ثور(١) ، کوهی مشهور در مکه . کوه ثور در جنوب مکه و مسجدالحرام (ازرقی ، ج ٢، ص ٢٩٤؛ حِمیَری ، ص ١٥١؛ بلادی ، ص ٢٧، ٥٧) و در راه یمن قرار دارد (ابن جُبَیْر، ص ٩٣).

شهرت این کوه به سبب غار آن است که پیامبر اکرم در آغاز هجرتش از مکه به مدینه در شبی که لیلة المبیت نامیده شده است ، برای رهایی از دست مشرکان به آن پناه برد و سه شبانه روز در آن غار، معجزه آسا اقامت گزید (سهیلی ، ج ٤، ص ١٨٢ـ١٨٣؛ ابن کثیر، ج ٢، ص ٢٣٩).

برخی نام این کوه را اَطحَل یا ثور اَطحَل ثبت کرده اند، از آن رو که ثَوْربن عبدمَناة ، از اشراف قریش ، در آنجا (کوه اطحل ) سکونت داشته یا در آنجا زاده شده است ( رجوع کنید به ابن حزم ، ص ٢٠١؛ بکری ، ج ١، ص ١٦٧، ٣٤٨؛ نیز رجوع کنید به یاقوت حموی ، ذیل مادّه ). به نظر عده ای نیز نام این کوه از نام ثوربن عبدمناة گرفته شده است ( رجوع کنید به یاقوت حموی ، همانجا؛ قَلْقَشَندی ، ص ١٨٨).

بر خلاف مشهور، برخی از مورخان به این کوه ، ابوثور گفته اند که صحیح به نظر نمی رسد ( رجوع کنید به ابن جبیر، همانجا؛ فاسی ، ج ١، ص ٤٥٠؛ اسدی مکی ، ص ٢١٢). بعید نیست جبل ثور نامیدن این کوه به این سبب باشد که همچون گاوی است که رو به جنوب مکه کرده است (بلادی ، ص ٢٧).

در قرآن کریم ( رجوع کنید به توبه : ٤٠؛ طبری ؛ نسفی ، ذیل همین

آیه ) داستان توطئة مشرکان و خروج پیامبر اکرم از منزل خویش در مکه و پناه بردن به این غار در جبل ثور ذکر

شده است .

در قدیم از دو راه کوهستانی به کوه ثور می رفتند که

یکی دشوار ولی کوتاه بود و از میان کوههای خَنْدَمَه و ابوقُبَیْس می گذشت (عیاشی ، ج ٢، ص ١٠٢؛ رفعت باشا، ج ١، ص ٦٣) و دیگری آسان ولی طولانی تر بود و از راه مَسْفَله

عبور می کرد (رفعت باشا، همانجا). امروزه از راه آسفالت و مستقیم اَجْیاد به کوه ثور می روند (کردی ، ج ١، جزء ٢، ص ٣٩٣؛ بلادی ، ص ٢٧).

فاصلة کوه ثور تا مکه بسته به راهی بود که حاجیان

انتخاب می کردند؛ از این رو، این فاصله را، به تفاوت ، حدود یک فرسخ (ابن جبیر، ص ٩٣، قس ص ١٣٩ که فاصله را سه میل ذکر کرده است )، دو ـ سه میل (فاسی ، ج ١، ص ٤٥٠؛ ابن ظهیره ، ص ٣٠٠) و در فاصلة دو ساعت راه (بَتَنُونی ، ص ١٢٨) از مکه ذکر کرده اند.

رفعت باشا که در ١٣١٩/١٩٠١ از کوه و غار ثور دیدن

کرده ، گفته است که فاصلة ثور تا مکه ٥ر٥ میل است (ج ١، ص ٦١). از محققان معاصر، کردی (ج ١، جزء ٢، ص ٣٨٤) فاصلة کوه ثور را تا مسجدالحرام سه یا چهار کیلومتر

دانسته است .

غار ثور در قلة کوه قرار دارد، بر کوههای اطراف مسلط و به

صورت صخره یا سنگی توخالی و شبیه قایقی وارونه است . ارتفاع آن از زمین کمی بیش از پانصد متر و صعود به غار بسیار دشوار و مستلزم تلاش فراوان است (ابن جبیر، ص ١٣٩؛ عیاشی ، ج ٢، ص ١٠٢ـ١٠٣؛ رفعت باشا، ج ١، ص ٦١، ٦٣؛ الموسوعة العربیة العالمیة ، ج ٢٣، ص ٦٠٣).

غار ثور دارای دو ورودی یا شکاف است ؛ یکی غربی

که بسیار تنگ است و تقریباً به کف غار چسبیده و ورود

از آن خیلی دشوار است ، و دومی شرقی که تا حدودی

پهن است و گویند پس از ورود پیامبر به غار، به معجزة

الاهی ایجاد شده است (ابن جبیر، ص ٩٤، ١٣٩ـ١٤٠؛ اسدی مکی ، ص ٢١٣؛ عیاشی ، ج ٢، ص ١٠٣؛ رفعت باشا، ج ١، ص ٦٢).

به گفتة ابن جبیر (ص ٩٣) عرض دهانة غربی غار، که

پیامبر از آن وارد شد، دو سوم وجب و ارتفاع طول آن

یک ذراع و به گفتة عیاشی (همانجا) عرض آن سه وجب

و ارتفاع آن کمی بیش از یک وجب بود، در حالی که ارتفاع

دهانة شرقی آن را که مردم به راحتی از آن رفت و آمد

می کردند، پنج وجب گفته اند (ابن جبیر، ص ١٢٤ـ١٢٥؛ عیاشی ، همانجا).

بنا به برخی احادیث (برای نمونه رجوع کنید به بخاری ، ج ٤، ص ١٩٠؛ مسلم بن حجاج ، ج ٢، ص ١٨٥٤) دهانه ای که پیامبر

از آن داخل غار شد رو به بالا بوده که بعدها تغییراتی کرده است ( رجوع کنید به کردی ، ج ١، جزء ٢، ص ٣٩٤).

با وجود دشواری بسیار و سختی ورود از دهانة تنگ

غار، که پیامبر اکرم از آن داخل شده بود، مردمی که به دیدار غار می رفتند از باب تبرک سعی می کردند از آن وارد شوند

و چه بسیار کسانی که در میانة شکاف به سبب تنگی آن

محبوس می شدند (ابن جبیر، ص ٩٣، ١٣٩؛ خلوصی ، ص ١١٧؛ قس ابن ظهیره ، ص ٣٠٠؛ نهروالی ، ص ٤٥٠ـ ٤٥١). میان

عوام شایعة زشت و بی اساسی راجع به کسانی که نتوانند

از شکاف غار ثور بگذرند، رواج داشت ( رجوع کنید به ابن جبیر، ص ٩٤؛ فاسی ، همانجا؛ نهروالی ، ص ٤٥١؛ اسدی مکی ، همانجا؛

بلادی ، ص ٢٧).

در حدود سال ٨٠٠ و به روایتی ٨١٠ ، امیرتَغْری بَرْمِشْ ترکمانی اقدام به گشاد کردن دهانة تنگ غار کرد تا دیگر مردم در آن محبوس نشوند ( رجوع کنید به فاسی ، ج ١، ص ٤٤٩ـ٤٥٠؛ ابن ظهیره ، همانجا؛ کردی ، ج ١، جزء ٢، ص ٣٩٥). در دورة شریف عَوْن الرفیق (حک : ١٢٩٩ـ١٣٢٤)، امیر مکه ، بار دیگر دهانة غار را وسیع کردند (بتنونی ، ص ١٣١).

امروزه دهانة تنگ و غربی غار، دو وجب عرض و سه وجب ارتفاع دارد (رفعت باشا، همانجا) و به روایتی دیگر، ارتفاع دهانة غار حدود نیم متر و عرض آن نیز حدود نیم متر است (بتنونی ، همانجا).

طول خود غار هجده وجب و پهنای قسمت میانی آن یازده وجب است (ابن جبیر، ص ١٤٠). ارتفاع داخل غار به اندازة قد یک انسان و مساحتش ده ذراع (عیاشی ، ج ٢، ص ١٠٣) یا ٥ر٢ مترمربع است (بتنونی ، همانجا).

در این غار، به برکت اقامت پیامبر اکرم در آن ، معجزات متعددی روی داد، همچون تنیده شدن تار عنکبوت جلو

ورودی آن و لانه کردن دو کبوتر وحشی و به روایتی

روییدن درختی فرا روی پیامبر (ابن سعد، قسم ١، ص ١٥٤؛ ابن جبیر، ص ٩٣؛ ابن کثیر، ج ٢، ص ٢٣٩ـ٢٤١؛ نهروالی ، ص ٤٤٨ـ٤٤٩).

در پایین غار، ستونی قبه مانند و مجزا از کوه ، به نام «قبة جبریل » قرار دارد که بیست تا سی نفر می توانند در سایة آن بنشینند (ابن جبیر، ص ٩٤ـ ٩٥؛ خلوصی ، ص ١١٨).

برخی از مورخان غار ثور را که پیامبر به آن پناه برد با غار حراء که محل نزول نخستین وحی الاهی بود، خلط کرده اند ( رجوع کنید بهازرقی ، ج ٢، ص ٢٨٨؛ فاسی ، ج ١، ص ٤٤٨؛ ابن ظهیره ، ص ٢٩٩؛ نهروالی ، ص ٤٤٧ـ ٤٤٨).

تعدادی از مورخان و جغرافیدانان نوشته اند کوه کم ارتفاع دیگری همنام با جبل ثور وجود دارد، و پیامبر از آنجا تا

کوه عَیْر را حرم مدینة منوره اعلام کرده است ( رجوع کنید به بکری ،

ج ١، ص ٣٤٨، ٣٥٠؛ یاقوت حموی ، همانجا؛ فاسی ، ج ١، ص ٤٥٠؛ ابن ظهیره ، ص ٣٠١). برخی هم بر این باورند

که کوهی به این نام اصلاً در مدینه وجود ندارد و جبل ثور

همان کوهی است که در نزدیکی مکه قرار دارد ( رجوع کنید به بکری ، ج ١، ص ٣٤٨ـ٣٥٠ و پانویس ٣). این کوه که از نزدیک مکه ، دیده می شود (بلادی ، ص ٥٧) دارای رگه هایی از معدن طلاست (رفعت باشا، ج ١، ص ٦٣).

کوه ثور که از زمان اقامت سه روزة پیامبر اکرم در آن نزد مسلمانان مبارک شمرده می شود (نهروالی ، ص ٤٤٨؛ کردی ، ج ١، جزء ٢، ص ٣٩٣؛ بلادی ، ص ٥٧)، همواره محل زیارت حاجیان بوده است (ابن جبیر، ص ٩٣؛ فاسی ، ج ١، ص ٤٤٩).

منابع :
(١) علاوه بر قرآن ؛
(٢) ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ، بیروت ١٩٨٦؛

(٣) ابن حزم ، جمهرة انساب العرب ، چاپ عبدالسلام محمدهارون ، قاهره ( ١٩٨٢ ) ؛
(٤) ابن سعد (لیدن )؛
ابن ظهیره ، الجامع اللطیف فی فضل

(٥) مکة و اهلها و بناء البیت الشریف ، چاپ علی عمر، قاهره ١٤٢٣/ ٢٠٠٣؛
(٦) ابن کثیر، السیرة النبویة ، چاپ مصطفی عبدالواحد، قاهره ١٣٨٣ـ١٣٨٦/ ١٩٦٤ـ ١٩٦٦، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
محمدبن

عبداللّه ازرقی ، اخبار مکة و ماجاء فیها من الا´ثار ، چاپ رشدی

(٧) صالح ملحس ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣، چاپ افست قم ١٣٦٩ ش ؛
احمدبن محمد اسدی مکی ، اخبارالکرام بأخبار المسجدالحرام ، چاپ

(٨) حافظ غلام مصطفی ، بنارس ١٣٩٦/١٩٧٦؛
(٩) محمد لبیب بتنونی ، الرحلة الحجازیة ، قاهره ١٤١٥/١٩٩٥؛
(١٠) محمدبن اسماعیل بخاری ، صحیح البخاری ، استانبول ١٤٠١/١٩٨١؛
عبداللّه بن عبدالعزیز بکری ، معجم

(١١) ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع ، چاپ مصطفی سقّا، قاهره ١٣٦٤ـ١٣٧١/ ١٩٤٥ـ١٩٥١؛
عاتق بلادی ، معالم مکة التاریخیة و

(١٢) الاثریة ، مکه ١٤٠٠/١٩٨٠؛
محمدبن عبداللّه حمیری ، الروض المعطار

(١٣) فی خبرالاقطار ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٩٨٤؛
صفا خلوصی ، «مکة فی أشهر الرحلات العربیة »، در موسوعة العتبات المقدسة :

(١٤) قسم مکة المکرمة ، ج ١، ألفها جعفر خلیلی ، بغداد: دارالتعارف ، ١٣٨٧/١٩٦٧؛
(١٥) ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین ، او، الرحلات الحجازیة و الحج و مشاعره الدینیة ، بیروت : دارالمعرفه ، ( بی تا. ) ؛
عبدالرحمان بن عبداللّه سهیلی ، الروض الانف فی شرح السیرة

النبویة لابن هشام ، چاپ عبدالرحمان وکیل ، قاهره ١٣٨٧ـ١٣٩٠/

(١٦) ١٩٦٧ـ١٩٧٠، چاپ افست ١٤١٠/ ١٩٩٠؛
(١٧) طبری ، جامع ؛
(١٨) عبداللّه بن محمد عیاشی ، الرحلة العیاشیة ( ماءالموائد )، ( فاس ) ١٣١٦، چاپ افست رباط ١٣٩٧/١٩٧٧؛
(١٩) محمدبن احمد فاسی ، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام ، چاپ عمر عبدالسلام تدمری ، بیروت ١٤٠٥/ ١٩٨٥؛
(٢٠) احمدبن علی قلقشندی ، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب ، بیروت ١٤٠٥/ ١٩٨٤؛
(٢١) محمدطاهر کردی ، التاریخ القویم لمکة و بیت اللّه الکریم ، بیروت ١٤٢٠/٢٠٠٠؛
(٢٢) مسلم بن حجاج ، صحیح مسلم ، استانبول ١٤٠١/١٩٨١؛
(٢٣) الموسوعة العربیة العالمیة ، ریاض : مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع ، ١٤١٩/١٩٩٩، ذیل «مکة المکرمة »؛
عبداللّه بن

(٢٤) محمد نسفی ، تفسیر القرآن الجلیل ، المسمی بمدارک التنزیل و حقائق التأویل ، بیروت : دارالکتاب العربی ، ( بی تا. ) ؛
(٢٥) محمدبن احمد نهروالی ، کتاب الاعلام باعلام بیت اللّه الحرام ، در اخبار مکة المشرفة ، ج ٣، چاپ فردیناند ووستنفلد، گوتینگن ١٨٥٧، چاپ افست بیروت ١٩٦٤؛
(٢٦) یاقوت حموی .

/ ستار عودی /

تصاویر این مدخل:
غارثور ازمجموعه معصومه میرسعیدی