ثُلا ، شهر و قلعه ای قدیمی در یمن . شهر ثلا در ارتفاع

سه هزار متری از سطح دریا و در فاصلة ٤٠ تا ٤٥ کیلومتری شمال غرب صنعا، پایتخت یمن ، بر روی تپه هایی سرخ رنگ

قرار گرفته است و از شمال شرقی به دشت عِیال سُرَیحْ و

عَمْران ، از مغرب به قلعة ثلا و از جنوب به شِبام کَوْکَبان و

حَبابه محدود می شود (اکوع ، ج ١، ص ٢٦٠؛ الموسوعة الیمنیة ؛ مَقْحَفی ، ١٩٨٥؛ همو، ١٤٢٢؛ د.اسلام ، چاپ دوم ، ذیل مادّه ). ثلا سابقاً جزو محافظة (استان ) صنعا بود و اکنون از مدیریه (شهر)های محافظة عَمْران به شمار می آید (مَقْحَفی ، ١٤٢٢، همانجا).

این شهر از شش مرکز تشکیل شده است : حَبابه ، خَمیس ، ثلا، صُرْم ، بنی العباس و مرکزالمصانع . هر یک از این مراکز در بر گیرندة چندین روستاست (همانجا؛ حجری یمانی ، ج ١، ص ١٦٦ـ١٦٧).

ثلا آب و هوایی خوب و انواع درختان میوه دارد و مهم ترین محصول کشاورزی آن جو و گندم است (مقحفی ، ١٤٢٢، همانجا). معادن آهک نیز در آن وجود دارد (ترسیسی ، ص ٤٦٧).

این شهر، پس از صنعا، از زیباترین شهرهای

یمن به شمار می آید. خیابانهای شهر که سابقاً سنگفرش بوده ، آسفالت شده و شهر نیز توسعه یافته و خانه های چند طبقه در آن ساخته شده است (مقحفی ، ١٤٢٢، همانجا؛ زکریا، ص ١٤٨ـ١٤٩).

ثلا به داشتن مساجد مشهور است ، از جمله مسجد سعید، جامع الرضوان ، مسجد امام مطهربن شرف الدین ، و الجامع الکبیر (مقحفی ، ١٤٢٢، همانجا؛ حجری یمانی ، ج ١، ص ١٦٦).

گلازر که در ٢٢ صفر ١٣٠١/ ٥ دسامبر ١٨٨٣ از این شهر دیدن کرده ، آن را بسیار پاکیزه با کوچه های تنگ و خانه های بسیار بلند و همانند هم وصف نموده است ( د.اسلام ، چاپ اول ، ذیل مادّه ). پیرامون شهر ثلا را دیواری بسیار محکم و بلند احاطه کرده بوده که شش دروازه داشته است به نامهای باب المَیّاح ، باب المَحامِیْت ، باب الفَرْضَه ، باب الهادی (یا ساعد)، باب المِشْراق و باب السلام (مقحفی ، ١٤٢٢، همانجا).

در سالهای اخیر، طی نهضتی عمرانی ، ثلا توسعه یافته و توسعة شهری آن از دیوار کهن آن فراتر رفته است (همانجا). مَقْحَفی (١٩٨٥، ص ٧٤) جمعیت آن را ٣٤٣ ، ٣ تن ضبط

کرده است .

پیشینه . نام این شهر به صورتهای ثُلا و ثِلا ضبط شده است ( رجوع کنید به یاقوت حموی ، ذیل مادّه ؛ حجری یمانی ، همانجا؛ اکوع ، ج ١، ص ٢٥٩). اهالی ثلا را ثلایی می خوانند (مقحفی ، ١٤٢٢، ذیل «الثلایا»). برخی از مورخان یمنی این شهر را به ثلابن لُباخة بن أَقیان بن حِمیَرالاَصغر نسبت داده اند ( رجوع کنید به مقحفی ، ١٤٢٢، ذیل مادّه ؛ همو، ١٩٨٥؛ حجری یمانی ، همانجاها).

ساکنان ثلا از دیرباز، قوم مَرّانیها بودند که شاخه ای از قبیلة بزرگ هَمْدان محسوب می شوند. امروزه نیز آنان در کنار حِمْیَریها و برخی طوایف و قبایل دیگر در این شهر سکونت دارند (مقحفی ، ١٤٢٢، همانجا؛ ابن حائک ، ١٩٨٣، ص ٢١٢).

نام ثلا در حوادث سال ٤٦٦ آمده است (ابن قاسم ، قسم ١، ص ٢٦٦ـ٢٦٧). این شهر در دوران حکومت ایوبیان در یمن (٥٦٩ـ٦٢٦) اهمیت سیاسی و نظامی بیشتری یافت .

قبایل یمنی در ٥٨٧ ، هواداران سلطان طُغْتَکین ایوبی را از شهر بیرون راندند و امیر اتابک سنقر در ٦٠٨ بخشی از ثلا را

ویران نمود (همان ، قسم ١، ص ٣٣٨، ٣٩٥).

در ٦٢٣، سپاه اشراف (شماری از سادات زیدی یمن ) به فرماندهی شریف عزالدین محمدبن امام منصورعبداللّه بن

حمزه پس از شکست خوردن از سپاه امیربدرالدین حسن بن علی بن رسول به ثلا پناه بردند (همان ، قسم ١، ص ٤١٥؛ خَزْرَجی ، ج ١، ص ٤٣). در صفر ٦٤٦، امام احمدبن حسین قاسمی زیدی در ثلا قیام کرد و داعیانش را به همه جا فرستاد و بسیاری دعوت او را اجابت کردند (همان ، ج ١، ص ٧٦). در پی این قیام ، میان سپاهیان امام زیدی و سلطان نورالدین عمربن علی بن رسول در حومة ثلا جنگهای بسیاری رخ داد که تا ٦٤٩ ادامه داشت . در ٦٦٧، امیرجمال الدین علی بن عبداللّه ، ثلا را تصرف کرد، ولی در همان سال اشراف یمن او را از ثلا بیرون راندند (ابن قاسم ، قسم ١، ص ٤٣٠، ٤٣٧، ٤٥٥؛ خزرجی ، ج ١، ص ٧٩، ١٥٣).

در ٦٧٠، بنورسول * (خاندان حاکم در یمن ، حک : ٦٢٦ـ ٨٤٥) ثلا را محاصره کردند و سال بعد، امیرعلی بن عبداللّه و اشراف زیدی یمن در برابر سپاه شَعبی ناگزیر عقب نشینی و شهر را تسلیم آنان نمودند (خزرجی ، ج ١، ص ١٦٠، ١٦٣).

در ٩٨٠، مطهربن شرف الدین (حک : ٩٦٥ـ٩٨٠)، مشهورترین امام زیدی یمن ، در ثلا وفات یافت (ابن قاسم ، قسم ٢، ص ٧٤٥).

از خاندانهای مشهور ثلا، آل أکْوَع ، آل مَقْحَفی و آل الحَسُوسَه هستند (مقحفی ، ١٤٢٢، همانجا).

علمای بسیاری به شهر ثلا منسوب اند. مزار بیش از هفتاد تن از علما و مجتهدان بزرگ یمن در آنجاست (اکوع ، ج ١، ص ٢٦٠).

از مشاهیر ثلا، امام الناصر داعی محمدبن یوسف بن صلاح بن مرتضی (متوفی ٨٩٣)، عبداللّه بن شرف الدین یحیی بن شمس الدین (متوفی ٩٧٣)، امام مطهر شرف الدین یحیی بن شمس الدین (متوفی ٩٨٠)، صالح بن مهدی بن علی بن منصور ثلائی (متوفی ١١٠٨) بوده اند (اکوع ، ج ١، ص ٢٦٣ـ٢٧٧؛ نیز رجوع کنید به زَبّارِه یمنی ، ج ١، ص ٣٤٣، ٤٧٥). از مشاهیر معاصر آن نیز ابراهیم محمد حمدی ، سرگرد احمد یحیی ثُلایا (رهبر انقلاب نافرجام ١٣٣٤ ش / ١٩٥٥ یمن برضد امام احمد زیدی ) هستند ( الموسوعة الیمنیة ؛ مقحفی ، ١٩٨٥، همانجاها؛ حداد، ج ٢، ص ٢٨١).

قلعة ثلاا. در مشرق شهر ثلا قرار دارد و به سبب آنکه در ارتفاع سه هزار متری از سطح دریا واقع شده ، از دور دیده می شود. این قلعه مدتی از آنِ خاندان بنی حارث (از بطن قبیلة حَضْرَموت ) بود (عباسی علوی ، ص ٣٤٥ـ٣٥٥). ابن مجاور، مورخ قرن ششم و هفتم ، مسافت قلعة ثلا را تا شهر صنعا، سه فرسخ ضبط کرده و آن را از بناهای تَبابِعَه * شمرده است (ص ١٩٣). ارتفاع دیوارهای قلعه بالغ بر پانزده پا (ح ٥ر٤ متر) است و راه پلکانی با ٤٦٠ پله ، راه رفت وآمد به قلعه است . یک مسجد زیبا، پنج آب انبار، و پانزده تا بیست دخمه (سیلو) به عمق هجده تا بیست پا (حدوداً بین ٥ر٤ تا شش متر) برای ذخیرة آذوقه در آن هست ( د.اسلام ، چاپ اول ، ذیل مادّه ).

قلعة ثلا در قدیم حصن الغُراب نام داشت و از زیباترین قلعه های یمن محسوب می شد (همانجا). در این قلعه آثاری از آثار حمیری و اسلامی ، مانند حوض و آب انبار که در کوهها ساخته شده ، مشاهده می شود (مقحفی ؛ الموسوعة الیمنیة ، همانجاها؛ نیز رجوع کنید به حصن الغراب * ).

در ١٠٥٤، سپاه صفی الاسلام احمد، فرزند امام زیدیان ، پس از شکست خوردن از دشمن در قلعة ثلا به سر برد (وزیر، ص ١٠٣ـ١٠٤). در صفر ١٢٢٨، سپاه المتوکل ، امام زیدیان یمن ، در راه سرکوب شورشیان ، نخست در ثلا اردو زد، قبایل آن منطقه را مطیع خود کرد، و سپس عازم قلعة کوکبان (مرکز آل شرف الدین ) شد (عمری ، ص ١٧٣).

منابع :
(١) ابن حائک ، صفة جزیرة العرب ، چاپ محمدبن علی اکوع ، صنعاء ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(٢) ابن قاسم ، غایة الامانی فی اخبار القطرالیمانی ، چاپ سعید عبدالفتاح عاشور، قاهره ١٣٨٨/ ١٩٦٨؛
(٣) ابن مجاور، صفة بلادالیمن و مکة و بعض الحجاز، المسماة تاریخ المستبصر ، چاپ اسکار لوفگرن ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٦؛
(٤) اسماعیل اکوع ، هجرالعلم و معاقله فی الیمن ، بیروت ١٤١٦/١٩٩٥؛
(٥) عدنان ترسیسی ، بلاد سبأ و حضارات العرب الاولی ، الیمن ( العربیة السعیدة )، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٦) محمدبن احمد حجری یمانی ، مجموع بلدان الیمن و قبائلها ، چاپ اسماعیل بن علی اکوع ، صنعاء ١٤١٦/١٩٩٦؛
(٧) محمدیحیی حداد، تاریخ الیمن السیاسی ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٦؛
(٨) علی بن حسن خزرجی ، العقود اللؤلؤیّة فی تاریخ الدولة الرسولیة ، ج ١، چاپ محمد بسیونی عسل ، صنعاء ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٩) محمدبن محمد زباره یمنی ، ائمة الیمن ، ج ١: تاریخ جامع لائمة الیمن الهاشمیین ، تعز، یمن ( ١٣٧٥ ) ؛
(١٠) احمد وصفی زکریا، رحلتی الی الیمن ، دمشق ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(١١) علی بن محمد عباسی علوی ، سیرة الهادی الی الحق یحیی بن الحسین علیه و آله السلام ، چاپ سهیل زکار، بیروت ١٤٠١/١٩٨١؛
(١٢) حسین عبداللّه عمری ، مئة عام من تاریخ الیمن الحدیث : ١١٦١ـ١٢٦٤ ه / ١٧٤٨ـ ١٨٤٨ م ، دمشق ١٤٠٥/١٩٨٤؛
(١٣) ابراهیم احمد مقحفی ، معجم البلدان و القبائل الیمنیة ، صنعاء ١٤٢٢/٢٠٠٢؛
(١٤) همو، معجم المدن و القبائل الیمنیة ، صنعاء ١٩٨٥؛
(١٥) الموسوعة الیمنیة ، زیر نظر احمد جابر عفیف و دیگران ، صنعاء ١٤١٢/١٩٩٢، ذیل «ثلا» (از احمد علی وادعی )؛
(١٦) عبداللّه بن علی وزیر، تاریخ الیمن : خلال القرن الحادی عشر الهجری ـ السابع عشر المیلادی ، چاپ محمد عبدالرحیم حازم ، بیروت ١٤٠٥/ ١٩٨٥؛
(١٧) یاقوت حموی ؛

(١٨) EI ١ , s.v. "Thula ¦" (by Grohmaun);
(١٩) EI ٢ , s.v. "Thula ¦" (by G. R. Smith).

/ ستار عودی /

تصاویر این مدخل:
نمایی از شهروقلعه ثلا رنگی منبع:Michel Bulteau and Alain Jouffroy, Le Yemen:une Sensation de bonheur, photo by: Lyu Hanabusa,Paris ١٩٩٥ p.٢٥