تَیَمُّم ، مبحثی در باب طهارت در فقه . واژة تیمّم ، از ریشة یمم ، در لغت به معنای «قصد کردن » و «روی آوردن به یک کار یا یک چیز» است ( رجوع کنید به ابن فارِس ؛ ابن اثیر، ذیل «یمم ») و در برخی آیات قرآن کریم نیز به همین معنا آمده است ( رجوع کنید بهبقره : ٢٦٧؛ نیز رجوع کنید بهطُرَیحی ، ذیل «یمم »؛ بحرانی ،

ج ٤، ص ٢٤٣)، ولی باتوجه به معنای خاص آن در برخی آیات قرآن (نساء: ٤٣؛ مائده :٦)، در اصطلاح فقها و منابع اسلامی ، مفهومی خاص یافته (ابن اثیر؛
طریحی ، همانجاها) و مراد از آن ، طهارت مخصوصی است که به گونة اضطراری برای به جا آوردن نماز و دیگر عباداتی که به طهارت نیاز دارند، در مواردی که وضوگرفتن یا غسل کردن ناممکن یا دشوار باشد، مقرر شده است (ابن قُدامه ، ج ١، ص ٢٣٣؛
بَحْرانی ، همانجا).

به نظر فقهای مذاهب مختلف اسلامی ، در اصلِ مشروعیت تیمّم با استناد به آیات قرآن و احادیث ، نمی توان تردید کرد، اما آنان در جزئیات احکام آن اختلافاتی دارند ( رجوع کنید بهزُحَیلی ، ج ١، ص ٤٠٧؛
جزیری ، ج ١، ص ١٣٦؛
غروی تبریزی ، ج ١٠، ص ٦٧). از نظر فقها، تیمّم ــ که به آن «طهارتِ بدل » (بدل از وضو یا غسل ) نیز می گویند ــ در این موارد جایز است : فقدان آب یا دسترسی نداشتن به آب کافی برای وضو یا غسل (مائده : ٦)، ترس از کاربرد آب برای طهارت به سبب بیماری یا جراحت تمام یا بخشی از بدن ، دشواری شدیدِ به دست آوردن یا کاربرد آب ، نیاز شدید به آب موجود برای استفادة خود یا وابستگان خود در زمان حال یا آینده ، تزاحم کاربرد آب برای طهارت با واجبی مهمتر مانند رفع نجاست یا رفع تشنگی حیوان و مانند اینها، تنگ بودن وقت نماز به طوری که فرصت وضو گرفتن یا غسل کردن نباشد، و موارد دیگر ( رجوع کنید بهمحقق حلّی ، ج ١، ص ٣٨؛
بحرانی ، ج ٤، ص ٢٤٧ـ٢٩٠؛
طباطبائی یزدی ، ج ١، ص ٤٦٧ـ٤٨٢؛
جزیری ، ج ١، ص ١٤٠ـ١٤٣؛
امام خمینی ، ج ١، ص ١٠١ـ ١٠٦؛
زحیلی ، ج ١، ص ٤١٦ـ٤٢١).

به نظر فقهای امامی ، تیمّم کردن بدین ترتیب است :

زدن دو کف دست بر خاک یا سنگ یا مانند آن ، کشیدن (مسح ) کف هر دو دست به پیشانی و دوطرف آن تا بالای بینی ، کشیدن کف دست چپ بر پشت دست راست و کف دست راست بر پشت دست چپ ( رجوع کنید به محقق حلّی ، ج ١، ص ٤٠؛
طباطبائی یزدی ، ج ١، ص ٤٩٣ـ٤٩٤؛
توضیح المسائل مراجع ، ج ١، ص ٤٠٦). برخی فقهای شیعه در تیمّم بدل از غسل یا در تیمّم به طور کلی ، دو ضربه زدن بر خاک را لازم دانسته اند. فقهای اهل سنّت ، مسح تمامی صورت و شافعیان و حنفیان ، مسح دستها را تا مرفق ، در تیمّم واجب شمرده اند (جزیری ، ج ١، ص ١٤٧؛
زحیلی ، ج ١، ص ٤٣٠ـ٤٣١). برخی مذاهب اهل سنّت ، زدنِ دو ضربه بر خاک را در تیمّم لازم می دانند (همانجاها).

در منابع فقهی ، ارکان و شرایط دیگری نیز برای تیمّم ذکر شده است ، از جمله : وجوب نیّت ، انجام دادنِ کارْ بی واسطه (مباشرت )، ترتیب ، انجام گرفتن اجزای تیمّم بدون فاصله (موالات )، مسح پیشانی از بالا به پایین و مسح دستها از مچ تا نوک انگشتان ، نبودن مانع برای مسح و طهارتِ محل مسح (برای احکام و مباحث فقهی در این باره رجوع کنید بهجزیری ، ج ١، ص ١٤٤ـ ١٤٨؛
حکیم ، ج ٤، ص ٤١٤ـ٤٢٠؛
امام خمینی ، ج ١، ص ١٠٩ـ ١١١؛
غروی تبریزی ، ج ١٠، ص ٢٧٧ـ٢٩٠؛
زحیلی ، ج ١، ص ٤٢٧ـ٤٣٢). همچنین در پاره ای منابع فقهی ، سنن و آداب تیمّم از دیدگاه مذاهب مختلف اسلامی گردآوری شده است ( رجوع کنید به زحیلی ، ج ١، ص ٤٤٥ ـ ٤٤٨؛
جزیری ، ج ١، ص ١٤٨ـ١٤٩).

از جمله مهمترین شرایط جواز تیمّم ، لزوم جستجو به منظور یافتن آب برای غسل یا وضوست و میزان جستجوی لازم در منابع فقهی ذکر شده است ( رجوع کنید بهغروی تبریزی ، ج ١٠، ص ٧٦ـ٨٣؛
جزیری ، ج ١، ص ١٤١ـ١٤٣). تیمّم باید با خاک صورت گیرد، ولی بیشتر فقهای امامی و حنفیان و مالکیان ، با استناد به آیة ششم سورة مائده و احادیث ، تیمّم با سنگ ، ریگ ، کلوخ و مانند اینها را نیز صحیح می دانند ( رجوع کنید بهتوضیح المسائل مراجع ، ج ١، ص ٣٩٩ـ٤٠٠؛
بحرانی ، ج ٤، ص ٢٤٤ـ٢٤٥؛
طباطبائی یزدی ، ج ١، ص ٤٨٥؛
زحیلی ، ج ١، ص ٤٣٨) و البته پاکی آنها را نیز شرط کرده اند ( رجوع کنید بهزحیلی ، همانجا؛
توضیح المسائل مراجع ، ج ١، ص ٤٠٣).

بنا بر احادیث ، خاک همانند آب ، پاک و پاک کننده است ( رجوع کنید بهحرّ عاملی ، ج ١، ص ١٣٣؛
برای توجیه علمی این نظر رجوع کنید بهبازرگان ، ص ٨٧ ـ ٩٢).

در منابع فقهی ، مسائل و فروع متعددی در بارة تیمّم مطرح شده است ، از جمله اینکه آیا با از بین رفتن عذر، نمازی که با تیمّم خوانده شده ، باید دوباره خوانده شود یا نه ، و اینکه آیا در ابتدای وقت نماز یا عبادات دیگر، به جا آوردن آنها با تیمّم جایز است یا نه ، و بسیاری مسائل دیگر (برای تفاصیل رجوع کنید بهطباطبائی یزدی ، ج ١، ص ٥٠٠ ـ٥١٢؛
امام خمینی ، ج ١، ص ١١١ـ ١١٤؛
زحیلی ، ج ١، ص ٤١٠ـ٤١٥). به نظر فقها، تیمّم با نقض طهارت ، یافته شدن آب ، و با از میان رفتن عذری که تیمّم را جایز کرده ، نقض می گردد ( رجوع کنید به حکیم ، ج ٢، ص ٤٦٠ـ٤٦١؛
زحیلی ، ج ١، ص ٤٤٩).

منابع :
(١) علاوه بر قرآن ؛
(٢) ابن اثیر، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر ، چاپ طاهراحمد زاوی و محمود محمد طناحی ، قاهره ١٣٨٣ـ ١٣٨٥/ ١٩٦٣ـ ١٩٦٥، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٣) ابن فارس ؛
(٤) ابن قدامه ، المغنی ، چاپ افست بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٥) مهدی بازرگان ، مطهرات در اسلام ، تهران : الفتح ، ( بی تا. ) ؛
(٦) یوسف بن احمد بحرانی ، الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة ، قم ١٣٦٣ـ١٣٦٧ ش ؛
(٧) توضیح المسائل مراجع : مطابق با فتاوای دوازده نفر از مراجع معظّم تقلید ، گردآورنده محمدحسن بنی هاشمی خمینی ، قم ١٣٧٨ ش ؛
(٨) عبدالرحمان جزیری ، کتاب الفقه علی المذاهب الاربعة ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٩) حرّ عاملی ؛
(١٠) محسن حکیم ، مستمسک العروة الوثقی ، نجف ١٣٨٨/ ١٩٦٨، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(١١) روح اللّه خمینی ، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران ، تحریرالوسیلة ، قم : دارالعلم ، ( بی تا. ) ؛
(١٢) وهبه مصطفی زحیلی ، الفقه الاسلامی و ادلّته ، دمشق ١٤٠٩/١٩٨٩؛
(١٣) محمدکاظم بن عبدالعظیم طباطبائی یزدی ، العروة الوثقی ، تهران ١٣٩٩؛
(١٤) فخرالدین بن محمد طریحی ، مجمع البحرین ، چاپ احمد حسینی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(١٥) علی غروی تبریزی ، التنقیح فی شرح العروة الوثقی ، تقریرات درس آیت اللّه خوئی ، قم : مؤسسه احیاء آثار الامام الخوئی ، ( بی تا. ) ؛
(١٦) جعفربن حسن محقق حلّی ، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام ، چاپ عبدالحسین محمدعلی بقال ، قم ١٤٠٨.

/ یحیی رهایی /