ثابت پاسال ، حبیب اللّه ، سرمایه دار و بازرگان بهائی و مؤسس تلویزیون ایران . در ١٢٨٢ ش در تهران ، در خانواده ای که از طرف پدر به بهائیت منتسب بود، متولد شد (الموتی ، ١٣٦٩ـ١٣٧٣ ش ، ج ١١، ص ٣٨؛ ایران . وزارت امور خارجه ، ص ١١٣). به گفتة دِلدَم (١٣٧٢ ش ، ص ٢٣٠)، پدرش ابتدا یهودی بود و بعدها بهائی شد. ثابت تحصیلات ابتدایی را در مدرسه های تربیت و سن لویی تهران به پایان رساند (ثابت پاسال ، ص ١١٣ ـ١١٧). تحصیلات دبیرستانی را نیمه تمام گذاشت و در دکان دوچرخه سازی به کار مشغول شد و مدتی نیز مسافرکشی کرد. اندکی بعد توسط دایی اش ، که معاون وزیر پست و تلگراف بود، امتیاز حمل مرسولات پستی شمال کشور را به دست آورد. سپس با حمایت مرکز بهائیان ایران ، چند دستگاه اتومبیل و کامیون خرید و تا آنجا پیش رفت که ادارة امور حمل مرسولات پستی سراسر کشور را بر عهده گرفت . از آن پس ، با سرمایه ای که بهائیان در اختیارش نهادند به فروش ماشین آلات نجاری مشغول شد و کارخانه های مبل ثابت را راه اندازی کرد. این نخستین گام در صنعتی کردن نجاری در ایران بود ( معماران تباهی ، ج ٣، ص ١٦ـ٢٢). ثابت در خلال جنگ جهانی دوم به امریکا رفت و در آنجا به صدور لباسهای کهنه و دست دوم به ایران پرداخت و از این راه سود فراوانی برد (همان ، ج ٣، ص ٢٣ به نقل از هفته نامة نیمروز ، ش ٣٧٦، مورخ ١١/٥/١٣٧٥ ش ). او سپس در اواخر ١٣٢٠ ش به دعوت «جامعة بهائیان ایران » چندین بار به ایران آمد و همکاری نزدیکی را با «شرکت امنای ایران » (وابسته به جامعة بهائی ) آغاز کرد و به نمایندگی از آنان ، کار تجارت و گرفتن امتیاز نمایندگی از کارخانه های خارجی در ایران را پیگیری کرد. وی از اوایل دهة ١٣٣٠ ش در ایران مستقر شد و دورة جدید فعالیتهای اقتصادی و تجاری خود را پس از کودتای ٢٨ مرداد ١٣٣٢، در مقام نمایندة تام الاختیار بهائیان ، آغاز کرد ( معماران تباهی ، ج ٣، ص ٢٧؛ برای آگاهی از فعالیتهای اقتصادی بهائیان رجوع کنید به رائین ، ص ٢٥٧، ٢٧٤، ٢٨٥، ٢٩٩، ٣٠٧).

در دوران سلطنت محمدرضا پهلوی (١٣٢٠ـ١٣٥٧ ش )، وی یکی از بزرگ ترین سرمایه داران ایران شد، چنانکه برخی او را بزرگ ترین سرمایه دار ایران ، بعد از شاه ، با مالکیت ده درصدِ همه چیز ایران می دانستند (دلدم ، ١٣٧٧ ش ، ج ٣، ص ١٣٠٧؛ دانکن ، ص ٨٣). برخی از شرکتها و مؤسساتی که وی مالک آنها بود یا در آنها سهام داشت ، عبارت اند از: بانک ایران و انگلیس ، بانک ایران و خاورمیانه ، بانک صنعتی ایران ، بانک توسعة صنعت و معدن ایران ، مؤسسات تولیدی و تجاری پپسی کولا، سیمان مشهد، پلاسکوکار، جنرال تایر و رابر، ایران فارواگ ، سیکاب ، و فرانس پیک (رواسانی ، ص ١٨١ـ١٨٤، ٢٦٤ـ ٢٦٨؛ دانکن ، ص ٨٤). همچنین نمایندگی خودرو دوج ، چند نوع تلویزیون و یخچال ، کارخانه های بزرگ لاستیک سازی گودریچ و چندین کارخانة قند را داشت . وی صاحب ٤١ شرکت بازرگانی بود که حدود ده هزار تن در آنها کار می کردند

(الموتی ، ١٣٦٩ـ١٣٧٣ ش ، ج ١١، ص ٣٧؛ دلدم ، ١٣٧٧ ش ، ج ٣، ص ١٣١٦؛ نجمی ، ج ٢، ص ١٦١٩). قصر ثابت در تهران ، که به تقلید از قصر تریانون کوچک در ورسای ساخته شده بود، پانزده میلیون دلار ارزش داشت (دلدم ، ١٣٧٢ ش ، ص ٢٣٣؛ گراهام ، ص ٥٤). در عین حال ، او همواره اظهار می کرد که در خانواده ای فقیر رشد کرده و موقعیت کنونی اش را با سعی و پشتکار خودش به دست آورده است (ثابت پاسال ، همانجا).

ثابت در طول زندگی خود، به ویژه از ١٣٣٢ ش به بعد، با خاندان پهلوی (ازجمله شمس واشرف ، دو خواهر محمدرضاشاه ) و شخص شاه ، و شخصیتهای مهم سیاسی ایران ، از جمله عبدالکریم ایادی ، پزشک مخصوص دربار و منسوب به بهائیت ، مناسبات دوستانه ای داشت که همین امر زمینة رشد سریع او را فراهم کرد (الموتی ، ١٣٦٩ـ١٣٧٣ ش ، ج ٥، ص ٣١١) و سبب شد منابع سرمایه گذاری او به بهترین نحو تأمین شود. وزارت اقتصاد نیز، به دستور دربار، تسهیلات گسترده ای در اختیار ثابت قرار داد ( رجوع کنید به روحانی ، ص ٣٨٩؛
از ظهور تا سقوط : مجموعة اسناد لانة جاسوسی آمریکا ، ج ١، ص ١٠٠؛
منصوری ، ج ١، ص ٣٢٦؛
الموتی ، ١٣٧٤ ش ، ج ٢، ص ١١٢). ثابت با نخست وزیران وقت ، از جمله حسین علاء و امیرعباس هویدا، نیز مناسبات دوستانه داشت و بنا بر بعضی شواهد، آنان در برخی از شرکتهای ثابت سهام داشتند (الموتی ، ١٣٦٩ـ ١٣٧٣ ش ، ج ١١، ص ٣٤، ج ٣، ص ٩٧؛
صفائی ، ج ١، ص ٢٨١ـ ٢٨٢). وی همچنین به شاه و شخصیتهای سیاسی و غیرسیاسی کمکهای مالی زیادی می کرد، به ویژه در برگزاری جشنهای ٢٥٠٠ ساله ، تأمین کنندة اصلی هزینه ها بود (افراسیابی ، ص ٧٢٩).

ثابت برای اولین بار در ایران فرستندة تلویزیونی ایجاد کرد و در ١٣٣٥ ش ، پخش برنامه های تلویزیونی را ابتدا در آبادان و سپس در تهران آغاز نمود (دلدم ، ١٣٧٢ ش ، ص ٢٣١؛
سفری ، ج ٢، ص ٢٥٥). در زمان نخست وزیری منوچهر اقبال ، دولت تصمیم گرفت امتیاز پخش را از ثابت بخرد، اما به سبب اختلافات مالی و دخالت دربار عملی نشد. در ١٣٤٨ ش ، در دورة نخست وزیری هویدا، شبکة تلویزیونی متعلق به ثابت در اختیار تلویزیون ملی قرار گرفت (الموتی ، ١٣٦٩ـ١٣٧٣ ش ، ج ١١، ص ٣٤ـ٣٦، ج ١٥، ص ١٣٧).

ثابت از دولت اسرائیل حمایتهای مالی بسیار می کرد. درجنگ شش روزة اعراب و اسرائیل (خرداد ١٣٤٥/ ژوئن ١٩٦٦)، وی وظیفة جمع آوری کمکهای مالی بهائیان را بر عهده گرفت . حمایتهای ثابت از اسرائیل وی را چنان نزد آنان محبوب کرد که بر یکی از خیابانهای تل آویو (تل حبیب * ) نام او را گذاشتند (دلدم ، ١٣٧٧ ش ، ج ٣، ص ١٣٣٤؛
نیز رجوع کنید به نجفی ، ص ٦٩٠ـ ٧٢٠؛
برای آگاهی از رابطة بهائیان با دولت اسرائیل و علل آن رجوع کنید به زاهد زاهدانی ، ص ٢٥٧ـ ٢٥٨؛
نیز رجوع کنید به بهائیت * ).

ثابت از اعضای محفل ملی بهائیان ایران بود و از ثروت خود برای گسترش بهائیت در ایران و سراسر جهان استفاده می کرد. از جمله اقدامات او بود: خریداری املاک پیرامون حظیرة القدس در تهران ، دیوارکشی اطراف زمینهای مشرق الاذکار (مشرق الاذکار: معبدهای قاره ای بهائی ) در منطقة لویزان تهران ، کمکهای وسیع مالی برای احداث محفل ملی بهائیان پاکستان ، ساخت ایوان مقام اعلی در جبل کَرمِل ، حظیرة القدس بهائیان در هندوستان ، مشرق الاذکار در سانتیاگو (شیلی )، و معابد بهائیان در مصر و استرالیا و اردن (رائین ، ص ٣٦٢ـ٣٦٣؛
دلدم ، ١٣٧٧ ش ، ج ٣، ص ١٣٣٣ـ١٣٣٤؛
معماران تباهی ، ج ٣، ص ٤٠ـ٤١؛
نیز رجوع کنید بهاسناد ش ٦٦ و ٦٠ و ٣١ و ٢٣ و ١٩ و ١٣ و ١١ و ٨ و ٧: ٤٥ـ١١٢ موجود در آرشیو مؤسسة تاریخ معاصر ایران ). به علاوه ، او عضو باشگاه لاینز (ادارة اطلاعات ، امنیت و آزادی ملت ) و روتاری (روتاری : از سازمانهای جنبی سازمان فراماسونری ) در تهران بود (مرکز اسنادانقلاب اسلامی ، ص ١٨٧).

پس از صدور فتوای آیت اللّه بروجردی مبنی بر لزوم ترک معامله و معاشرت مسلمانان با اعضای فرقه بهائی ( رجوع کنید بهقیام ١٥ خرداد به روایت اسناد ساواک ، ج ١، ص ٤٨ـ٤٩)، با توجه به اختصاص بخشی از درآمد کارخانة پپسی کولا به تبلیغات بهائیان ، مردم متدین محصولات این کارخانه را تحریم کردند (همانجا؛
انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک ، کتاب ٨، ص ٢٥٧؛
اسناد انقلاب اسلامی ، ج ٢، ص ٣٢٢ـ٣٢٣). سالها بعد، دامنة این تحریم با صدور فتوای برخی دیگر از مراجع تقلید، که در آن صریحاً خرید و فروش و تبلیغ و آشامیدن پپسی کولا منع شده بود ( اسناد انقلاب اسلامی ، ج ٥، ص ١٤٧)، گسترده شد.

در پی اجرای طرح دولت برای مبارزه با گران فروشی در ١٣٥٤ ش ، ثابت به اتهام گران فروشی تحت تعقیب قرار گرفت و او ناگزیر در ١٣٥٥ ش به پاریس و سپس به امریکا رفت و بخش عمدة سرمایه اش را به خارج از کشور منتقل کرد و دیگر به کشور بازنگشت . وی در ١٣٦٩ ش در لوس آنجلس درگذشت (دلدم ، ١٣٧٧ ش ، ج ٣، ص ١٣١٤؛
الموتی ، ١٣٦٩ـ١٣٧٣ ش ، ج ١١، ص ٣٦؛
گراهام ، ص ١١٧).

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران (٢٢ بهمن ١٣٥٧)، بیشتر اموال ثابت پاسال مصادره شد. در ٢٥ تیر ١٣٥٨ شورای انقلاب ، برای حفظ صنایع کشور، اموال مصادره شده را مشمول قانون حفاظت و توسعة صنایع ایران کرد و در پی آن ، کارخانه ها ملی شدند. بخشی از اموال حبیب اللّه ثابت بعدها به بنیاد مستضعفان سپرده شد (الموتی ، ١٣٦٩ـ١٣٧٣ ش ، ج ١٦، ص ١٣٤؛
ایران . قوانین و احکام ، ص ٢٧٥ـ٢٧٦)، اگرچه خانوادة وی در دورة پهلوی بیشتر مؤسسات خود را نزد بانکها گرو گذاشته و چند برابر ارزش واقعی آنها وام گرفته و به صورت ارز از کشور خارج کرده بودند (دلدم ، ١٣٧٧ش ، ج ٣، ص ١٣٣٣). فرزندان ثابت هم اکنون فعالیتهای تجاری او را ادامه می دهند.

منابع :
(١) از ظهور تا سقوط : مجموعة اسناد لانة جاسوسی آمریکا ، ج ١، تهران : مرکز نشر اسناد لانة جاسوسی آمریکا، ١٣٦٦ ش ؛
(٢) اسناد انقلاب اسلامی ، ج ٢، ج ٥، تهران : مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، ١٣٧٤ ش ؛
(٣) بهرام افراسیابی ، تاریخ جامع بهائیت ( نوماسونی )، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٤) مصطفی الموتی ، ایران در عصر پهلوی ، لندن ١٣٦٩ـ ١٣٧٣ ش ؛
(٥) همو، بازیگران سیاسی از مشروطیت تا سال ١٣٥٧: روز شمار زندگی نخست وزیران ایران ، ج ٢: از علی سهیلی تا دکتر علی امینی ، لندن ١٣٧٤ ش ؛
(٦) انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک ، کتاب ٨ : مرداد ماه سال ١٣٥٧ ( ١/٥/٥٧ تا ٢٣/٥/٥٧ )، تهران : وزارت اطلاعات ، مرکز بررسی اسناد تاریخی ، ١٣٨٠ ش ؛
(٧) ایران . قوانین و احکام ، مجموعة کامل قوانین و مقررات و آراء و نظرات مشورتی راجع به سلب و تحدید مالکیت به نفع دولت ، زیر نظر محسن نجفی خواه ، تهران : سازمان جمع آوری و فروش اموال تملیکی ، ١٣٨١ ش ؛
(٨) ایران . وزارت امور خارجه ، نشریة اخبار و اسناد (مهر ـ اسفند١٣٥٣)؛
(٩) حبیب اللّه ثابت پاسال ، «از دوچرخه سازی تا تأسیس اولین فرستنده تلویزیون ملی »، سالنامة دنیا ، سال ١٧ (١٣٤٠ ش )؛
(١٠) اندرو دانکن ، غارت ایران ، یورش به سوی پول ، ترجمة فضل اللّه نیک آئین ، تهران ١٣٥٨ ش ؛
(١١) اسکندر دلدم ، خاطرات من و فرح پهلوی ، تهران ١٣٧٧ش ؛
(١٢) همو، زندگی و خاطرات امیرعباس هویدا ، تهران ١٣٧٢ ش ؛
اسماعیل رائین ، انشعاب در بهائیت پس از مرگ شوقی ربانی ، تهران

(١٣) ( ١٣٥٧ ش ) ؛
(١٤) شاپور رواسانی ، دولت و حکومت در ایران در دوره تسلط استعماری سرمایه داری ، تهران : نشر شمع ، ( بی تا. ) ؛
(١٥) فخر روحانی ، اهرمها ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(١٦) سعید زاهد زاهدنی ، بهائیت در ایران ، تهران ١٣٨٠ ش ؛
(١٧) محمدعلی سفری ، قلم و سیاست ، ج ٢: از کودتای ٢٨ مرداد تا ترور منصور ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(١٨) ابراهیم صفائی ، نخست وزیران ، ج ١، تهران ١٣٥١ ش ؛
(١٩) قیام ١٥ خرداد به روایت اسناد ساواک ، ج ١: زمینه ها ، تهران : وزارت اطلاعات ، مرکز بررسی اسناد تاریخی ، ١٣٧٨ ش ؛
(٢٠) رابرت گراهام ، ایران : سراب قدرت ، ترجمة فیروزه فیروزنیا، تهران ١٣٥٨ ش ؛
(٢١) مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، فراماسونرها و روتارین ها و لاینزهای ایران ، تهران ١٣٧٧ ش ؛
(٢٢) معماران تباهی : سیمای کارگزاران کلوپهای «روتاری » در ایران ، به کوشش دفتر پژوهشهای مؤسسة کیهان ، ج ٣، تهران : کیهان ، ١٣٧٧ ش ؛
(٢٣) جواد منصوری ، تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد ، تهران ١٣٧٧ـ ١٣٧٨ ش ؛
(٢٤) محمدباقر نجفی ، بهائیان ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٢٥) ناصر نجمی ، دولتهای ایران از کودتای سوم اسفند ١٢٩٩ تا آذر ١٣٥٨: از سید ضیاء تا بازرگان ، ( تهران ) ١٣٧٠ ش .

/ حسن شمسینی غیاثوند /