تیمورتاش اوغوللری ، خاندانی که در سدة هشتم و اوایل سدة نهم در خدمت سلاطین دورة اول عثمانی بودند. برجسته ترین فرد این خاندان تیمورتاش (پسر قره علی بیگ )، امیر و وزیر عثمانی (متوفی رمضان ٨٠٦) بود. منابع متقدمِ تاریخ عثمانی این خاندان را آلِتیمورتاش خوانده اند.

پدر قره علی بیگ ، ایقوت الپ (متوفی ٧٢٥) در خدمت بنیانگذاران سلسلة عثمانی ، اَرطُغرل و عثمان اول ، بود. قره علی بیگ در نخستین سال حکومت اورخان (٧٢٦)، قلعة هَرَکَه را در خلیج نیقومدیه / نیکومدیا تصرف کرد و در محاصرة آیْدوس شجاعت بسیاری از خود نشان داد؛
تیری را که در چشمش فرورفته بود با دست خود بیرون کشید. از اصل و نسب این خاندان و سایر خاندانهای اشرافیِ دورة اول حکومت عثمانیان ، مانند چَندَرلی * / جَنْدَرلی ، اِورَنوس اوغوللری * و میخال اوغوللری * اطلاعات اندکی در دست است .

اولین بار، وقتی از تیمورتاش پاشا ذکر شده است که وی به دستور سلطان مراد اول و با کمک لالاشاهین * پاشا ( معلم سلطان مراد و نخستین بیگلربیگی روم ایلی ) ، فتوحات سلطان را در درة طونجه واقع در بلغارستان ادامه داد. وی در ٧٦٧ (حاجی خلیفه ، ١٨١٢، ص ٤٩ـ٥٠، این تاریخ را ٧٦٨ ذکر کرده ) ینیجه قزل آغاچ و یانْبولی را در دشت طنجه تسخیر کرد (همان ، ص ٣ـ٥٤، در همان تاریخ ). از اقدامات او در دهة بعد اطلاعی در دست نیست . تیمورتاش پاشا در اواخر جنگ صرب ـ بلغار (٧٧٧/ ١٣٧٥)، پس از درگذشت لالاشاهین ، بیگلربیگی روم ایلی و جانشین او شد. وی در این منصب با سامان بخشیدن به کار سپاه برتریهای خود را آشکار کرد. همچنین گروهی به نام وُینُق تشکیل داد که بیشتر آنان از رعایای عیسوی بلغاری بودند و تیمارداری اسبهای قشون و ارابه کشی را به عهده داشتند (هامر ـ پورگشتال ، ج ١، ص ١٨١ـ١٨٢). ظاهراً تیمورتاش مشوق استفادة سپاهیان از کلاه نمدی بود که معمولاً در بیله جک ساخته می شد و گذاشتن آن از زمان اورخان باب شده بود. فقط بیگها و افسران عالی رتبه می توانستند از کلاه قرمز رنگ استفاده کنند (همان ، ج ١، ص ٨٩ ـ٩٠). تیمورتاش پاشا با فتح قلعه های مُناسْتِر (بیتولی / بیتولا فعلی ) و پِرلِپه / پِریلپ و اشتیب / ایشتیپ (شتپ فعلی ) در ٧٨٤/ ١٣٨٢ ( رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ١٨١٢، ص ٩٢، ٩٦ـ٩٧؛
نیز رجوع کنید به همو، ١١٤٦، ص ٩٧)، شهرت مجدد یافت . تیمورتاش از واردار عبور کرد و در حمله به جنوب صربستان سه دژ را فتح کرد. این فتوحات ، سلطان نشین قارلی ـ ایلی (آیتولیا و آکارنانیا ) قلمرو پادشاه اپیروت ، کارلو دوم توکو (متوفی ٨٣٢/ ١٤٢٩)، را به مخاطره افکند. ظاهراً تیمورتاش در ٧٨٧/ ١٣٨٥ مسئولیت حمله به اَرْتَه (در نزدیکی دریای ایونی ) را، که اهالی اش گرایشهای جدایی طلبانه داشتند، پذیرفت (قس اپیرتکه ، ص ٢٢، ٢٢٩؛
هامر ـ پورگشتال ، ج ١، ص ٢٧٣). ازینرو، وی گاه در تسالی * و گاه در اپیروس (که ترخان بیگ * نیز در این مناطق پیروزیهایی کسب کرده بود)

به سر می برد.

در ٧٨٨، تیمورتاش به طور ناگهانی به آناطولی رفت . وی در دشت قونیه در نبرد سلطان مراد با علاءالدین علی (حاکم قره مان و یکی از خطرناکترین دشمنان سلطان مراد) رهبری ساقة سپاه (پس قراولان ) عثمانی را به عهده داشت . این جنگ با فرار حاکم قره مان و پیروزی عثمانیان خاتمه یافت . سلطان مراد بیشترین سهم از غنایم جنگی و عنوان وزارت ، یعنی پاشایی با سه توغ * ، را به تیمورتاش اعطا کرد. تیمورتاش ، نخستین بیگلربیگی عثمانی بود که چنین نشانی دریافت کرد. در ٧٨٩/١٣٨٧، سلطان مراد به اروپا حمله کرد. در این هنگام تیمورتاش در آناطولی ماند و در غیاب امیریعقوب / یعقوب بیگ ، منطقة گرمیان ـ ایلی را اداره کرد. در ٧٩٢/ ١٣٩٠، بار دیگر به بالکان رفت . به گفتة حاجی خلیفه در تقویم التاریخ ، تیمورتاش در این سال ، کراتووو (به ترکی قره طوه ) را در شرق اُسکوب (که به داشتن معادن نقره و مس شهرت داشت ) تسخیر کرد. در ٧٩٣، در پی حملة قره مانیان به بورسه و انقره (آنکارا)، تیمورتاش در بورسه اسیر و سپس آزاد شد. پس از آن ، به انتقام شکست پیشین خود، قره مانیان را در دشت آق چای (واقع در گرمیان ـ ایلی ) شکست داد و سرکردة آنان را، با آنکه شوهرخواهر سلطان بایزید اول بود، به دار آویخت . منجم باشی ، احتمالاً به نقل ادریس بدلیسی (ج ٣، ص ٣١١)، سرگذشت تیمورتاش را با تفصیل بیشتری نقل کرده است . به گفتة او، تیمورتاش به دستور سلطان بایزید اول ، در ٧٩٩ چانْغِزی * را در آناطولی و در ٨٠٠/ ١٣٩٧ـ ١٣٩٨ آتن و حومة آن را تصرف کرد (قس > تاریخ مختصر < ، ص ٥١٦ : مویرتازس ( تیمورتاش ) ؛
مورتمان ، ص ٣٤٦ به بعد). تیمورتاش ، همچنین بسنی * و مَلَطیه * را از ترکمانان و دیورگی را از کردها گرفت و دارنده و کَماخ * را نیز تصرف کرد (قس سعدالدین افندی ، ج ١، ص ١٥٠). وی دائماً در نبرد با اروپا و آسیای صغیر بود ( رجوع کنید بههامر ـ پورگشتال ، ج ١، ص ٢٤٨ـ٢٤٩). تیمورتاش در نبرد انقره (١٩ ذیحجة ٨٠٤)، به همراه پسرش ، یخشی ، به سرنوشت بایزید اول دچار و اسیر تیمور شد. هنگام کشف خزاین تیمورتاش در کوتاهیه ، تیمور او را سرزنش کرد و ابتدا با آزادی وی مخالفت نمود ( رجوع کنید بههمان ، ج ١، ص ٣٣٠؛
شرف الدین علی یزدی ، ج ٢، ص ٣٢٢، ٣٢٤).

تیمورتاش در دورة فترت خاندان عثمانی ( (٨٠٤ـ٨١٦) و منازعة شاهزادگان بر سر قدرت ) ، هنگامی که فرمانده لشکرِ امیرعیسی (چلبی ) در جنگ اولوآباد/ اولوباد (واقع در آسیای صغیر) بود، با نیرنگِ یکی از غلامانش به قتل رسید. سلطان محمد اول ، سَر او را به نشانة پیروزی برای برادرش ، سلیمان ، فرستاد ( اما این امر موجب خشم امیرسلیمان شد ) . تیمورتاش را در بورسه ، در آرامگاهی در کنار مسجدی که خود بنا نهاده بود، به خاک سپردند. نامش را بر سنگ مزارش ، «ملک الامرا تیمورتاش بن علی بیگ » حک کردند.

از وی چهار پسر برجا ماند که مناصبی همچون امارت ، وزارت ، سفارت و مقام علمی داشتند. یَخشی بیگ در جنگهای بالکان ، که به فتح نیش * در ٧٨٨ انجامید، شرکت داشت و در کوزووو و نبرد انقره نیز جنگیده بود. اوروج بیگ و علی بیگ در رویدادهای مربوط به دوزمه مصطفی و ازمیراوغلی جُنَید نقش مهمی داشتند. اوموربیگ (متوفی ٨٦٥) از فقهایی بود که برای مسجد بورسه موقوفه ای بنا نهاد. این موقوفه را پس از مرگش به نام او خواندند و وقفنامة آن نیز موجود است ( رجوع کنید بهتوحید، ص ٨٦٨ به بعد). عاشق پاشازاده ، مورخ عثمانی ، این وقفنامه را منبع خود قرار داد. علی چلبی ، پسر اوموربیگ ، دفتردارِ امیرمصطفی بود و پسر دیگرش ، عثمان چلبی ، ظاهراً در ٨٣٢ در محاصرة وارنا در حالی کشته شد که عنوان سنجق بیگی گرمیان ـ ایلی را داشت .

منابع :
(١) ادریس بدلیسی ، هشت بهشت ؛
(٢) مصطفی بن عبداللّه حاجی خلیفه ، تقویم التواریخ ، استانبول ١١٤٦/ ١٧٣٣ـ١٧٣٤؛
(٣) محمدبن حسنجان سعدالدین افندی ، تاج التواریخ ، ( استانبول ) ١٢٧٩ـ١٢٨٠؛
(٤) ( شرف الدین علی یزدی ، ظفرنامه : تاریخ عمومی مفصّل ایران در دورة تیموریان ، چاپ محمد عباسی ، تهران ١٣٣٦ ش ) ؛

(٥) Chronicon breve , in ed. Ducas, Bonn;
(٦) Epirotica , ed. J. Bekker, Bonn ١٨٤٩;
(٧) Mus ¤t ¤afa ¦ b. ـ Abd Alla ¦h H ¤a ¦d ¢j ¢d ¢j ¢ ¦âKhal ¦âfa, tr. J. von Hammer, Rumeli und Bosna, Vienna ١٨١٢;
(٨) J. von ammer-Purgstall, Geschichte de osmanischen Reiches , Pest ١٨٢٨-١٨٣;
(٩) C. Imber, The Ottoman empire ١٣٠٠- ١٤٨١ , Istanbul ١٩٩٠, index ;
(١٠) J. H. Mordtmann, "Die erste Eroberung von Athen durch die Tدrken zu Ende des ١٤. Jahrhunderts", Byzantinisch-Neugriechische Jahrbدcher, IV (١٩٢٣);
(١١) Ah ¤med Tewh ¦â¤d, in Ta ف r  ¦k ¢h ¢-i ـ Ot ¢h ¢ma ¦n  ¦End ¢j ¢دmeni med ¢j ¢mu ¦ Üas  °, no. ١٣, II;
(١٢) I .H. Uzun µar âíl â, Osmanl  tarihi , Ankara ١٩٦١, index;

برای مآخذ مربوط به اوایل تاریخ عثمانی (عاشق پاشازاده ، نشری ، ادریس بدلیسی ، روحی ، عالی ، سعدالدین ، کمال پاشازاده ، فریدون بیگ پاشا، و اسماعیل بلیغ ) نیز رجوع کنید به منابع مندرج در

(١٣) I A , s.v. "Timurta í" (by M. C. ìehہbeddin Tekindag §).

/ ف . بابینگر و ک . ا. باسورث ( د. اسلام ) /