دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٢٠٦
ثابت بن اسلم حلبی ، فقیه و نحوی و قاری شیعی اهل حلب . کنیه اش ابوالحسن و از شاگردان بر جستة ابوالصّلاح حلبی (متوفی ٤٤٧) بود و پس از او تصدی کارهایش را بر عهده گرفت (ذهبی ، ١٤٠٦، ج ١٨، ص ١٧٦؛ ابن حَجَر عَسقَلانی ، ج ٢، ص ٧٥). ثابت سرپرست کتابخانه ای از موقوفات سیف الدوله حمدانی (حک : ٣٣٣ـ٣٥٦) در حلب بود (ذهبی ، ١٤١٤، حوادث و وفیات ٤٤١ـ٤٦٠ ه ، ص ٤٩٩). در قرن ششم ، منتجب الدین رازی (ص ٣٥) از ثابت بن احمدبن عبدالوهاب حلبی فقیه یاد کرده است که شاگرد ابوالصّلاح حلبی بوده ؛ اما آقابزرگ طهرانی (ج ٤، ص ٢٢٦) او را کسی جز ثابت بن اسلم و متأخر از او دانسته است .
از تألیفات ثابت ، کتابی ذکر شده است در اثبات اینکه قرائت عاصم بن ابی النَّجود (متوفی ١٢٧) منطبق با قرائت قریش بوده است (ذهبی ، ١٤١٤، همانجا؛ قس آقابزرگ طهرانی ، همانجا). اثر دیگر ثابت ، ابتداء دعوة العبیدیین و کشف عُوارهم است (آقابزرگ طهرانی ، ج ١، ص ٦٠) و در آن گزارشی از دعوت اسماعیلیان آورده و به نقد آرای آنان پرداخته است (ذهبی ، ١٤٠٦؛ همو، ١٤١٤، همانجاها). اسماعیلیان معتقد بودند که او با نوشتن این کتاب مذهب آنان را به نابودی کشانده است (همو، ١٤١٤، همانجا؛ صَفَدی ، ج ١٠، ص ٤٧٠)، ازاین رو به دستور مستنصر، خلیفة فاطمی (حک : ٤٢٧ـ٤٨٧)، او را دستگیر کردند، به مصر بردند و به دار آویختند (ذهبی ، ١٤٠٦؛ همو، ١٤١٤، همانجاها) و کتابخانة حلب را که در آن زمان دارای دهها هزار جلد کتاب بود، آتش زدند (همانجاها). در مورد آثار دیگر او و یا نسخ خطی یا چاپی آثار مذکور اطلاعی در دست نیست .
تاریخ ذهبی که قدیم ترین منبع در بارة ثابت بن اسلم است ، تاریخ قتل او را حدود سال ٤٦٠ ذکر کرده است (همانجا) و تراجم دیگر به اتفاق ، نیز همان تاریخ را ضبط کرده اند (صفدی ؛ ابن حجر عسقلانی ، همانجاها).
منابع :
(١) آقابزرگ طهرانی ؛
(٢) ابن حجر عسقلانی ، لسان المیزان ، حیدرآباد دکن ١٣٢٩ـ١٣٣١، چاپ افست بیروت ١٣٩٠/١٩٧١؛
(٣) محمدبن احمد ذهبی ، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام ، چاپ عمر عبدالسلام تدمری ، حوادث و وفیات ٤٤١ـ٤٦٠ ه ، بیروت ١٤١٤/ ١٩٩٤؛
(٤) همو، سیر اعلام النبلاء ، ج ١٨، چاپ شعیب ارنوؤط و محمدنعیم عرقسوسی ، بیروت ١٤٠٦/ ١٩٨٦؛
(٥) صفدی ؛
(٦) علی بن عبیداللّه منتجب الدین رازی ، فهرست اسماء علماء الشیعة و مصنفیهم ، چاپ عبدالعزیز طباطبائی ، بیروت ١٤٠٦/ ١٩٨٦.
/ زهرا نهاوندی /