ثقفی ، عبدالواحد بن احمد ، محدّث ، قاضی و فقیه حنفی قرن پنجم و ششم . کنیه اش ابوجعفر و پدرش ، ابوالحسین احمدبن محمد (متولد ٤٢٢ یا ٤٣٠)، فقیه حنفی و قاضی

کوفه بود که در بغداد نزد قاضی ابوعبداللّه محمدبن علی دامغانی (متوفی ٤٧٨) به تحصیل فقه پرداخت و در کوفه

از محمدبن محمد صبّاغ قُرَشی حدیث شنید. کسانی چون عبدالوهاب بن مبارک اَنْماطی (متوفی ٥٣٨) و ابوالحسن محمدبن مبارک (متوفی ٥٥٢) از او حدیث نقل کرده اند.

احمد ثقفی را به وثاقت و نیکوکاری ستوده اند. او پس از سالها اقامت در کوفه ، به بغداد بازگشت و به نقل حدیث پرداخت و در ٤٩٥ یا ٤٩٧ از دنیا رفت (ابن ابی الوفا، ج ١، ص ٢٥١ـ٢٥٢؛ تمیمی ، ج ٢، ص ٣١ـ٣٢).

عبدالواحد ثقفی در ٤٧٩ در کوفه به دنیا آمد (ابن ابی الوفا، ج ٢، ص ٤٧٩). در زادگاه خود نزد پدرش و عبدالجلیل بن محمد ساوی (متوفی ٤٩٣)، ابوالغنائم محمدبن علی نَرسی (متوفی ٥١٠) و ابوالبقاء معمربن محمد حَبّال حدیث آموخت (ابن نجار، ج ١٦، ص ١٢٤؛ امین ، ج ٤، ص ١٢٩). سپس به بغداد رفت و از کسانی همچون علی بن محمدبن علاف ، ابوعبداللّه حسین بن علی بُسری ، حسین بن احمد نِعالی و احمدبن حسن بن خیرون (متوفی ٤٨٨)، حدیث شنید (ابن نجار، همانجا).

ثقفی از فقیهان بزرگ بغداد شد و به تدریس و افتا پرداخت . برخی نیز از او حدیث شنیدند، از جمله فرزندانش (عبداللّه و عبدالرحمان )، ابوسعد عبدالکریم بن محمد سَمْعانی (متوفی ٥٦٢)، ابومنصور هبة اللّه بن حامد حلّی (متوفی ٦١٠) و

غلامش مختص بن عبداللّه حبشی (همانجا؛ تمیمی ، ج ٤، ص ١٧٢، ٢٨٨ـ٢٨٩؛ آقابزرگ طهرانی ، ص ١٦٧). ابن نجار (همانجا) ثقفی را خوش خلق ، نیک رفتار و با دیانت وصف کرده است .

ثقفی در ٥٠٣ منصب قضای کوفه را بر عهده گرفت . قاضی القضاة ، علی بن حسین زینبی (متوفی ٥٤٣)، او را در ٥٢٠ از این سمت عزل کرد، اما دوباره در ٥٢٢ وی را به قضای کوفه گمارد و در ٥٤٠ قضاوت مناطقِ باب الاَزَج ، مسیر خراسان و شهر منصور در بغداد را نیز به او سپرد. وی در ٥٥٥ به قضاوت بغداد رسید و با عزل علی بن احمد دامغانی (متوفی ٥٨٣) به فرمان مُستنجِدباللّه خلیفة عباسی (متوفی ٥٦٦)، قاضی القضاة شد (ابن جوزی ، ج ١٨، ص ١٤١؛ ذهبی ، ١٩٨٤، ج ٤، ص ١٥٧؛ ابن کثیر، ج ١٢، ص ٢٤٣؛ ابن نجار، همانجا؛ ابن عماد، ج ٤، ص ١٧٥). او در همان سال در بغداد از دنیا رفت و در خانه اش به خاک سپرده شد (مُنْذِری ، ج ١، ص ٣٧٩؛ ابن نجار، ج ١٦، ص ١٢٥؛ تمیمی ، ج ٤، ص ٣٩٩). برخی شرح حال نویسان شیعه نام وی را در شمار محدّثان شیعه آورده اند ( رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ؛ امین ، همانجاها).

ابوالبرکات جعفر، فرزند عبدالواحد ثقفی ، در ٥١٧ یا ٥١٩ در بغداد به دنیا آمد. وی از هِبة اللّه بن حُصَین (متوفی ٥٢٥)، ابوالقاسم حریری (متوفی ٥٣١) و برخی دیگر حدیث شنید. کسانی چون عمربن علی دمشقی (متوفی ٥٧٥)، ابوالفرج یحیی بن محمود ثقفی (متوفی ٥٨٤)، ابوموسی محمدبن ابی بکر مَدِینی (متوفی ٥٨١)، محمدبن احمد صَیْدلانی (متوفی ٦٠٣)، ناصربن محمد وَیْرج (متوفی ٥٩٣)، و عفیفة بنت احمدبن عبداللّه مهران (متوفی ٦٠٦) از او حدیث شنیدند ( رجوع کنید بهابن جوزی ، ج ١٨، ص ١٧٨؛ ذهبی ، ١٤١٧، ج ٢، ص ١٥٣؛ همو، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج ٢١، ص ١٣٠، ١٣٤، ١٥٣، ٣٠٦، ٤٣٠، ٤٣٥، ٤٨٢؛ صَفَدی ، ج ١١، ص ١١١).

جعفر، نایب پدرش در امر قضا بود و پس از پدرش ، قاضی القضاة بغداد شد (ابن جوزی ، ج ١٨، ص ١٤٣، ١٧٨؛ ذهبی ، ١٤١٧، همانجا). همچنین در ٥٦٠ با مرگ وزیرِ مستنجد، ابوالمظفر یحیی بن هُبَیْرَه شیبانی ، وزارت مستنجد را هم برعهده گرفت (ذهبی ، ١٤١٧، همانجا). جعفر در ٥٦٣ فوت کرد و در بغداد دفن شد. پس از مدتی ، جسد او و پدرش را به مکانی در برابر مسجدجامع منصور منتقل کردند (ابن جوزی ، ج ١٨، ص ١٧٨؛ ذهبی ، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج ٢٠، ص ٤٧٤؛ امینی ، ج ٥، ص ٨٢).

ابوالفتوح عبداللّه ، فرزند دیگر ثقفی بود. از تاریخ تولد او اطلاعی در دست نیست . وی علاوه بر پدرش ، از ابوالوقت عبدالاول صوفی (متوفی ٥٥٣) و احمدبن یحیی بن ناقة کوفی (زنده در ٥٥٢) حدیث شنید. عبداللّه ، نایب برادرش (جعفر) در قضا بود و پس از وی تا هنگام وفات ، عهده دار امور حسبه و قضاوت غرب بغداد و نواحی مَزْیَدیه و کوفه شد. عبداللّه در ٥٨٠ از دنیا رفت (ابن ابی الوفا، ج ٢، ص ٣١٢؛ تمیمی ، ج ٤، ص ١٧٢).

فرزند دیگر ثقفی ، عبدالرحمان ، نیز حنفی مذهب بود. تاریخ ولادت او معلوم نیست . وی از پدرش و ابوالوقت عبدالاول صوفی و احمدبن یحیی بن ناقه حدیث شنید. عبدالرحمان قضاوت ناحیة نهر عیسی را بر عهده داشت . وی در ٥٩٧ در بغداد از دنیا رفت و در کنار مرقد پدرش دفن شد (منذری ، ج ١، ص ٣٧٨ـ٣٧٩؛ ابن ابی الوفا، ج ٢، ص ٣٨٤؛ تمیمی ، ج ٤، ص ٢٨٨ـ٢٨٩).

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، طبقات اعلام الشیعة : الثقات العیون فی سادس القرون ، چاپ علی نقی منزوی ، بیروت ١٣٩٢/ ١٩٧٢؛
(٢) ابن ابی الوفا، الجواهر المضیّة فی طبقات الحنفیّة ، چاپ عبدالفتاح محمدحلو، ریاض ١٤١٣/١٩٩٣؛
(٣) ابن جوزی ، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم ، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٢/ ١٩٩٢؛
(٤) ابن عماد؛
(٥) ابن کثیر، البدایة و النهایة ، چاپ علی شیری ، بیروت ١٤٠٨/ ١٩٨٨؛
(٦) ابن نجار، ذیل تاریخ بغداد ، در احمدبن علی خطیب بغدادی ، تاریخ بغداد، او، مدینة السلام ، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، ج ١٦ـ٢٠، بیروت ١٤١٧/ ١٩٩٧؛
(٧) حسن امین ، مستدرکات اعیان الشیعة ، بیروت ١٤٠٨ـ١٤١٦/ ١٩٨٧ـ١٩٩٦؛
(٨) عبدالحسین امینی ، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب ، ج ٥، بیروت ١٣٨٧/١٩٦٧؛
(٩) تقی الدین بن عبدالقادر تمیمی ، الطبقات السنیة فی تراجم الحنفیة ، چاپ عبدالفتاح محمد حلو، ریاض ، ج ٢، ١٤٠٣/ ١٩٨٣، ج ٤، ١٤١٠/ ١٩٨٩؛
(١٠) محمدبن احمد ذهبی ، سیراعلام النبلاء ، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران ، بیروت ١٤٠١ـ١٤٠٩/١٩٨١ـ ١٩٨٨؛
(١١) همو، العبر فی خبر من غبر ، ج ٤، چاپ صلاح الدین منجد، کویت ١٩٨٤؛
(١٢) همو، المختصر المحتاج الیه من تاریخ ابن الدّبیثی ، در احمدبن علی خطیب بغدادی ، تاریخ بغداد، او، مدینة الاسلام ، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، ج ١٥، بیروت ١٤١٧/ ١٩٩٧؛
(١٣) صفدی ؛
(١٤) عبدالعظیم بن عبدالقوی منذری ، التکملة لوفیات النقلة ، چاپ بشارعواد معروف ، بیروت ١٤٠١/١٩٨١.

/ لیلی کریمیان /