ثعلبة بن یزید ، راوی کوفی و فرمانده شرطة امام علی علیه السلام . نسب وی به بنی حِمّان از قبیلة بنی تمیم می رسد و از این رو او را حِمّانی خوانده اند ( رجوع کنید به ابن سعد، ج ٦، ص ١٦٥؛ سمعانی ، ج ٢، ص ٢٥٧). از شرح حال و سوانح حیات او اطلاع مختصری در دست است . در کوفه می زیست (بخاری ، ج ٢، جزء ١، قسم ٢، ص ١٧٤؛ ابن حِبّان ، ج ١، ص ٢٠٧) و در دوران حکومت امام علی فرمانده شرطة وی بود (ابن جوزی ، ج ١، ص ١٦١؛ ذهبی ، ١٩٦٣ـ١٩٦٤، ج ١، ص ٣٧١). ابن سعد (همانجا) نام او را در طبقة راویان حضرت علی علیه السلام ذکر کرده و او را دارای روایات اندکی دانسته است . احادیث ثعلبه از علی علیه السلام در منابع سنّی و شیعی آمده است ( رجوع کنید به ادامة مقاله ) و برخی از منابع ضمن وصف او به عنوان شیعة غالی (در بارة این اصطلاح نزد اهل سنّت رجوع کنید به تستری ، ج ١، ص ٢٢)، در سماع او از علی علیه السلام تردید کرده اند ( رجوع کنید به بخاری ؛
ابن حبان ؛
ذهبی ، همانجاها؛
مُغَلْطای بن قَلیج ، ج ٣، ص ١٠٢). بنا بر حدیثی از امام علی به روایت ثعلبه ، پیامبر اسلام از عهدشکنی زودهنگام امت خود نسبت به حضرت علی خبر می دهد (برای گزارش کامل روایت رجوع کنید به ثقفی ، ج ٢، ص ٤٨٦ـ ٤٨٩). این روایت در کتب شیعه و سنّی آمده است (برای نمونه رجوع کنید به عقیلی ، سفر ٤، ص ٩؛
کوفی ، ج ٢، ص ٥٤٥؛
ابن عساکر، ج ٤٢، ص ٤٤٧؛
ابن ابی الحدید، ج ٦، ص ٤٥؛
مجلسی ، ج ٢٨، ص ٦٥، ٣٧٥). بخاری (همانجا) ضمن نقل این روایت ، گفتار ثعلبه را، احتمالاً به سبب مشکوک بودن سماع وی از علی علیه السلام ، پذیرفتنی ندانسته (قس مغلطای بن قلیج ، همانجا) و این رأی او مورد استناد رجالیان بعدی قرار گرفته است ( رجوع کنید بهابن عدی ، ج ٢، ص ١٠٩؛
ذهبی ، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج ١٢، ص ٤٣٩؛
ابن کثیر، ج ٦، ص ٢٤٤). علاوه بر این ، ابن حبان (همانجا) معتقد است روایاتی که تنها وی از حضرت علی نقل کرده ، قابل استناد نیست ؛
ازاین رو، در برخی منابع سنّی ، نام ثعلبة بن یزید در شمار راویان ضعیف و متروک قرار گرفته و احادیث او منکَر (حدیثی که مضمون آن مطابق مشهور نیست ) شمرده شده است ( رجوع کنید بهعقیلی ، سفر ١، ص ١٧٨؛
ابن جوزی ، همانجا؛
مغلطای بن قلیج ، ج ٣، ص ١٠١). اما در مقابل ، برخی از بزرگان اهل سنّت نظیر نسائی ، صاحب سنن ، وی را ثقه و صدوق شمرده اند (به نقل ذهبی ، ١٩٦٣ـ١٩٦٤، همانجا؛
ابن حجر عسقلانی ، ج ١، ص ١٤٩) و از نظر ابن عدی (همانجا) هیچ یک از احادیث او منکَر نیست .

ظاهراً ثعلبه فقط از علی علیه السلام روایت کرده است و کسانی چون حبیب بن ابی ثابت ، سَلَمَة بن کُهَیل و حَکَم بن عُتَیبة از او روایت کرده اند ( رجوع کنید به ابن ابی حاتم ، ج ٢، ص ٤٦٣؛
مزّی ، ج ٤، ص ٣٩٩). وی علاوه بر روایت پیش گفته ، احادیثی را با موضوعات متنوع از امام علی نقل کرده است ، از جمله پیش بینی نحوة شهادت آن حضرت ( رجوع کنید به ثقفی ، ج ٢، ص ٤٤٤ـ ٤٤٥؛
ابن کثیر، ج ٧، ص ٣٥٨)، نهی استفاده از انگشتری طلا ( رجوع کنید بهذهبی ، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج ٧، ص ٧٩) و عقوبت دروغ بستن به پیامبر ( رجوع کنید بهابویعلی موصلی ، ج ١، ص ٣٨٣؛
طبرانی ، ص ٤٢ـ٤٤). همچنین طوسی (ص ٢١٧ـ ٢١٨) نامه هایی را از امام علی علیه السلام به معاویه و عمروعاص و فرماندهان نظامی ، به نقل از ثعلبة بن یزید آورده است .

منابع :
(١) ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغة ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، قاهره ١٣٨٥ـ١٣٨٧/ ١٩٦٥ـ١٩٦٧، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٢) ابن ابی حاتم ، کتاب الجرح و التعدیل ، حیدرآباد دکن ١٣٧١ـ١٣٧٣/ ١٩٥٢ـ١٩٥٣، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٣) ابن جوزی ، کتاب الضعفاء و المتروکین ، چاپ ابوالفداء عبداللّه قاضی ، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
ابن حبان ،

(٤) کتاب المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین ، چاپ محمود ابراهیم زاید، حلب ١٣٩٥ـ١٣٩٦/ ١٩٧٥ـ١٩٧٦؛
(٥) ابن حجر عسقلانی ، تقریب التهذیب ، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٣/١٩٩٣؛
(٦) ابن سعد (لیدن )؛
(٧) ابن عدی ، الکامل فی ضعفاءالرجال ، چاپ سهیل زکار، بیروت ١٤٠٩/١٩٨٨؛
(٨) ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق ، چاپ علی شیری ، بیروت ١٤١٥ـ١٤٢١/ ١٩٩٥ـ٢٠٠٠؛
(٩) ابن کثیر، البدایة و النهایة ، چاپ علی شیری ، بیروت ١٤٠٨؛
(١٠) ابویعلی موصلی ، مسند ، چاپ حسین سلیم اسد، دمشق ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(١١) محمدبن اسماعیل بخاری ، کتاب التاریخ الکبیر ، ( بیروت ? ١٤٠٧/١٩٨٦ ) ؛
(١٢) تستری ؛
(١٣) ابراهیم بن محمد ثقفی ، الغارات ، چاپ جلال الدین محدث ارموی ، تهرانی ١٣٥٥ ش ؛
(١٤) محمدبن احمد ذهبی ، سیراعلام النبلاء ، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران ، بیروت ١٤٠١ـ١٤٠٩/ ١٩٨١ـ ١٩٨٨؛
(١٥) همو، میزان الاعتدال فی نقد الرجال ، چاپ علی محمد بجاوی ، قاهره ١٩٦٣ـ١٩٦٤، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٦) سمعانی ؛
(١٧) سلیمان بن احمد طبرانی ، طرق حدیث من کذب علی متعمداً ، اردن ١٤١٠؛
(١٨) محمدبن حسن طوسی ، الامالی ، قم ١٤١٤؛
(١٩) محمدبن عمرو عقیلی ، کتاب الضعفاءالکبیر ، چاپ عبدالمعطی امین قلعجی ، بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(٢٠) محمدبن سلیمان کوفی ، مناقب الامام امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیه السلام ، چاپ محمدباقر محمودی ، قم ١٤١٢؛
(٢١) مجلسی ؛
(٢٢) یوسف بن عبدالرحمان مزّی ، تهذیب الکمال فی اسماءالرجال ، ج ٤، چاپ بشار عواد معروف ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢٣) مغلطای بن قلیج ، اکمال تهذیب الکمال فی اسماء الرجال ، چاپ عادل بن محمد و اسامه بن ابراهیم ، قاهره ١٤٢٢/٢٠٠١؛
(٢٤) یاقوت حموی .

/ محسن قاسم پور/