ثمره ، رسالة کوچکی شامل حدود یکصد جملة کوتاه در بارة احکام نجوم و تأثیر آن در شئون گوناگون زندگی ، منتسب به بطلمیوس * ، که مترجمان دورة اسلامی ، در جریان نهضت ترجمه آن را از یونانی به عربی ترجمه کردند.

علاوه بر متن عربی ثمره و چند شرح آن به فارسی و عربی ، متنهایی به یونانی ، سریانی و لاتینی نیز از آن به جای مانده است . رایج ترین نام این کتاب در عربی و فارسی ، ثمره یا کتاب الثمرة ، عیناً برگردان عنوان یونانی آن : (Karpئs) ئµ     به معنای میوه است . در عین حال ، در شرح و ترجمة نصیرالدین طوسی از این رساله (ص ٧٩) از آن به نام المائة الکلمة (یکصد کلمه / گفتار) و با اسم رومی (کذا؛ در واقع یونانی ) «آنْطرومِطا» یا «آنطوریطا» نیز یاد شده است (نیز رجوع کنید به دانش پژوه ، ص ٨٥٦). به نوشتة بلوشه (ج ٢، ص ٥١ ـ٥٢)، این عنوان ، صورت نادرستی از دو واژة

` کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء ، چاپ لیپرت ، لای `پزیگ ١٩٠٣؛ احمدبن

یونانی (hekaton reta)  t  p  o  a   به معنای «صد کلمه » است . عنوان ترجمة لاتینی این کتاب ، یعنی Centiloquium ، نیز ناظر به همین معنی است (اولمان ، ص ٢٨٣).

مفصّل ترین گزارش در بارة چگونگی ترجمة این کتاب به

عربی ، در رسالة احکام نجومِ ابوریحان بیرونی ، به نام مقالة

فی سَیر سَهْمَیِالسَّعادة ، آمده که او در آن از سه ترجمة کتاب

ثمره یاد کرده است : دو ترجمة عربی از یونانی ، یکی ترجمة مترجمی ناشناس برای خالدبن یزید اموی (متوفی ٨٥) و دیگری از حنین بن اسحاق * ، مترجم مشهور قرن دوم و سوم ؛

و ترجمة عمربن فَرُّخان ( رجوع کنید بهطبری * ، ابوفحص )، ستاره شناس قرن سوم از فارسی (کذا؛ در واقع ، پهلوی ) به عربی (به نقل سزگین ، ج ٧، ص ٤٢). ابوریحان بیرونی (به نقل سزگین ، همانجا) نوشته که برای نگارش مقالة فی سیر سهمی السّعادة از هر سه ترجمه استفاده کرده است ، اما معلوم نیست ترجمة عربی ثمره که امروز به دست ما رسیده کدامیک از آنهاست (برای آگاهی از نسخ خطی ترجمة موجود رجوع کنید به سزگین ، ج ٧، ص ٤٤ـ ٤٥). از ثمره ترجمه ای به سریانی نیز وجود دارد که احتمالاً هنگام ترجمة این کتاب به عربی ، مترجمان دورة اسلامی از آن استفاده کرده اند (همان ، ج ٧، ص ٤٢؛ برای آگاهی بیشتر در بارة این ترجمه رجوع کنید بهنو ، ص ١٩٧ـ٢٠٢). در کهن ترین منابع کتاب شناسی دورة اسلامی (از جمله ابن ندیم ، ص ٣٢٨)، ثمره را کتابی از بطلمیوس دانسته اند، بدون آنکه نام مترجمِ آن

را ذکر کنند.

شرحی که قِفطی (ص ٩٨)، با استفاده از نوشتة ابن ندیم (همانجا)، در بارة کتاب الاربعة بطلمیوس (کتاب احکام نجوم بطلمیوس که بسیاری ، ثمره را خلاصة آن می دانند رجوع کنید بهادامة مقاله ) و بدون اشاره به نام کتاب الاربعة داده است ، به قرینة ذکر نام سوری (= سورس ، کسی که بنا بر منابع اسلامی ثمره برای او نوشته شده است ) باعث شده تا گروهی (مثلاً رجوع کنید به نصیرالدین طوسی ، پیشگفتار اخوان زنجانی ، ص هفده ) ابراهیم بن صَلْت را نیز مترجم ثمره بدانند، در حالی که شرح قفطی معطوف به کتاب الاربعة است نه ثمره .

بر اساس آنچه در نخستین سطور ترجمة عربی کتاب ثمره (گ ١ پ ) ذکر شده و به سایر شرحها و ترجمه های این کتاب (از جمله شرح و ترجمة نصیرالدین طوسی ، ص ٢) نیز راه یافته است ، ثمره نوشتة بطلمیوس و خلاصة کتاب الاربعة او دانسته شده است . اما پژوهشهای تقریباً یک قرن اخیر در بارة این کتاب ، نشان می دهد که ثمره نمی تواند نوشتة بطلمیوس باشد. بسیاری از موضوعاتی که در ثمره مطرح شده است ، هیچ شباهتی با موضوعات کتاب الاربعة ندارد (سزگین ، ج ٧، ص ٤٥، به نقل از گونْدِل ؛
برای آگاهی از فهرست مختصری از جملات صدگانة ثمره رجوع کنید به حائری ، ج ١٠، بخش ٣، ص ١٣١٠ـ١٣٢١؛
برای آگاهی از تبویب کتاب الاربعة رجوع کنید به بطلمیوس ، فهرست مندرجات ، ص ٣ـ٤).

از سوی دیگر، بررسی موضوعهای متفاوت تنجیمی ذکر شده در ثمره نشان می دهد که این کتاب بیش از آنکه اثری بر گرفته از آرای بطلمیوس و نگرش ارسطویی حاکم بر آثارش باشد، از آثار هِرمِسی و بر گرفته از آرا و افکار منسوب به هرمس ، فیلسوف و دانشمند مجعول ، است . تلقی ویژة هرمسیان از عقل (برای این تلقی رجوع کنید به جابری ، ج ١، ص ١٨٦ـ٢١٩) منشأ تفاوت نگرش آنان با ارسطوییان ، در بارة مسائل سه گانة خدا و انسان و طبیعت بوده است ( رجوع کنید به هرمس * ). بین محتوای ثمره و آنچه از قول هرمس در بسیاری از مهم ترین کتابهای احکام نجوم نقل شده است (برای نمونه رجوع کنید به ابن هِبَنْتا، ج ١، ص ٢٠٨، ٢١٤، ج ٢، ص ١٧٣، ١٧٥ که مطالب او بسیار شبیه آرای ذکر شده در ثمره است ) شباهتهای بسیاری وجود دارد. همچنین بسیاری از این آرای هرمسی در مجموعه رسائل اخوان الصفا نیز آمده که با مطالب ثمره کاملاً تطبیق دارد، از جمله جملة ٥٣ ثمره (گ ٧ ر) در بارة موقعیت طالع بروج و ارتباط آن با نطفه (جنین )، که در بارة آن در رسائل اخوان الصفاء (ج ٢، ص ٤١٧ـ٤٤٣) مفصّل بحث شده است و به سبب تطبیق نداشتن این جمله از ثمره با آرای بطلمیوس ، نصیرالدین طوسی (ص ٤٨ـ٤٩) هنگام شرح این جمله ، از آرای هرمس در این باره سخن گفته و از او یاد کرده است . به نوشتة روسکا (ص ١٦٨) آرای هرمس قبل از ظهور اسلام به پهلوی ترجمه شده بوده و در احکام نجوم ایران ساسانی نیز تأثیر گذاشته است . این امر علاوه بر اینکه نشان دهندة قدمت آرای هرمسی در جوامع اسلامی است ، مؤید نظر ابوریحان بیرونی در بارة وجود ترجمة پهلوی این کتاب ، که منشأ ترجمة عربی آن شده ، نیز می باشد. همچنین در جُنگی خطی در اسپانیا، بلافاصله پس از ترجمة لاتینی ثمرة منتسب به بطلمیوس (در بارة ترجمه های لاتینی ثمره رجوع کنید به ادامة مقاله )، ترجمة لاتینی کتابی به همین نام منسوب به هرمس وجود دارد ( رجوع کنید به مییاس بییکروسا ، ص ١٥٥). موضوعهای مختلفِ ثمره ، بدون ترتیب خاص ، و فقط بر اساس پنج اصل کلی احکام نجوم (برای آگاهی از این اصول رجوع کنید بهابوریحان بیرونی ، ص ٥٠٧ ـ٥١١، پانویس ٨) بیان شده اند. از میان جمله های مختلف کتاب ، فقط از جملة یکم تا شانزدهم در قالبی کلی به طرح مسائل اساسی احکام نجوم پرداخته است . سایر جملات بدون نظمی خاص ذکر شده اند، به طوری که نمی توان کتاب را به بخشهای خاصی تقسیم نمود. از جمله موضوعات کتاب ، حوادث جَوّ (جملة ٣٧)، احکام موالید (جمله های ٤٧، ٥٣ تا ٥٥)، خسوف

و کسوف (جمله ٢٦)، مطالع بروج (جمله های ١٧ تا ٢٠ و

٤٦ تا ٥١)، خوردن داروهای مسهل (جمله های ٢١ و ٢٣) و

عملهای جراحی (جمله های ٢٢ و ٢٤) است ( رجوع کنید به کتاب ثمره ، گ ١ رـ١١ پ ؛
برای بخش بندی مورد دیگری از این جمله ها رجوع کنید بهپاولی ، ج ٢٣، ص ١٨٣٩).

ثمره ، به عنوان یکی از مهم ترین آثار احکام نجوم ، بسیار مورد توجه نویسندگان مختلف قرار گرفت و بسیاری از آنان در نوشته های خود از آن یاد کرده اند. از جمله مَسلَمَة بن احمد مَجْریطی ، ستاره شناس و ریاضیدان اندلسی (متوفی ح ٣٩٨) در کتاب غایة الحکیم ــ که در رواج اندیشه های هرمسی در اسپانیا سهم بسیار مهمی داشت ــ جمله های مختلفی از ثمره را ذکر کرده است ( رجوع کنید به ص ٣٢٣ـ٣٢٤). ابوحَیّان توحیدی (قرن چهارم ) نیز در المُقابِسات (ص ٢٧٦) عیناً جمله ای از ثمره را نقل کرده و محمدبن مسعود غزنوی در کفایة التعلیم فی صناعة التنجیم (تألیف ٥٤٠) بیش از هر نویسندة دیگر از این کتاب مطالبی نقل کرده است (از جمله رجوع کنید به گ ٢١ ر ـ ٢٢ پ ).

بر ثمره شروح متعددی نوشته شده که حاجی خلیفه (ج ١، ستون ٥٢٤ ـ ٥٢٥) تعدادی از آنها را معرفی کرده و سزگین (ج ٧، ص ٤٥ـ٤٦) چهار مورد از آنها (به انضمام ترجمه و شرح نصیرالدین طوسی از آن رجوع کنید به ادامة مقاله ) را بر شمرده است . علاوه بر این ، باید از شرح ابوالعباس احمدبن یوسف بن کَمّاد، مشهور به ابن کمّاد (ستاره شناس اهل تونس ، زندگی در قرن هفتم ) یاد کرد ( رجوع کنید به اشتاین اشنایدر ، ص ٢١٢؛
کینگ ، ج ٢، بخش ٢، ص ٦٥٣). از میان شروح ثمره ، شرح ابوجعفر احمدبن یوسف بن ابراهیم مصری (طولونی ) مشهور به ابن دایه (متوفی ح ٣٤٠) از همه مشهورتر است . تقریباً تمام کسانی که از ثمره یاد کرده اند، شرح ابن دایه بر این کتاب را نیز بر شمرده اند (از جمله ابن ندیم ، ص ٣٢٨؛
ابن صاعد اندلسی ، ص ٢٢٨؛
یاقوت حموی ، ج ٥، ص ١٦٠؛
صفدی ، ج ٨ ، ص ٢٨٣ که از این شرح ، با عنوان «ترجمه » یاد کرده است ). نصیرالدین طوسی در ترجمة ثمره و شرح بر آن (ص ٢ـ٣)، از این شرح استفاده کرده است . احمدبن یوسف تیفاشی * (متوفی ٦٥١) در کتاب ازهارالافکار فی جواهرالاحجار (ص ١٢٨) و ابومنصور سلیمان بن حسین موصلی حاسب نیز در المختار من کتب الاختیارات الفلکیة (گ ٢٦١ ر) از این شرح یاد کرده اند. به نوشتة نالینو (ص ٢١٩، پانویس ٢) ابن دایه در این شرح کوشیده است تا با آوردن اضافات و تغییراتی ، عبارات دشوار کتاب اصلی را تفسیر یا پاره ای از ناسازگاریهای آن با کتاب الاربعة بطلمیوس را رفع کند (برای بررسی نکات مهم و برجستة این شرح رجوع کنید به لمی ، ص ٩١ـ١٠٧). از این شرح نسخ خطی متعددی باقی مانده

است (برای آگاهی از آنها رجوع کنید به سزگین ، ج ٧، ص ١٥٧؛
کینگ ، ج ٢، بخش ٢، ص ٦٥٢ـ٦٥٣). نسخة خطی کهنی نیز به

خط حسین صوفی ــ فرزند عبدالرحمان صوفی ریاضیدان

و ستاره شناس مشهور قرن چهارم ــ در کتابخانة مَلِک وجود دارد (افشار و دانش پژوه ، ج ١، ص ١٨٩؛
برای نسخة خطی دیگری از این شرح در ایران رجوع کنید به حسینی اشکوری ، ج ١٩، ص ١٨٦ـ١٨٧).

شرح ابن دایه در قرون وسطا، بارها به لاتینی ترجمه شد. این ترجمه ها تفاوتهای بسیاری با یکدیگر دارند ( رجوع کنید به پاولی ، ج ٢٣، ص ١٨٣٩؛
برای معرفی این ترجمه ها رجوع کنید به کارمودی ، ص ١٦ـ١٧). مهم ترین این ترجمه ها به پلاتوی تیولیایی یا یوحنای اشبیلی نسبت داده شده است (مییاس بییکروسا، ص ١٥٤). انتساب این ترجمه به یوحنای اشبیلی صحیح تر به نظر می رسد، زیرا در فهرستهایی که از آثار پلاتوی تیولیایی تهیه شده است ، نام این کتاب دیده نمی شود. از ترجمة یوحنای اشبیلی در قرن ششم / دوازدهم ، نسخه های متعددی باقی مانده است ( رجوع کنید به ووستنفلد ، ص ٢٧ـ ٢٨؛
برای آگاهی بیشتر در بارة این ترجمه رجوع کنید به لمی ، ص ١٠٠ـ١٠٧؛
برای آگاهی در بارة سایر ترجمه های لاتینی این کتاب رجوع کنید بهمییاس بییکروسا، ص ١٥٤ـ ١٥٥؛
کارمودی ، همانجا).

شرح ابن دایه بر ثمره را کالونیموس بن کالونیموس ،

مترجم و دانشمند آلمانی ، در قرن هشتم / چهاردهم به عبری ترجمه کرد (پاولی ، همانجا). اشتاین اشنایدر (ص ٢١٢ـ٢١٣)، با استناد به مجموعه ای خطی در کتابخانة اسکوریال اسپانیا، از شرح بَتّانی بر ثمره یاد کرده ، اما این

رساله در اصل شرح بتّانی بر کتاب الاربعة بطلمیوس است که نسخه ای از شرح ابن دایه بر ثمره را نیز به همراه دارد (برای آگاهی از مشخصات این مجموعه رجوع کنید بهدرنبورگ ، ج ٢، قسم ٣، ص ١١٦ـ١١٧).

خواجه نصیرالدین طوسی ، در ٦٦٣ یا ٦٧٠ (استوری ، ج ٢، بخش ١، ص ٣٦؛
منزوی ، ج ٤، ص ٢٨٩٦) ثمره را به فارسی ترجمه و شرح کرد. وی ، به گفتة خودش (ص ٢ـ٣)، پس از پایان کار، شروح ابن دایه و ابوالعباس احمدبن علی اصفهانی حاسب را مطالعه کرده و موارد لازم را از آنها به ترجمه و شرح خود افزوده است . در این ترجمه ، نصیرالدین طوسی ابتدا هر یک از جمله های متن را به عربی ذکر و سپس آن را ترجمه و شرح کرده است . از این کتاب نسخه های خطی متعددی

باقی مانده (برای آگاهی از آنها رجوع کنید به استوری ، ج ٢، بخش ١، ص ٣٦ـ٣٧؛
منزوی ، ج ٤، ص ٢٨٩٦ـ٢٨٩٧) و جلیل اَخَوان زنجانی در ١٣٧٨ ش در تهران آن را به چاپ رسانده است . در عین حال ، مینوی (ص ٢٣٢، پانویس ٣)، و به نقل از او اخوان زنجانی (نصیرالدین طوسی ، پیشگفتار، ص نوزده )، بر اساس نسخه ای از آن کتاب در انگلستان ، به ترجمة ظهیرالدین محمد غزنوی از این کتاب به فارسی اشاره کرده اند ولی بر اساس گزارش ریو و کیورتون (ص ١٩٧ـ ١٩٨) از نسخة مورد نظر مینوی ، تنها شرح مذکور نصیرالدین طوسی بر ثمره ، در مجموعه ای به همراه چند نسخة دیگر در بارة نجوم آمده

است و ترجمة ظهیرالدین غزنوی در آن نیست ؛
ازاین رو، در صحت نوشتة مینوی تردید وجود دارد، اگر چه ظهیرالدین محمد غزنوی کتابی به نام نافع الثمره در شرح ثمره داشته

که باقی نمانده است (استوری ، ج ٢، بخش ١، ص ٤٦). رکن الدین محمدبن علی جرجانی (متوفی پس از ٧٣٠) در مقدمة خود بر ترجمة عربیِ اوصاف الاشراف نصیرالدین طوسی (گ ١١٧ پ ) نوشته است که ترجمه و شرح نصیرالدین طوسی از ثمره را به عربی ترجمه کرده ، اما از این ترجمه اطلاع دیگری در دست نیست .

منابع :
(١) ابن صاعد اندلسی ، التعریف بطبقات الامم : تاریخ جهانی علوم و دانشمندان تا قرن پنجم هجری ، چاپ غلامرضا جمشیدنژاد اول ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٢) ابن ندیم ؛
(٣) ابن هبنتا، المغنی فی احکام النجوم ، ج ١، چاپ عکسی از نسخة خطی کتابخانة ظاهریة دمشق ، ش ٩٣٥٤، ج ٢، چاپ عکسی از نسخة خطی کتابخانة دولتی باواریا مونیخ ، ش ٨٥٢ arab ، چاپ فؤاد سزگین ، فرانکفورت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٤) ابوحیان توحیدی ، المقابسات ، چاپ محمد توفیق حسین ، بغداد ١٩٧٠، چاپ افست تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٥) ابوریحان بیرونی ، کتاب التفهیم لاوائل صناعة التنجیم ، چاپ جلال الدین همائی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٦) اخوان الصفا، رسائل اخوان الصفاء و خلان الوفاء ، بیروت ١٣٧٧/١٩٥٧؛
(٧) ایرج افشار و محمدتقی دانش پژوه ، فهرست کتابهای خطی کتابخانة ملی ملک ، ج ١، تهران ١٣٥٢ ش ؛
(٨) احمدبن یوسف تیفاشی ، کتاب ازهار الافکار فی جواهرالاحجار ، چاپ محمدیوسف حسن و محمود بسیونی خفاجی ، قاهره ١٩٧٧؛
(٩) محمد عابد جابری ، نقدالعقل العربی ، ج ١: تکوین العقل العربی ، بیروت ١٩٩٤؛
(١٠) حاجی خلیفه ؛
(١١) عبدالحسین حائری ، فهرست کتابخانة مجلس شورای ملی ، ج ١٠، بخش ٣، تهران ١٣٤٨ ش ؛
(١٢) احمد حسینی اشکوری ، فهرست نسخه های خطی کتابخانة عمومی حضرت آیة الله العظمی مرعشی نجفی ، قم ١٣٥٤ـ١٣٧٦ ش ؛
محمدتقی دانش پژوه ، فهرست کتابخانة اهدائی آقای سیدمحمد مشکوة به کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ج ٣، بخش ٢، تهران

(١٣) ١٣٣٥ ش ؛
(١٤) صفدی ؛
(١٥) محمدبن مسعود غزنوی ، کفایة التعلیم فی صناعة التنجیم ، نسخة خطی کتابخانة (ش ١) مجلس شورای اسلامی ، ش ٦١٥٧؛
(١٦) علی بن یوسف قفطی ، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار حکماء ، چاپ لیپرت ، لایپزیگ ١٩٠٣؛
(١٧) کتاب الثمره ، ( منسوب به ) بطلمیوس ، نسخة خطی کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ش ١/١٩٧١؛
(١٨) دیوید ا.کینگ ، فهرس المخطوطات العلمیة المحفوظة بدارالکتب المصریة ، قاهره ١٩٨١ـ١٩٨٦؛
(١٩) مسلمه بن احمد مجریطی ، کتاب غایة الحکیم واحق النتیجتین بالتقدیم ، چاپ هلموت ریتر، لایپزیگ و برلین ١٩٣٣؛
(٢٠) احمد منزوی ، فهرستوارة کتابهای فارسی ، تهران ١٣٧٤ ش ـ ؛
(٢١) سلیمان بن حسین موصلی حاسب ، المختار من کتب الاختیارات الفلکیة ، نسخة خطی کتابخانة ملی ملک ، ش ٣١٥١؛
(٢٢) مجتبی مینوی ، تاریخ و فرهنگ : «اجتماع کواکب در سال ٥٨٢»، تهران ١٣٥٢ ش ؛
(٢٣) کارلو آلفونسو نالینو، علم الفلک : تاریخه عندالعرب فی القرون الوسطی ، رم ١٩١١؛
(٢٤) محمدبن محمد نصیرالدین طوسی ، تعریب اوصاف الاشراف ، لِرکن الدین محمدبن علی جرجانی ، نسخة خطی کتابخانة ملی جمهوری اسلامی ایران ، ش ٢/٢٠٣٩ ع ؛
(٢٥) همو، شرح ثمره بطلمیوس در احکام نجوم ، چاپ جلیل اخوان زنجانی ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(٢٦) یاقوت حموی ، معجم الادباء ، مصر ١٣٥٥ـ١٣٥٧/ ١٩٣٦ـ ١٩٣٨، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛

(٢٧) E. Blochet, Catalogue des maPersans de la Bibliothe ©que nationale ,Paris١٩٠٥-١٩٣٤;
(٢٨) Francis J.Carmody, Arabic astronomical and astrological sciences in Latin translation: a critical bibliography , Berkeley, Calif. ١٩٥٦;
(٢٩) Hartwig Derenbourg, Les manuscrits arabes de l , Escurial , vol.٢, fasc. ٣, Paris ١٩٤١;
(٣٠) Richard Lemay, "Origin and success of the Kita ¦b Thamara of Abu ¦Ja ـ far Ah ¤mad ibn Yu ¦suf ibn Ibra ¦him", in Proceedings of the First Internation Symposium for the History of Arabic Science, April ٥-١٢, ١٩٧٦ , Aleppo: Institute for the History of Arabic Science, ١٩٧٨;
(٣١) J. M. Milla ¨s Vallicrosa, Las traducciones Orientales en los manuscritos de la Biblioteca Catedral de Toledo , Madrid ١٩٤٢;
(٣٢) F. Nau, "Un fragment Syriaque de l , ouvrage astrologique de Claude Ptolإmإe institute: le livre du fruit", Rإvue de l , Orient chrإtien , vol.٢٨ (١٩٣١-١٩٣٢);
(٣٣) August Friedrich von Pauly, Paulys Realencyclopجdie der classischen Altertumswissenschaft , ed. G. Wissowa, W. Kroll, and K. Mittelhaus, Stuttgart ١٨٩٤-١٩٧٠, s.v. "Kladios Ptolemaios. III . A & B. (by E. Boer);
(٣٤) Claudius Ptolemy, Tetrabiblos , edited and translated into English by F. E. Robbins, London ١٩٤٨;
C. Rieu and W. Cureton,

(٣٥) Catalogus Codicum manuscriptorum Orientalium qui in Museo Britannico Asservantur , pt.٢: Codices Arabicos amplectens , London ١٨٥٢;
(٣٦) J. Ruska, Tabula Smaragdina , Heidelberg ١٩٦٢;
(٣٧) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , Leiden ١٩٦٧-١٩٨٤;
(٣٨) Moritz Steinschneider, Die arabischen غbersetzungen aus dem Griechischen, Graz ١٩٦٠;
(٣٩) Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio- bibliographical survey , vol.٢, pt.١, London ١٩٧٢;
(٤٠) Manfred Ullmann, Die Natur-und Geheimwissenschaften im Islam , Leiden ١٩٧٢;
(٤١) F. Wدstenfeld, Die غbersetzungen arabischer Werke in das lateinische seit dem XI. Jahrhundert , Gottingen ١٨٧٧.

/ فرید قاسملو/