بایزید بسطامی ، ابومحمد علی بن عنایت الله ، فقیه و عارف ، و نوادة بایزید بسطامی (افندی اصفهانی ، ج ٤، ص ٣٠١، ج ٥، ص ٥٣١). تاریخ تولّد و وفات او معلوم نیست ، اما از قراین پیداست که حیات علمی وی در سده های دهم و یازدهم بوده است .

در روزگار صفویه ، برخی از فقهای نامدار شیعی به تصوف گرایش داشتند و بایزید در زمرة آنان است (افندی اصفهانی ، همانجا). او نزد شیخ علی بن عبدالعالی ، معروف به محقق کَرَکی (متوفی ٩٤٠) درس خواند (آقابزرگ طهرانی ، ج ١٧، ص ١٤٤؛ حائری ، ج ٥، ص ٢٤). در اجازه ای که در ١٠٠٤ به سید حسین بن حیدر بن قمر مجتهد کرکی داده ، از دو تن از استادان و مشایخ خود ـ حسین بن عبدالصمد حارثی عاملی (متوفی ٩٨٤)، پدر شیخ بهایی و ملاعبدالله بن محمود شوشتری ، که در ٩٧٨ به دست ازبکان بخارا کشته شد (مجلسی ، ج ١٠٦، ص ١٦٧؛ خوانساری ، ج ٤، ص ٢٣٣) یاد کرده است .

آخرین خبری که از او داریم به ١٠١١ برمی گردد که رسالة قضا و قدر را درآن تاریخ به پایان رسانده است (دانش پژوه ، ١٣٣٢ ش ، ج ٣، بخش ١، ص ٣١٨). اگر تعلّم او نزد محقق کرکی صحیح باشد، می بایست به درجه ای از علم و معرفت رسیده باشد که بتواند از محضر او استفاده کند. بنابر این قرینه و با توجه به زنده بودنش در ١٠١١، احتمالاً عمری به نسبت طولانی داشته است .

آثار . بایزید بسطامی ، را به کثرت تألیف و آثار با ارزش در رشته های گوناگون علمی ستوده اند (افندی اصفهانی ، همانجا) و از او این تألیفات را نام برده اند:

١) الاجازة ، اجازة بایزید به سیدحسین بن حیدر کرکی ، شیخِ اجازة ملامحمدتقی مجلسی . این اجازه در اواسط محرم ١٠٠٤ صادر شده و مُجیز (بایزید) از ملاعبدالله بن محمود شوشتری و شیخ حسین بن عبدالصمد حارثی عاملی روایت می کند. مجلسی آن را در بخش اجازه های بحارالانوار (ج ١٠٦، ص ١٦٧) آورده است . چاپ عکسی از روی نسخة خطی آن منتشر شده که یگانه اثر چاپی از آثار بایزید بسطامی است ، و در بسیاری از کتب رجال شیعی صفویه به بعد وصف آن را می بینیم (خوانساری ، ج ٤، ص ٢٣٣؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ١، ص ١٣٩، ج ٢١، ص ١٨٠).

٢) اُجوبة المسائل المستطرفة الکلامیة و العرفانیة و غیرهما ، رساله ای به فارسی که خوانساری (ج ٤، ص ١٦٢) در شرح حال بایزید بسطامی * معروف و، به پیروی از او، مدرس تبریزی (ج ٧، ص ٣١٤) و آقابزرگ طهرانی (ج ٥، ص ٢٣١: با عنوان جوابات المسائل الکلامیه ) از آن یاد کرده اند.

٣) الانصاف فی الامامة و معرفة الأسلاف و تعیین الفرقة الناجیة ، در نام کتاب براعت استهلال وجود دارد و کاشف از آن است که کتاب در امامت و معرّفی امامان و تعیین فرقة ناجیه از میان ٧٣ فرقه است . خوانساری (ج ٤، ص ٢٣٣) و آقابزرگ طهرانی (ج ٢، ص ٣٩٦) آن را شناسانده اند و مدرس تبریزی (ج ١، ص ٢٢٤) آن را دو یا سه کتاب پنداشته است .

٤) اوقات الصلوة ، شامل پنج فصل ، دربارة پنج وعده نماز (دانش پژوه ، ١٣٣٥ ش ، ج ٣، بخش ٣، ص ١٧٨٤).

٥) التحفة المرضیة للحضرة الرضویة ، در فقه ، به عربی ؛ در سه مقصد: وجوب تسلیم یا استحباب آن ؛ تعیین صیغة واجب یا مستحب ؛ بحثهای سودمند (که به هشت بحث می رسد). وجه تسمیة کتاب این است که تألیف آن در طوس (اواخر رجب ٩٧٩) به پایان رسیده است (همان ، ج ٣، بخش ٣، ص ١٨٢٥).

٦) تفسیر آیة تبلیغ الولایة (شمارة نخستین از دفتر خطی نفیسی در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران (ش ٢١٤٤)، به نام «دستور» که نزدیک به صد دانشمند و شاعر، هریک دستخطی در آن نوشته اند). تفسیری است به عربی که بایزید در ١٢ جمادی الا´خرة ٩٨٩ در تبریز آن را به خط خود برای مولی ' حسین صاعد نوشته است (دانش پژوه ، ١٣٤٠ ش ، ج ٩، ص ٨٠٤ـ٨٠٥).

٧) روضة العارفین ، به فارسی ، شامل نُه باب ، در بیان حقیقت تصوّف و مقامات سالکان و آداب سلوک (آقابزرگ طهرانی ، ج ١١، ص ٢٩٨). تاریخ تألیف آن محرم ٩٩٤ است (دانش پژوه و منزوی ، ج ٥، ش ١٨٦٧) و نسخه هایی از آن در مجموعه های خطی کتابخانه های مجلس ، دانشگاه و مدرسة شهید مطهری (سپهسالار سابق ) وجود دارد (اعتصامی ، ج ٢، ص ٤١٧؛ دانش پژوه و منزوی ، ج ٥، ص ٧٣؛ دانش پژوه ، ١٣٤٨ـ١٣٦٣ ش ، ج ١، ص ١١١).

٨) قضا و قدر ، رساله ای به روش کلام شیعی که اهم مباحث آن بدین شرح است : بحث دربارة جبر (قدر) و اختیار و بررسی افعال انسانی از همین دیدگاه ؛ تأثیر ارادة آفریدگار در افعال انسانها؛ قضا و قدر. افندی اصفهانی (همانجا) و آقا بزرگ طهرانی (ج ١٧، ص ١٤٤) آن را معرفی کرده اند. تألیف آن در ١٤ جمادی الا´ خرة ١٠١١، به نام امیرسیدعلی مظفر، به پایان رسیده است ، و نسخه های خطی آن در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران (دانش پژوه ، ج ٣، بخش ١، ص ٣١٨) و کتابخانة مجلس شورای ملی (حائری ، ج ٥، ص ٢٤) محفوظ است .

٩) معارج التحقیق ، فقه استدلالی شیعی به عربی . نسخة خطی آن ، شامل مقدمه ، طهارت و صلوة ، در کتابخانة مجلس شورای ملی (همان ، ج ٤، ص ٩٣) موجود است و مؤلف در پایان آن گفته است که جلد دوم را از کتاب زکوة آغاز می کند. بدین سان ، از چهار مبحث آن (مقدمه ای مختصر در اصول فقه ، طهارت ، صلوة و زکوة ) خبر داریم که خوانساری (ج ٤، ص ٢٣٣) از آن یاد کرده است .

منابع :
(١) محمد محسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعه الی تصانیف الشیعه ، بیروت ١٩٨٣؛
(٢) یوسف اعتصامی ، فهرست کتابخانة مجلس شورای ملی ایران ، ج ٢، تهران ١٣١١ ش ؛
(٣) عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی ، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء ، چاپ احمد حسینی ، قم ١٤٠١؛
(٤) عبدالحسین حائری ، فهرست کتابخانه مجلس شورای ملی ، تهران ، ج ٤، ١٣٣٥ ش ، ج ٥، ١٣٤٥ ش ؛
(٥) محمدباقربن زین العابدین خوانساری ، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات ، قم ١٣٩٠ـ١٣٩٢؛
محمدتقی دانش پژوه ، فهرست کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ج ٣ : فهرست کتابخانة اهدائی آقای سید محمد مشکوة به

(٦) کتابخانه دانشگاه تهران ، تهران ، بخش ١، ١٣٣٢ ش ، بخش ٣، ١٣٣٥ ش ، ج ٩، تهران ١٣٤٠ ش ؛
(٧) همو، فهرست میکروفیلمهای کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، تهران ١٣٤٨ـ١٣٦٣ ش ؛
(٨) محمدتقی دانش پژوه ، علینقی منزوی ، فهرست کتابخانة سپهسالار ، ج ٥، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(٩) محمد باقربن محمد تقی مجلسی ، بحارالانوار ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
محمدعلی مدرس تبریزی ، ریحانة الادب ، تهران ١٣٦٩ ش .

/ ابراهیم دیباجی /