کافر محسوب می شود ( رجوع کنید به اشعری ، همانجا؛
شهرستانی ، قسم ١، ص ١١٨؛
فخر رازی ، ص ٦٠، پانویس ٤). این رأی نزدیک به نظر اهل سنّت در خصوص «موافات » در ایمان و کفر است (نجار، ص ٦١). بر اساس قول به موافات ، اگر فردی فقط در دوره ای از حیات خود به خدا ایمان داشته باشد، هنگام مرگ باایمان از دنیا خواهد رفت و برعکس ، اگر کسی به حالت کفر بمیرد معلوم می شود که در هیچ دوره ای از زندگیش مؤمن نبوده است (مفید، ص ٨٣). به عقیدة اهل سنّت لازمة پذیرش موافات ، آن است که بر خلاف نظر خوارج ، علی علیه السلام ، طلحه و زبیر و عثمان را اهل بهشت بدانیم ، زیرا آنان در بیعت رضوان شرکت کردند و خداوند از شرکت کنندگان در بیعت رضوان اظهار رضایت کرده است (فتح : ١٨). این رضایت حاکی از آن است که خداوند علم دارد به اینکه آنان بر ایمان خواهند مُرد (بغدادی ، ص ٩٤ـ٩٥؛
اسفراینی ، ص ٥٣؛
اسود، ج ٢، ص ٢٣٧ـ ٢٣٨). به این ترتیب ، اهل سنّت ، جازمیه را به سبب پذیرش موافات ، ملزم به پذیرش ایمان علی علیه السلام و طلحه و زبیر و عثمان دانسته اند، اما جازمیه در بارة حضرت علی علیه السلام اظهارنظر نکرده و صریحاً از ایشان برائت نجسته اند، ولی از طلحه و زبیر و عثمان ، به صراحت برائت جسته اند ( رجوع کنید به سَمْعانی ، ج ٢، ص ٣٠٦ـ٣٠٧).

برخی منابع ( رجوع کنید به اشعری ، همانجا؛
بغدادی ، ص ٩٧؛
اسفراینی ، ص ٥٤)، دو فرقة معلومیه و مجهولیه را ذیل فرقة جازمیه آورده اند (برای آرای این دو فرقه رجوع کنید به اشعری ، همانجا؛
بغدادی ، ص ٩٧؛
اسفراینی ، ص ٥٤؛
شهرستانی ، قسم ١، ص ١٢٠؛
سمعانی ، ج ٥، ص ٢٠٦؛
نشوان بن سعید حمیری ، ص ١٧١؛
فخررازی ، ص ٦٣، پانویس ٦؛
عجارده * ).

منابع :
(١) ابن جوزی ، تلبیس ابلیس ، بیروت : دارالجیل ، ( بی تا. ) ؛
(٢) محمدبن عبیداللّه ابوالمعالی ، بیان الادیان ، چاپ محمدتقی دانش پژوه ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٣) شهفوربن طاهر اسفراینی ، التبصیرفی الدین و تمییز الفرقة الناجیة عن الفرق الهالکین ، چاپ محمدزاهد کوثری ، ( قاهره ) ١٩٥٥؛
(٤) عبدالرزاق محمد اسود، المدخل الی دراسة الادیان و المذاهب ، بیروت ١٤٠١/١٩٨١؛
(٥) علی بن اسماعیل اشعری ، مقالات الاسلامیّین و اختلاف المصلّین ، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، قاهره ١٣٦٩ـ١٣٧٣/ ١٩٥٠ـ١٩٥٤؛
(٦) عبدالقاهربن طاهر بغدادی ، الفرق بین الفرق ، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، قاهره : مکتبة محمدعلی صبیح و اولاده ، ( بی تا. ) ؛
(٧) علی بن محمد جرجانی ، کتاب التعریفات ، چاپ ابراهیم ابیاری ، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
محمدبن احمد خوارزمی ،

(٨) مفاتیح العلوم ، چاپ ابراهیم ابیاری ، بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(٩) سمعانی ؛
(١٠) محمدبن عبدالکریم شهرستانی ، کتاب الملل و النحل ، چاپ محمدبن فتح اللّه بدران ، قاهره ?( ١٣٧٥/١٩٥٦ ) ، چاپ افست قم ١٣٦٧ ش ؛
محمدبن عمر فخررازی ، اعتقادات فرق المسلمین و المشرکین ،

(١١) چاپ عبدالرؤوف سعد و مصطفی هواری ، قاهره ١٣٩٨/١٩٧٨؛
(١٢) کیخسرو اسفندیار، دبستان مذاهب ، چاپ رحیم رضازاده ملک ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(١٣) عبداللّه مامقانی ، مقباس الهدایة فی علم الدرایة ، چاپ محمدرضا مامقانی ، قم ١٤١١ـ١٤١٣؛
(١٤) محمدبن محمد مفید، اوائل المقالات ، چاپ ابراهیم انصاری زنجانی خوئینی ، بیروت ١٤١٤/١٩٩٣؛
محمد عبدالرؤوف بن تاج العارفین مناوی ، التوقیف علی مهمات التعاریف ،

(١٥) چاپ محمد رضوان دایه ، دمشق ١٤١٠/١٩٩٠؛
(١٦) عامر نجار، الخوارج : عقیدة و فکراً و فلسفةً ، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
نشوان بن سعید

(١٧) حمیری ، الحورالعین ، چاپ کمال مصطفی ، ( قاهره ) ١٩٦٥؛
هفتادو

سه ملت ، یا، اعتقادات مذاهب : رساله ای در فرق اسلام از

آغاز قرن هشتم هجری ، چاپ محمدجواد مشکور، تهران : عطائی ،

(١٨) ?( ١٣٤١ ش ) .

/ عبداللّه صلواتی /