ثابت بن عَجلان انصاری ، از صِغار تابعین یا از شخصیتهای پس از تابعین یعنی اَتْباع تابعین (ابن حِبّان ، ج ٦، ص ١٢٥؛ ابن حَجَر عَسقَلانی ، ١٤١٨، ص ٥٥٥). از تاریخ زندگی او اطلاع موثق و دقیقی در دست نیست . برخی وی را حِمْصی و شامی خوانده اند ( رجوع کنید به ذهبی ، ج ١، ص ٣٦٤؛ ابن حجرعسقلانی ، ١٤١٣، ج ١، ص ١٤٦). برخی نیز او را از مردم ارمنستان دانسته اند ( رجوع کنید به مِزّی ، ج ٤، ص ٣٦٤؛ ابن حجر عسقلانی ، ١٤١٥، ج ١، ص ٥٥٣). به گفتة مرزبانی ، ثابت از شعرای شیعه بوده (ص ٤٥) و در صفّین شهید شده است (همان ، مقدمة امینی ، ص ٢٢)، اما اگر او را از اتباع تابعین بدانیم ، این نظر چندان پذیرفتنی نیست .

تابعین مشهوری که ثابت از ایشان روایت کرده است عبارت اند از: حسن بصری ، سعیدبن جُبَیر، سعیدبن مُسَیِّب ، عامر شَعْبی ، ابن ابی مُلَیْکَه ، عطاءبن ابی رباح ، عِکْرِمة بن خالد مخزومی ، مجاهدبن جَبْرمکی ، محمدبن سیرین و محمدبن مسلم بن شهاب زُهْری (ابن عساکر، ج ٣، ص ٣٧١؛ مزّی ، همانجا).

برخی روایت کنندگان از وی عبارت اند از: اسماعیل بن عیّاش ، بَقیّة بن الولید، سُویدبن عبدالعزیز، عبدالملک بن محمد صَنعانی و عتّاب بن بشیر (بخاری ، ١٤٠٧، ج ٢، جزء ١، قسم ٢، ص ١٦٦؛ مزّی ، ج ٤، ص ٣٦٥).

برخی از رجال شناسان گفته اند که ثابت بن عجلان ، انس بن مالک (متوفی ٩١)، یکی از کهنسال ترین صحابیان رسول خدا، را درک کرده ( رجوع کنید به ابن ابی حاتم ، ج ٢، ص ٤٥٥؛ ذهبی ، ج ١، ص ٣٦٥) و از او حدیث شنیده بود (ابن ابی حاتم ، همانجا). ابن حبّان این خبر را مردود دانسته است (همانجا).

در بارة وثاقت ثابت بن عجلان در منابع رجالی ، آرای گوناگونی بیان شده است . بنا بر گزارشی از ابن عساکر (ج ٣، ص ٣٧٢)، احمدبن حنبل در پاسخ پرسش فرزندش عبداللّه در بارة وثاقت ثابت بن عجلان ، سکوت اختیار کرد و مزّی (همانجا) سکوت احمدبن حنبل را حاکی از تردید وی در این باب دانسته است . به نظر حافظ عبدالحق نیز استناد به احادیث وی نادرست است (به نقل ذهبی ، همانجا). عقیلی (سفر ١، ص ١٧٦) نیز معتقد است که در حدیث نباید از ثابت پیروی شود. از سوی دیگر، یحیی بن مَعین و نَسایی (صاحب سنن ) او را توثیق کرده اند (به نقل ذهبی ، ج ١، ص ٣٦٤ـ ٣٦٥).

به عقیدة ابن ابی حاتِم (همانجا)، ثابت بن عجلان فردی صالح الحدیث بوده است . در مجموع می توان نتیجه گرفت که روایات وی در صورتی قابل استناد است که با احادیث راویان ثقه مخالفتی نداشته باشد و در غیر این صورت ، روایاتش به دلیل نادر یا غریب بودن مردود تلقی می شود ( رجوع کنید بهابن حجر عسقلانی ، ١٤١٥، همانجا). در کتب حدیث و جوامع روایی موجود، احادیث چندانی از او گزارش نشده است ( رجوع کنید بهابن عَدیّ، ج ٢، ص ٣٠٢؛
ذهبی ، ج ١، ص ٣٦٥). بخاری در ا٥٨لصحیح (ج ٦، ص ٢٣١) یک حدیث (نیز رجوع کنید به ابن حجر عسقلانی ، ١٤١٨، ص ٥٥٥ ـ ٥٥٦) و ابن عدیّ (ج ٢، ص ٣٠١ـ ٣٠٢) سه حدیث از وی نقل کرده است (نیز رجوع کنید به ذهبی ، ج ١، ص ٣٦٤).

ابوداوود (ج ٢، ص ٢١٢)، نسائی (ج ٧، ص ١٧٨) و ابن ماجه (ج ١، ص ٥٠٩) نیز در سنن خود احادیثی به نقل از ثابت بن عجلان آورده اند (نیز رجوع کنید به مزّی ، ج ٤، ص ٣٦٦).

منابع :
(١) ابن ابی حاتم ، کتاب الجرح والتعدیل ، حیدرآباد دکن ١٣٧١ـ١٣٧٣/ ١٩٥٢ـ١٩٥٣، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٢) ابن حبّان ، کتاب الثقات ، حیدرآباد دکن ١٣٩٣ـ١٤٠٣/١٩٧٣ـ١٩٨٣، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
ابن حجرعسقلانی ، تقریب التهذیب ، چاپ مصطفی

(٣) عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٣/١٩٩٣؛
(٤) همو، کتاب تهذیب التهذیب ، چاپ صدقی جمیل عطار، بیروت ١٤١٥/١٩٩٥؛
(٥) همو، هدی الساری : مقدمة فتح الباری ، چاپ عبدالعزیزبن عبداللّه بن باز و محمد فؤاد عبدالباقی ، بیروت ١٤١٨/١٩٩٧؛
(٦) ابن عدیّ، الکامل فی ضعفاءالرجال ، چاپ عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوّض ، بیروت ١٤١٨/ ١٩٩٧؛
(٧) ابن عساکر، تهذیب تاریخ دمشق الکبیر ، چاپ عبدالقادر بدران ، بیروت ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٨) ابن ماجه ، سنن ابن ماجة ، استانبول ١٤٠١/١٩٨١؛
(٩) سلیمان بن اشعث ابوداوود، سنن ابی داود ، استانبول ١٤٠١/١٩٨١؛
(١٠) محمدبن اسماعیل بخاری ، صحیح البخاری ، استانبول ١٤٠١/١٩٨١؛
(١١) همو، کتاب التاریخ الکبیر ، ( بیروت ? ١٤٠٧/١٩٨٦ ) ؛
(١٢) محمدبن احمد ذهبی ، میزان الاعتدال فی نقدالرجال ، چاپ علی محمد بجاوی ، قاهره ١٩٦٣ـ١٩٦٤، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٣) محمدبن عمرو عقیلی ، کتاب الضعفاءالکبیر ، چاپ عبدالمعطی امین قلعجی ، بیروت ١٤٠٤/ ١٩٨٤؛
(١٤) محمدبن عمران مرزبانی ، اخبار شعراءالشیعة ، چاپ محمدهادی امینی ، بیروت ١٤١٣/١٩٩٣؛
(١٥) یوسف بن عبدالرحمان مِزّی ، تهذیب الکمال فی اسماءالرجال ، ج ٤، چاپ بشارعواد معروف ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٦) احمدبن علی نسائی ، سنن النسائی ، استانبول ١٤٠١/ ١٩٨١.

/ کامران ایزدی مبارکه /