ثَلاث باباجانی ، شهرستانی در استان کرمانشاه . این شهرستان از شمال به شهرستان پاوه ، از مشرق به شهرستان جوانرود، از جنوب به شهرستانهای اسلام آبادغرب و سرپل ذهاب و از مغرب به خاک عراق محدود و شامل دو بخش مرکزی و اَزْگَله است و شش دهستان به نامهای خانه شور، دشتِ حُر (هور)، زِمکان / زیمَکان ، ازگله ، جیگِران و سرقلعه دارد. مرکز آن شهر تازه آباد است .

شمال و مشرق شهرستان ثلاث باباجانی کوهستانی است و رشته کوه هَسیر/ حَصیر/ هسیرو و سرابند/ صحرابند در آن امتداد دارد. کوههای مهم آن عبارت اند از: شَفیله (بلندترین قله : ١٣٥ ، ٢ متر) در ٣٨ کیلومتری جنوب غربی پاوه ؛ بَندِگاز (بلندترین قله : ٢٤٢ ، ٢ متر) در ٤٨ کیلومتری جنوب پاوه ؛ کانی کَن (بلندترین قله : ٠٨٦ ، ٢ متر) در شانزده کیلومتری جنوب غربی جوانرود، و گاورا/ گَوُورا (بلندترین قله : ١٢٠ ، ٢ متر) در سی کیلومتری جنوب غربی پاوه . در مغرب شهرستان ، دشت گرمسیری واقع است . رودهای دائمی زِمکان ، دشتِ حر، آب زِرِشک / زریشکه با جهت جنوب شرقی ـ شمال غربی و آب لیما با جهت شرقی ـ غربی اراضی شهرستان را آبیاری می کنند. آب آشامیدنی این شهرستان از چشمه ها و چاهها تأمین می شود.

از گیا دارای درختان بلوط ، ون ، گلابی وحشی ، انجیر کوهی و گیاهانِ دارویی مانند آویشن ، شیرین بیان و گل گاوزبان

و نیز مراتعی برای چرای دام است و از زیا گرگ ، گراز،

روباه ، شغال ، خرگوش ، کبک و تیهو در آن یافت می شود ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٤٥، ص ٦٧).

محصولات مهم زراعی و باغی شهرستان گندم ، جو، بنشن ، ذرت ، برنج ، گردو، انگور و زردآلو است . پرورش گاو، گوسفند و بز در آن رونق دارد و دام و فرآورده های دامی از صادرات آنجا به شمار می رود (همان ، ج ٤٥، ص ٦٨، ١٣٢ـ١٣٣، ٢١٨، ٢٩٣ـ ٢٩٤). گلیم بافی ، جاجیم بافی و تولید انواع شال از صنایع دستی آن است .

راههای اصلی آبادی شیخ سله (شیخ صالح ) ـ قُلقُله ـ جوانرود، و جادة پاوه ـ تازه آباد ـ سرپل ذهاب ، این شهرستان را با شهرهای اطراف پیوند می دهد.

از آثار باستانی ثلاث باباجانی ، ویرانه های قلعه ای قدیمی نزدیک آبادی سرقلعه (در حدود سی کیلومتری شمال غربی شهر سرپل ذهاب ) است (رزم آرا، ج ٥، ص ٢٣٧).

در تقسیمات کشوری ١٣١١ ش ، نام «باباجانی کردستان » به عنوان بلوک ذکر شده است (کیهان ، ج ٢، ص ٤٥٧). در ١٣٣١ ش ، «بخش ثلاث » مشتمل بر دهستانهای باباجانی ، قبادی و ولدبیگی / سرقلعة ولدبیگی و ١٠٨ آبادی ، یکی از بخشهای شهرستان کرمانشاهان در استان پنجم بود (رزم آرا، ج ٥، ص ٣٥٩). در ١٣٥٥ ش ، بخش باباجانی به مرکزیت آبادیِ اَزْگَله در شهرستان پاوه تشکیل شد و مشتمل بر دهستانهای خانه شور، ازگله ، جیگران و سرقلعه بود (ایران . وزارت کشور، ص ٢٥). در خرداد ١٣٨١، به موجب تصویبنامة هیئت وزیران ، این بخش از شهرستان جوانرود جدا و شهرستان شد (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی ، ص ٨٥).

به سبب سکونت سه طایفة مهم باباجانی (باباجائی / باوه جانی )، قبادی و ولدبیگی ، نام ثلاث به این شهرستان اطلاق شده (رزم آرا، ج ٥، ص ١٠٢) و ظاهراً به علت اهمیت بیشتر طایفة باباجانی و نیز حکومت رئیس این طایفه بر منطقه ( رجوع کنید بهسنندجی ، ص ٣٨٤) به ثلاث باباجانی معروف شده است . ربیع بدیعی این سه طایفه را جزء ایلات ثلاث و مشتمل بر ٨٧٠ ، ٧ خانوار ذکر کرده و گفته است که به زراعت و تولید صنایع دستی مشغول اند و به مناطق ییلاقی و قشلاقی آنها نیز اشاره کرده است (ج ٢، ص ١٠٠).

جمعیت آبادیهای شهرستان ثلاث باباجانی طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، ٤٧١ ، ٢٠ تن بوده است . اهالی آن به فارسی و کردی سخن می گویند. بیشتر آنها سنّی شافعی و عده ای نیز شیعة دوازده امامی اند.

شهر تازه آباد، مرکز شهرستان ، در دشتی در دهستان دشت حر و تقریباً در قسمت میانی شهرستان واقع است . ارتفاع شهر ١٧٠ ، ١ متر و فاصله آن از شهر جوانرود، حدود ٥٦ کیلومتر است . در فاصلة حدود پنج کیلومتری شمال و مشرق شهر، کوههایی واقع است . رود زیمکان میان این کوهها و در شهر تازه آباد جریان دارد و رود دشت حر از جنوب و مغرب شهر می گذرد. میانگین حداکثر دمای شهر در تابستانها به ْ٣٣ و میانگین حداقل آن در زمستانها به ْ٢٧- می رسد. متوسط بارش سالانه ششصد میلیمتر است . آب شهر از چشمه ها و چاهها تأمین می شود. شهر تازه آباد در مسیر راه شیخ سله ـ قلقله ـ جوانرود قرار دارد و پاسگاه مرزی حدود ٣٣ کیلومتری شمال غربی آن واقع است ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٤٥، ص ٥٠). جمعیت شهر طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، ٠٨٤ ، ٥ تن بوده است (مرکز آمار ایران ، ١٣٧٦ ش ج ، ص هشتادودو). در آذر ١٣٧٢، به موجب تصویبنامة شمارة ٣٤/٣/١/١٤٢٢٤ آبادی تازه آباد شهر شد (ایران . قوانین و احکام ، ص ٥٤١) و پس از تشکیل شهرستانِ ثلاث باباجانی ، مرکز آن گردید (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی ، همانجا).

تازه آباد قبل از شروع جنگ عراق با ایران (١٣٥٩ ش )، اهمیت چندانی نداشت . با آغاز جنگ ، مراکز نظامی و اداری در نزدیکی آن (در آبادی تازه آباد امین واقع در سه کیلومتری شمال غربی شهر تازه آباد) ایجاد شد و در پی امنیت حاصل از آن ، آوارگان جنگی در تازه آباد اسکان یافتند. افزایش جمعیت این آبادی ، نزدیکی آبادی ازگله به مرز و نیز موقعیت طبیعی مناسب تازه آباد نسبت به آبادیهای اطراف ، سبب شد مرکزیت بخش از آبادی ازگله به تازه آباد منتقل شود ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، همانجا).

منابع :
(١) ایران . قوانین و احکام ، مجموعه قوانین سال ١٣٧٢ ، تهران : روزنامة رسمی کشور، ١٣٧٣ ش ؛
(٢) ایران . وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهی ایران ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٣) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی . دفتر تقسیمات کشوری ، نشریة تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتی به همراه شماره مصوبات آن ، تهران ١٣٨١ ش ؛
(٤) ربیع بدیعی ، جغرافیای مفصّل ایران ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٥) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٩ ش ؛
(٦) رزم آرا؛
(٧) شکراللّه بن عبداللّه سنندجی ، تحفة ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان ، چاپ حشمت اللّه طبیبی ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٨) فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٤٥: قصرشیرین ، تهران : سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ١٣٧٣ ش ؛
(٩) مسعود کیهان ، جغرافیای مفصّل ایران ، تهران ١٣١٠ـ١٣١١ ش ؛
(١٠) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: شناسنامة آبادیهای کشور، استان کرمانشاه ، شهرستان جوانرود ، تهران ١٣٧٦ ش الف ؛
(١١) همو، سرشماری عمومی نفوس ومسکن ١٣٧٥: شناسنامة دهستانهای کشور، استان کرمانشاه ، تهران ١٣٧٦ ش ب ؛
(١٢) همو، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ ش ج ؛
(١٣) نقشة راههای ایران ، مقیاس ٠٠٠ ، ٥٠٠ ، ٢:١، تهران : سازمان نقشه برداری کشور، ١٣٧٧ ش .

/ وحید ریاحی /