ثنایی مشهدی ، خواجه حسین ، قصیده سرای قرن دهم ، متخلص به ثنایی (قس بلیانی ، ص ١٢٦ پ که آن را ثباتی آورده است ). وی در مشهد به دنیا آمد (فخرالزمانی ، ص ١٩٨؛ گوپاموی ، ص ١٣٣)، ولی امین احمد رازی (ج ٢، ص ٧٩٤) نام او را جزو شاعران نیشابور آورده است (خلیل ، ج ١، ص ١٥٢). نام پدرش غیاث الدین علی (فخرالزمانی ، همانجا) یا عنایت (آذر بیگدلی ، ص ٨٨) ضبط شده که ظاهراً تصحیف شدة غیاث است . پدرش بزاز بود (فخرالزمانی ؛ آذر بیگدلی ، همانجاها). از زندگی ثنایی اطلاعی در دست نیست ، همین قدر می دانیم که در جوانی شعر نمی گفت ولی بعدها بر اثر دیدن رؤیایی به شاعری روی آورد (فخرالزمانی ، ص ١٩٨ـ١٩٩). در همان ابتدای شاعری مشهور شد و تحت حمایتِ حاکم مشهد، سلطان ابراهیم میرزا صفوی متخلص به جاهی ، قرار گرفت (اسکندرمنشی ، ج ١، ص ١٨١ـ١٨٢؛ خلیل ، همانجا) و چند قصیده و یک ساقی نامه در مدح او سرود و به او تقدیم کرد ( رجوع کنید به ثنایی مشهدی ، ص ١١ـ١٤،٦٨ـ٧٠،١٥٦ـ١٥٧). گاه سلطان مطلعها و قصیده هایی به او پیشنهاد می کرد تا وی از آنها استقبال کند (فخرالزمانی ، ص ٢٠١ـ٢٠٣). وی در دربار سلطان ابراهیم با میرزا احمد ولی دشت بیاضی و میرزا قلی مِیْلی هروی (متوفی ٩٨٣)، شاعران دربار، مباحثه و محاجه داشت (خلیل ، همانجا).

ثنایی سالها، در سفر و حضر، ملازم سلطان ابراهیم بود. پس

از کشته شدن او در ٩٨٤، برای پیوستن به دربار شاه اسماعیل ثانی (حک : ٩٨٤ـ ٩٨٥) به قزوین رفت و قصیده ای در تهنیت جلوس او سرود ( رجوع کنید به ثنایی مشهدی ، ص ٦ـ ١٨)، لیکن شاه اسماعیل ، به تصور اینکه شاعر این قصیده را برای سلطان ابراهیم سروده بوده است ، بر او خشم گرفت و ثنایی از ترس به هند گریخت (فخرالزمانی ، ص ٢٠٤ـ٢٠٥ ؛ بداؤنی ، ج ٣، ص ١٤٤؛ انصاری کازرونی ، ص ٤٠). علی ابراهیم خلیل در تذکرة صحف ابراهیم (همانجا) این نکته را نادیده گرفته و گفته است که وی به سبب زیاده طلبی به هند رفت .

ثنایی در هند به دربار جلال الدین اکبر (حک : ٩٦٣ـ١٠١٤) راه یافت (فخرالزمانی ، ص ٢٠٥؛ عبدالرشید، ص ١٠٥) و در قصایدی او را ستود ( رجوع کنید به ثنایی مشهدی ، ص ٧٩) ولی حکیم دربارِ جلال الدین اکبر، ابوالفتح مسیح الدین گیلانی ، که پیشرفت شاعران دربار منوط به حمایت او بود، از وی حمایت نکرد و ثنایی در قصیده ای رنجیدگی اش را بیان نمود (گوپاموی ، ص ١٣٣؛ نیز رجوع کنید به ثنایی مشهدی ، ص ٣٥). به روایتی دیگر، ثنایی در هند کارش رونق یافت و تحت حمایت مسیح الدین گیلانی قرار گرفت ، چنانکه گیلانی را مدح کرده است (ثنایی مشهدی ، ص ٣٩ـ٤١، ٦٣ـ ٦٨؛ خلیل ، همانجا). ثنایی ، همچنین در هند در شمار ستایشگران میرزا عبدالرحیم * خان خانان ، سپهسالار هندی (متوفی ١٠٣٦)، در آمد ( رجوع کنید به ثنایی مشهدی ، ص ٩٢ـ٩٣) و پاداش و انعام فراوان گرفت . وی در آنجا با عرفی شیرازی * و شیخ فیضی دکنی * مناظره داشت (خلیل ، همانجا).

ثنایی در ٩٩٥ (فخرالزمانی ، همانجا) یا ٩٩٦ (خلیل ، ج ١، ص ١٥٣) در لاهور وفات کرد و در همانجا به خاک سپرده شد. پس از چندی خواهرزاده اش ، میرمحمدباقرطوسی متخلص به باقر، استخوانهای او را به آستان متبرک امام رضا علیه السلام منتقل کرد. نظیری نیشابوری (متوفی ١٠٢٢) ترکیب بندی در رثای او سروده است ( رجوع کنید به ص ٤٧٩ـ٤٨٣).

آوردن الفاظ غریب و معانی دقیق ، ثنایی را از شاعران هم دوره اش متمایز کرده است (اوحدی بلیانی ، گ ١٢٦ پ ؛ انصاری کازرونی ، همانجا). بیشتر اشعار او به شرح و تفسیر احتیاج دارد (صادقی افشار، ص ١٤٩)، شاید از همین روست که برخی اشعارش را بی معنا تلقی کرده اند (همانجا؛ اسکندر منشی ، ج ١، ص ١٨٢؛ آذر بیگدلی ، ص ٨٨).

به نظر برخی ، ثنایی معلومات گسترده ای نداشته است ؛ از این رو، در اشعارش معانی بلند، همچون توحید و موعظه و معارف و نصیحت ، وجود ندارد. بر اشعار او نوعی عامیگری حاکم است (بداؤنی ، ج ٣، ص ١٤٤؛نفیسی ، ج ١، ص ٤١٦). لفظ و معنی در شعرش برابر نیست و معانی بلند را در قالب الفاظ سست آورده است (صادقی افشار، همانجا؛ بداؤنی ، ج ٣، ص ١٤٥؛ فخرالزمانی ، ص ٣١٤). ثنایی در سبک شعر زمان خود نوآوریهایی داشته است و این نکته از جملاتی چون «از رسوم شاعران خود را بر کنار کشیده » (امین احمد رازی ، ج ٢، ص ٧٩٤) و «طرزش آمیزش بین طرز قدما و متأخرین بود» (خلیل ، ج ١، ص ١٥٢) استنباط می شود.اشعارش در ایران و هند، حتی پیش از سفرش به هند، مشهور بود؛ در مجالس شعرش را به تبرک می خواندند و همه به استادی او اقرار داشتند (بداؤنی ، ج ٣، ص ١٤٤؛ انصاری کازرونی ، ص ٤٠).

از ثنایی آثاری بر جا مانده است از جمله دیوان او مشتمل بر قصایدی در مدح امام رضا علیه السلام ( رجوع کنید به ثنایی مشهدی ، ص ٧٩ـ ٨١ ، ١٣٧ـ ١٣٨) و امام علی علیه السلام ( رجوع کنید به همان ، ص ٩٩ـ١٠٠). در بیشتر قصایدش که مردّف است ، بیش از دیگر اشعارش آرایه های ادبی ، از جمله تشبیه و تلمیح ، دیده می شود (انصاری کازرونی ، همانجا) اما غزلهایش خالی از نوآوری است ؛ اثر دیگر او مثنوی باغ ارم یا سداسکندر ، داستان ناتمام لشکرکشی اسکندر تا ماجرای کشته شدن داراست و در بحر متقارب مثمن محذوف سروده شده است و تنها شباهتش با اسکندرنامة نظامی ، آوردن ساقی نامه های دو یا سه بیتی در پایان هر داستان است (برای نمونه رجوع کنید به ثنایی مشهدی ، ص ٢٥١، ٢٦٣، ٣٥٥ و جاهای دیگر)؛ اثر دیگرش ساقی نامه نیز در

همان بحر سروده شده و در اواسط آن به مدح حضرت علی علیه السلام ( رجوع کنید به همان ، ص ٣١٤ـ٣١٦) و در پایان به مدح ابراهیم میرزا پرداخته که بیت پایانی آن دارای صنعت حسنِ طلب است ( رجوع کنید به ص ٣١٦ـ ٣١٨). نسخه ای از دیوانش ، به شمارة ٥٠٢٤، در کتابخانة ملی ملک ، در بر دارندة همة آثار اوست . نسخه ای دیگر از دیوانش ، شامل قصاید و غزلیات و رباعیات ، به شمارة ٩٢٧ ، ٧، در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران موجود است که در سدة یازدهم و دوازدهم به خط نستعلیق کتابت شده ، ولی ساقی نامه و اسکندرنامه در آن نیست .

از آثار ثنایی نسخه های خطی بسیاری در کتابخانه های جهان موجود است (برای دیوان ثنایی رجوع کنید به منزوی ، ج ٣، ص ٢٢٦٣؛ همچنین برای نسخه های ساقی نامه رجوع کنید به همان ، ج ٤، ص ٢٨٦٤ـ ٢٨٦٥ و برای نسخه های اسکندرنامه رجوع کنید به همان ، ج ٤، ص ٢٦٣٢ـ٢٦٣٣).

منابع :
(١) لطفعلی بن آقاخان آذربیگدلی ، آتشکدة آذر ، چاپ جعفرشهیدی ، چاپ افست تهران ١٣٣٧ ش ؛
(٢) کارل هرمان اته ، تاریخ ادبیات فارسی ، ترجمه با حواشی رضازاده شفق ، تهران ١٣٥١ ش ؛
(٣) اسکندرمنشی ؛
(٤) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، مطلع الشمس ، چاپ سنگی تهران ١٣٠١ـ١٣٠٣، چاپ تیمور برهان لیمودهی ، چاپ افست تهران ١٣٦٢ـ١٣٦٣ ش ؛
(٥) امین احمدرازی ، تذکرة هفت اقلیم ، چاپ محمدرضا طاهری (حسرت )، تهران ١٣٧٨ ش ؛
ابوالقاسم بن ابی حامد انصاری

(٦) کازرونی ، مرقوم پنجم کتاب سلّم السّموات : در شرح احوال شعرا و چکامه سرایان و دانشمندان ، چاپ یحیی قریب ، تهران ١٣٤٠ ش ؛
(٧) تقی الدین محمدبن محمد اوحدی بلیانی ، عرفات العاشقین ، نسخة عکسی از نسخة خطی موجود در کتابخانة ملک ، ش ٥٣٢٤؛
(٨) عبدالقادربن ملوک شاه بداؤنی ، منتخب التواریخ ، تصحیح احمدعلی صاحب ، چاپ توفیق ه . سبحانی ، تهران ١٣٧٩ـ١٣٨٠ ش ؛
(٩) حسین بن محمد ثنایی مشهدی ، دیوان ، نسخة خطی کتابخانة ملی ملک ، ش ٥٠٢٤؛
(١٠) علی ابراهیم خلیل ، تذکرة صحف ابراهیم ، نسخة عکسی موجود در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ش ٢٩٧٤؛
(١١) صادق صادقی افشار، تذکرة مجمع الخواص ، ترجمة عبدالرسول خیامپور، تبریز ١٣٢٧ ش ؛
(١٢) عبدالرشید، تذکرة شعرای پنجاب ، لاهور ١٩٨١؛
(١٣) عبدالنبی بن خلف فخرالزمانی ، تذکرة میخانه ، چاپ احمد گلچین معانی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(١٤) محمد قدرت اللّه گوپاموی ، کتاب تذکرة نتائج الافکار ، بمبئی ١٣٣٦ ش ؛
(١٥) منزوی ؛
(١٦) محمدحسین نظیری ، دیوان ، چاپ محمدرضا طاهری (حسرت )، تهران ١٣٧٩ ش ؛
(١٧) سعید نفیسی ، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری ، تهران ١٣٦٣ ش .

/ رقیه رسولی /