جابربن سَمُرَه ، صحابی پیامبر اکرم . مورخان و رجال شناسان نام کامل وی را جابربن سَمُرَة بن عمروبن جُنادة بن جُنْدَب سُوائی و کنیه اش را ابوعبداللّه یا ابوخالد ذکر کرده اند ( رجوع کنید به ابن حِبّان ، ج ٣، ص ٥٢؛ خطیب بغدادی ، ج ١، ص ٥٤١). او به قبیلة بنی سُواءَة بن عامربن صَعْصَعة منسوب است (ابن حَزْم ، ص ٢٧٣؛ سمعانی ، ج ٣، ص ٣٣٠).

پدرش از صحابة پیامبر و مادرش خالده ، خواهر سعدبن ابی وَقّاص (متوفی ٥٥) صحابی معروف پیامبر، بود (کلاباذی ، ج ١، ص ١٤٢). از تاریخ تولد جابر اطلاع دقیقی در دست نیست . وی به همراه پدرش در رکاب دایی خود، سعدبن ابی وقاص ، در فتح مدائن (سال ١٦) شرکت داشت (خطیب بغدادی ، ج ١، ص ٥٤٠ـ٥٤١) و پس از آن با پدرش در کوفه ماندگار شد (ابن سعد، ج ٦، ص ١٤؛ سمعانی ، ج ٣، ص ٣٣٠ـ٣٣١). به نوشتة ذهبی (١٤٠٢، ج ٣، ص ١٨٦)، وی به هنگام ایراد خطبة مشهور خلیفة دوم در سال ١٦ در منطقة جابیه (حوالی دمشق )، حضور داشته است (نیز رجوع کنید به ابن قتیبه ، ج ١، ص ١١٧؛ ابن عساکر، ج ٣، ص ٣٨٨؛ ذهبی ، ١٤١٧، حوادث و وفیات ١١ـ٤٠ ه ، ص ١٦٢).

جابر ١٤٦ حدیث از پیامبر روایت کرده که بخاری (ج ١، ص ١٨٣، ١٨٥) و مسلم بن حجاج (ج ١، ص ٢٧٥، ٣٢١) تنها اندکی از آنها را صحیح دانسته اند (نَوَوی ، ج ١، ص ١٤٢). علاوه بر این ، مؤلفانِ دیگرِ صحاح ، روایاتی از وی نقل کرده اند ( رجوع کنید بهابن ماجه ، ج ١، ص ٣١٧؛ ابوداوود، ج ١، ص ٤٣١؛ ترمذی ، ج ٢، ص ١١١؛ نسائی ، ج ٣، ص ١٠٩). جابر علاوه بر پیامبر از برخی صحابه ، از جمله علی بن ابی طالب ، عمربن خطّاب ، ابوایوب خالدبن زید انصاری ، سعدبن ابی وقاص و پدرش سمرة بن عمرو نیز روایت نقل کرده است ( رجوع کنید به ابن عساکر،

همانجا؛ رجوع کنید به مِزّی ، ج ٤، ص ٤٣٧). راویانی چون اسودبن سعید هَمْدانی ، تمیم بن طَرَفَه ، حُصین بن عبدالرحمان ، عامربن سعدبن ابی وقاص و ابوخالد بَجَلی نیز از وی حدیث روایت کرده اند ( رجوع کنید بهمزی ، ج ٤، ص ٤٣٨).

در منابع حدیثی اهل سنّت چون صحیح بخاری (ج ٨، ص ١٢٧) و صحیح مسلم (ج ٢، ص ١٤٥٢ـ١٤٥٣)، حدیثی

با اختلافاتی اندک در متن ، از جابر نقل شده که بنا بر آن ،

پیامبر اکرم در جمعی از اصحاب ــ از جمله جابر که کودکی خردسال بوده و پدرش ــ گفته بودند که این امت دوازده

امیر خواهد داشت . به گفتة جابر پیامبر در ادامة سخن خود مطلبی گفته بودند که وی آن را نشنیده بود، اما پدرش سمره ادامة سخن پیامبر را برای او نقل کرد: این دوازده امیر جملگی

از قریش اند (برای منابع مختلف این حدیث و بحثی همه

جانبه از آن رجوع کنید به صافی ، ص ٤٥ـ ٨٣). در منابع حدیثی و احتجاجی امامیه به این حدیث در مقام تأییدِ اعتقاد شیعی دوازده امامی استناد شده است (برای نمونه رجوع کنید بهابن ابی زینب ، ص ١٠٢ـ ١٠٤، ١٠٦ـ١٠٧؛
ابن بابویه ، ج ١، ص ٦٦؛
طوسی ، ص ١٢٦ـ١٢٩، ١٣٢ـ١٣٣).

مورخان در بارة سال مرگ جابر اختلاف نظر دارند. برخی

آن را در ٦٦ ( رجوع کنید به نووی ، همانجا؛
ذهبی ، ١٤١٨، حوادث و وفیات ٦١ـ٨٠ ه ، ص ٥٠) و برخی در ٧٤ یا ٧٥ ( رجوع کنید به خلیفة بن خیاط ، ص ٢٠٩؛
ابن حبّان ، ج ٣، ص ٥٢؛
ابن مَنْجویه ، ج ١، ص ١١٤) و در دوران خلافت عبدالملک و امارت بِشربن

مروان بر کوفه دانسته اند ( رجوع کنید به خطیب بغدادی ، ج ١، ص ٥٤٢؛
ابن عساکر، ج ٣، ص ٣٨٩).

منابع :
(١) ابن ابی زینت ، کتاب الغیبة ، چاپ علی اکبر غفاری ، تهران ?( ١٣٩٧ ) ؛
(٢) ابن بابویه ، کمال الدین و تمام النعمة ، چاپ علی اکبر غفاری ، قم ١٣٦٣ ش ؛
(٣) ابن حبّان ، کتاب الثقات ، حیدرآباد دکن ١٣٩٣ـ١٤٠٣/ ١٩٧٣ـ١٩٨٣، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٤) ابن حزم ، جمهرة انساب العرب ، چاپ عبدالسلام محمد هارون ، قاهره ( ١٩٨٢ ) ؛
(٥) ابن سعد (لیدن )؛
(٦) ابن عساکر، تهذیب تاریخ دمشق الکبیر ، چاپ عبدالقادر بدران ، بیروت ١٣٧٩/١٩٧٩؛
(٧) ابن قتیبه ، عیون الاخبار ، چاپ یوسف علی طویل و مفید محمد قمیحه ، بیروت ( ١٩٨٥ ) ؛
(٨) ابن ماجه ، سنن ابن ماجة ، استانبول ١٤٠١/١٩٨١؛
(٩) ابن منجویه ، رجال صحیح مسلم ، چاپ عبداللّه لیثی ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(١٠) سلیمان بن اشعث ابوداوود، سنن ابی داود ، استانبول ١٤٠١/ ١٩٨١؛
(١١) محمدبن اسماعیل بخاری ، صحیح البخاری ، استانبول ١٤٠١/ ١٩٨١؛
(١٢) محمدبن عیسی ترمذی ، سنن الترمذی ، استانبول ١٤٠١/ ١٩٨١؛
(١٣) خطیب بغدادی ؛
(١٤) خلیفة بن خیاط ، تاریخ خلیفة بن خیاط ، روایة بقی بن مخلد، چاپ سهیل زکار، بیروت ١٤١٤/١٩٩٣؛
(١٥) محمدبن احمد ذهبی ، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام ، چاپ عمر عبدالسلام تدمری ، حوادث و وفیات ١١ـ٤٠ ه ، بیروت ١٤١٧/ ١٩٩٧، حوادث و وفیات ٦١ـ٨٠ ه ، بیروت ١٤١٨/١٩٩٨؛
همو، سیر اعلام

(١٦) النبلاء ، ج ٣، چاپ شعیب ارنؤوط ، محمد نعیم عرقسوسی ، و مأمون صاغرجی ، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(١٧) سمعانی ؛
(١٨) لطف اللّه صافی ، منتخب الاثر فی الامام الثانی عشر علیه السلام ، قم ١٤١٩؛
(١٩) محمدبن حسن طوسی ، کتاب الغیبة ، چاپ عباداللّه طهرانی و علی احمد ناصح ، قم ١٤١١؛
(٢٠) احمدبن محمد کلاباذی ، رجال صحیح البخاری ، المسمّی ' الهدایة و الارشاد فی معرفة اهل الثقة و السداد ، چاپ عبداللّه لیثی ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٢١) یوسف بن عبدالرحمان مزّی ، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال ، ج ٤، چاپ بشار عواد معروف ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢٢) مسلم بن حجاج ، صحیح مسلم ، استانبول ١٤٠١/١٩٨١؛
(٢٣) احمدبن علی نسائی ، سنن النسائی ، استانبول ١٤٠١/١٩٨١؛
(٢٤) یحیی بن شرف نووی ، تهذیب الاسماء و اللغات ، مصر: ادارة الطباعة المنیریه ، ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) .

/ محسن قاسم پور /