ثریّا اسفندیاری بختیاری ، همسر دوم محمدرضا پهلوی . وی در اول تیر ١٣١١ در اصفهان به دنیا آمد. پدرش ، خلیل ، پسر اسفندیارخان سردار اسعد بختیاری و از افراد با نفوذ ایل بختیاری بود ( خواندنیها ، سال ١١، ش ١٤، ص ٣؛ ثریا اسفندیاری بختیاری ، کاخ تنهایی ، ص ٢٤). خلیل که در ١٣٠٣ ش برای تحصیل به برلین رفته بود، با اوا کارل آلمانی ، که روسی الاصل بود، ازدواج کرد (اشرف پهلوی ، ص ٢٢٠). ثریا تا هشت ماهگی در ایران بود و پس از آن خانواده اش او را با خود به برلین بردند. وی کودکی را در برلین گذراند و در پاییز ١٣١٦ ش به اتفاق خانواده اش به ایران بازگشت (ثریا اسفندیاری ، کاخ تنهایی ، ص ٢٤، ٢٩). در اصفهان وارد مدرسة آلمانیهای مقیم اصفهان شد و زبان فارسی را نزد معلم خصوصی ، فراگرفت (همان ، ص ١٠ـ١٢). تا ١٣٢٠ ش ثریا در آن مدرسه به تحصیل پرداخت ولی پس از اشغال ایران در جریان

جنگ جهانی دوم ، مدارس آلمانی تعطیل شد. او در ١٣٢٣ ش وارد مدرسة مبلّغ (میسیونر)های انگلیسی شد و تا پانزده سالگی در این مدرسه به تحصیلاتش ادامه داد تا اینکه در ١٣٢٦ ش به همراه خانواده اش به سویس رفت (همو، خاطرات ثریا ، ص ٣٣ـ ٣٥). در آنجا زبان فرانسه آموخت و انگلیسی را نیز بعدها در مؤسسه ای در لندن تکمیل کرد (اشرف پهلوی ، همانجا؛ ثریا اسفندیاری بختیاری ، کاخ تنهایی ، ص ٤٤، ٤٩، ٥٥).

بعد از جدایی محمدرضا پهلوی از همسرش ، فوزیه ، خانواده اش برای ازدواج مجدد او تلاش کردند. فروغ ظفر، از بستگان نزدیک ثریا، برای آشنایی شاه و ثریا اقدام نمود (ثریا اسفندیاری بختیاری ، خاطرات ثریا ، ص ٣٩ـ٤١؛ پهلوی ها ، ج ٢، ص ١١٧). ثریا در مهر ١٣٢٩ به ایران آمد، ولی پس از برگزاری مراسم نامزدی ، بر اثر بیماری حصبه ، مدتی در بیمارستان بستری گردید (اشرف پهلوی ، ص ٢٢١ـ٢٢٢). سپس مراسم ازدواج او و شاه در تالار آیینة کاخ مرمر در ٢٣ بهمن ١٣٢٩ برگزار شد ( گاهنامة پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی ، ج ١، ص ٦٣١).

ثریا در روابط خود با زنان دربار پهلوی سازش ناپذیر بود؛ شمس و تاج الملوک اولین دشمنان ثریا بودند و کاخ مادر شاه به کانون مخالفت با او بدل شد (فردوست ، ص ٢٠٨). وی بعدها اشرف را بر دیگران ترجیح داد (اشرف پهلوی ، ص ٢٢٤؛ ثریا اسفندیاری بختیاری ، کاخ تنهایی ، ص ١٥٤). ثریا نفوذ زیادی در شاه داشت ، چنان که به سبب مخالفت او با ازدواج شهناز (دختر بزرگ شاه ) با اردشیر زاهدی ، مدتها این وصلت به تعویق افتاد ( رجال عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک ، ج ٢، ص ٣٤).

ازدواج ثریا و شاه مقارن با نخست وزیری رزم آرا و مشاجرات مجلس با دولت وی بر سر ملی شدن صنعت نفت و نیز نگرانی شاه از وقوع کودتا به رهبری رزم آرا بود ( رجوع کنید به رزم آرا * ؛ ملی شدن صنعت نفت ، جنبش * ). نخست وزیری محمد مصدق و تلاش وی برای محدود کردن شاه و دربار، از دیگر وقایع این دوره بود ( رجوع کنید به پهلوی ها ، ج ٢، ص ١١٨). شاه برای مقابله با قدرت روز افزون مصدق ، با سازمانهای اطلاعاتی انگلستان و امریکا همکاری کرد تا برضد مصدق کودتا شود (نجاتی ، ج ٢، ص ١٠١). در ٢٠ مرداد ١٣٣٢ شاه و ثریا به رامسر رفتند ( گاهنامة پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی ، ج ١، ص ٧٣٣؛ صولت قشقائی ، ص ٣٩٧) و در ٢٢ مرداد ثریا، شاه را ترغیب کرد تا فرمانهای جداگانه ای را که برای عزل مصدق و انتصاب فضل اللّه زاهدی تهیه شده بود، توشیح کند (موحد، ص ٢٤؛ نیز رجوع کنید بهکودتای ٢٨ مرداد * ).

شاه و ثریا، که منتظر نتیجة اقدامات نصیری و دیگر کودتاگران بودند، در بامداد ٢٥ مرداد ١٣٣٢ با شنیدن خبر ناکامی کودتا، بلافاصله با هواپیما به بغداد رفتند (نجاتی ، ج ٢، ص ٦٣). هم زمان با ورود شاه به بغداد، عده ای از ایرانیان مقیم آن کشور تظاهرات کردند و شاه به ناچار، در ٢٧ مرداد به رم رفت (مصور رحمانی ، ص ٣٠٩ـ ٣١١). در رم نیز سفارت ایران از او و ثریا استقبال نکرد (نجاتی ، ج ٢، ص ٦٨ـ٦٩). به فاصلة کوتاهی ، کودتا به موفقیت رسید و شاه در ٣١ مرداد، بدون همراهی ثریا، به بغداد رفت و روز بعد به تهران بازگشت . ثریا هم در ٨ آذر ١٣٣٢ از رم به ایران بازگشت (ثریا اسفندیاری بختیاری ، خاطرات ثریا ، ص ٩٦؛ گاهنامة پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی ، ج ١، ص ٧٤١، ٧٥٩).

مشکل عمدة ثریا، نازایی بود. در ١٣٣٣ ش اقداماتی برای معالجة ثریا آغاز شد که نتیجه نداشت . پس از آنکه موضوع جانشین برای شاه به طور جدّی مطرح گردید قرار شد ثریا تا مشخص شدن نظریة شورای سلطنت دربارة جانشینی ، به خارج از کشور برود. وی در ٢٤ بهمن ١٣٣٦ به ژنو رفت و دیگر به ایران باز نگشت (ثریا اسفندیاری بختیاری ، خاطرات ثریا ، ص ١٣٣ـ١٤١). سرانجام ، در جلسة مشورتی ٢٧ بهمن ١٣٣٦ تصمیم به جدایی شاه و ثریا گرفته شد (کسری ، ص ٦٩). ثریا بعد از ترک ایران ، شش میلیون دلار را که از یک شرکت نفت ایتالیایی و نیز چهل میلیون پوند شرکت پان امریکن را که به حساب بانکی وی واریز شده بود به دولت ایران باز نگرداند («سوء استفادة خاندان پهلوی »، پروندة ش ١/ ٥٥٠٨، سند ش ٧٦٧، ص ٧٧؛ «تبلیغ علیه خاندان پهلوی »، پروندة ش ٢٩١٧، سند ش ٦٣٠، ص ٢٢).

ثریا بعد از طلاق ، به سفر و خوشگذرانی در اروپا و امریکا پرداخت . در رم در فیلمی ایفای نقش نمود و با فیلمساز ایتالیایی ، فرانکو ایندووینا ، آشنا شد و تا زمان مرگ فرانکو با وی زندگی کرد ( رجوع کنید به ثریا اسفندیاری بختیاری ، کاخ تنهایی ، ص ٣٣٥ به بعد). بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ، ثریا همچنان در خارج از ایران به سرمی بُرد. دادگاه انقلاب اسلامی مستقر در بنیاد مستضعفان ، او را به استرداد اموال محکوم کرد ( رجوع کنید به«اشرف پهلوی »، پروندة ش ٤٠١٠، سند ش ٥٢٩، ص ٦٤ـ٧٠). وی در ٥ آبان ١٣٨٠، در ٦٩ سالگی ، بر اثر سکتة قلبی در منزلش در پاریس درگذشت و در مونیخ به خاک سپرده شد ( اعتماد ، ص ١٠).

دو گزارش از اموال و داراییهای ثریا موجود است که بسیار

متفاوت اند. در یکی از گزارشها میزان داراییهای وی بیش از دو میلیون دلار برآورد شده ( رجوع کنید به ایران و جهان ، ١٣٨١ ش ) و در گزارش دیگر، ثروت باقی مانده از او حدود ١٥٠ میلیون دلار ذکر شده است ( رجوع کنید به اعتماد ، همانجا).

ثریا سه کتاب (دو کتاب به فرانسوی و یک کتاب به آلمانی ) تألیف کرده که با عناوین کاخ تنهایی ، شاهدخت ناکام و خاطرات ثریا به فارسی ترجمه و منتشر شده است . دو اثر نخست ، با همکاری لویی والانتن تدوین شده است .

منابع :
(١) علاوه بر اسناد مذکور در متن ، موجود در آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی ؛
(٢) اشر ف پهلوی ، من و برادرم : خاطرات اشرف پهلوی ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(٣) اعتماد ، سال ١، ش ١٨١، ٢٦ دی ١٣٨١؛
(٤) پهلوی ها: خاندان پهلوی به روایت اسناد ، ج ٢: فرزندان رضاشاه ، به کوشش جلال اندرمانی زاده و مختار حدیدی ، تهران : مؤسسة مطالعات تاریخ معاصر ایران ، ١٣٧٨ ش ؛
(٥) ثریا اسفندیاری بختیاری ، خاطرات ثریا ، ترجمة موسی مجیدی ، تهران : سعادت ، ( بی تا. ) ؛
(٦) همو، کاخ تنهایی ، با همکاری لویی والانتن ، ترجمة امیرهوشنگ کاوسی ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٧) خواندنیها ، سال ١١، ش ١٤ (١٨ مهر ١٣٢٩)، ش ١٥ (٢٢ مهر ١٣٢٩)؛
(٨) رجال عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک ، ج ٢: اردشیر زاهدی ، تهران : وزارت اطلاعات ، مرکز بررسی اسناد تاریخی ، ١٣٧٨ ش ؛
(٩) محمدناصر صولت قشقائی ، سالهای بحران : خاطرات روزانه محمدناصر صولت قشقائی از فروردین ١٣٢٩ تا آذر ١٣٣٢ ، به تصحیح نصراللّه حدادی ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١٠) حسین فردوست ، خاطرات ارتشبد سابق حسین فردوست ، در ظهور و سقوط سلطنت پهلوی ، ج ١، تهران : اطلاعات ، ١٣٧٠ ش ؛
(١١) نیلوفر کسری ، زنان ذی نفوذ خاندان پهلوی ، تهران ١٣٧٩ ش ؛
(١٢) گاهنامة پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی : فهرست روزبروز وقایع سیاسی ، نظامی ، اقتصادی و اجتماعی ایران از ٣ اسفند ٢٤٧٩ تا ٣٠ اسفند ٢٥٣٥ ، ( تهران ١٣٥٥ ش ) ؛
(١٣) غلامرضا مصور رحمانی ، کهنه سرباز: خاطرات سیاسی و نظامی سرهنگ ستاد غلامرضا مصور رحمانی ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١٤) محمدعلی موحد، گفته ها و ناگفته ها: تحلیلی از گزارش عملیات پنهانی سیا در کودتای ٢٨ مرداد ١٣٣٢ ، تهران ١٣٧٩ ش ؛
(١٥) غلامرضا نجاتی ، مصدق : سالهای مبارزه و مقاومت ، تهران ١٣٧٦ـ١٣٧٧ ش ؛

Iran va Jahan . ٨ Khordad ١٣٨١. [Online(. Available: http://www. iranvajahan. net/cgi-bin/news-fa. pl?l= fa&y= ١٣٨١ & m=٣ & d=٩ & a=٨. )٢٧ Azar ١٣٨١].

/ یوسف بیدخوری /