دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤١٥٨
تیره بولی (یا تیرِه بولو) ، شهری در ساحل دریای سیاه
در ترکیه ، واقع در استان (ایل ) گیرسون ، نیز مرکز یک شهرستان (ایلچه ). این شهر در هشتاد کیلومتری غرب طرابزون در َ٠١ ْ٤١ عرض شمالی و َ٤٩ ْ٣٨ طول شرقی قرار دارد.
تیره بولی ــ که در اصل از مستعمرات میلتوس در قرن هفتم پیش از میلاد بوده و در آن زمان تریپولیس خوانده می شده ــ به دلیل بی حفاظ بودن بندر و دشواری دسترسی مناطق داخلی به آن و نیز به دلیل دامنه های شیبدار وادی هَرشیت (فیلابونیتِس قدیم )، اهمیت کمی داشته است . تیره بولی از ٦٠٠/١٢٠٤ ملک شخصی کومننوسهای بزرگ ، فرمانروایان طرابزون ، بود. کلاویخو (ص ١٢٣) از این شهر یاد کرده است . به هنگام فتح طرابزون در ٨٦٥/١٤٦١، سلطان محمد فاتح تیره بولی را تصرف کرد. این شهر ــ که پس از تصرف عثمانی ، در اسناد، دریبولی نامیده شد ــ جزو ناحیة کورتون گردید و قبیلة ترکمن چِپْنی ــ که از قرن هفتم /چهاردهم به بعد پسکرانة تیره بولی را اشغال کرده بودند ــ در آن ساکن شدند. سرشماری ٨٩١/١٤٨٦ (باشباقانلق قاپوسی ( ؟ ) ، تاپو تحریر، ش ٨٢٨، ص ٥٩٢) از وجود ٦٧ خانوادة مسیحی (و پنج بیوه ) در قلعة تیره بولی خبر می دهد اما از وجود خانواده ای مسلمان سخن نمی گوید. در ٩٢١/١٥١٥ (همان ، ش ٥٢، ص ٦٠٩ـ٦١٣) ٢١١ خانوادة قدیمیتر مسیحی و شصت خانوادة جدید (به اضافة شش فرد مجرد و چهار بیوه ) و چهار خانوادة مسلمان در آنجا زندگی می کردند اما در پسکرانه ، روستاهای مسیحی نشین وجود نداشت . در ٩٦١/١٥٥٣ (همان ، ش ٢٨٨) ٣٢٠ خانوادة مسیحی و پانزده خانوادة مسلمان ساکنِ آنجا بود. تورنفور (١١١٣/ ١٧٠١) آن را دهکده خوانده است . در اوایل قرن سیزدهم / آغاز قرن نوزدهم ، که منازعات محلی رؤسای جزء منطقه را تکه تکه کرده بود، ظاهراً تیره بولی مقرّ یکی از اعیان بوده است . جمعیت تیره بولی در ١٢٥٠/١٨٣٤، طبق برآورد همیلتون ، چهارصد خانوادة مسلمان و صد خانوادة
مسیحی (ج ١، ص ٢٥٣ـ٢٥٧) و در ١٢٦٢/١٨٤٦، طبق تخمین امر دو ال ، ٤٥٠ خانوادة مسلمان و ١٥٠ خانوادة مسیحی بوده است (١٨٥٩). کوئینه از ٠٠٠ ، ٨ تن جمعیت (٦٠٠ ، ٥ مسلمان ، ٠٠٠ ، ٢ یونانی ارتدوکس و ٤٠٠ ارمنی گریگوری ) در اوایل دهة ١٨٩٠/ ح ١٣٠٧ـ ١٣١٨ خبر می دهد (ج ١، ص ٥٣). شهر در آن زمان هشت مسجد، دو کلیسای یونانی و یک کلیسای ارمنی ، ٣٥٠ دکه و دکان ، دو خان (کاروانسرا) و یک حمام (همان ، ج ١، ص ٥٤ ـ ٥٥) داشت . این منطقه به طور متوسط ٠٠٠ ، ٥ تُن میوة مغزدار تولید می کرد. در ١٣٣٤/١٩١٦، در جنگ جهانی اول ، پیشروی ارتش روسیه تا ساحل راست رود هَرشیت موجب فرار مسلمانان منطقه شد. ساکنان یونانی هم در سوم صفر ١٣٣٥/٢٩ نوامبر ١٩١٦ به شابین قره حصار (قره حصار شرقی ) تبعید شدند. در سرشماری ١٣٠٥ش /١٩٢٧، فقط ٣٧٥ ، ٣ تن ساکن تیره بولی بودند و جمعیت شهر تنها در ١٣٥٩ـ١٣٦٩ش / دهة ١٩٨٠ از میزان جمعیت در ١٣٣٢/ ١٩١٤ گذشت . امروزه تیره بولی مرکز منطقه ای کشاورزی است که در آن چای کاری تا حدی جای کشت میوه های مغزدار را گرفته است .
منابع :
(١) ( روی گونثالث د کلاویخو، سفرنامة کلاویخو ، ترجمة مسعود رجب نیا، تهران ١٣٤٤ش ) ؛
(٢) A. A. Bryer and D. Winfield, The Byzantine monuments and topography of the Pontus, Washington, D. C. ١٩٨٥, ٤٧, ١٣٨-١٤٤;
(٣) Cuinet, La Turquie d'Asie;
(٤) Fr. MinasBiji íkyan, Karadeniz k y lar tarih ve cog §rafyas ) ١٨١٧-١٨١٩ ), edited and translated into French by Hrant Andreasyan, Istanbul ١٩٦٩, ٣٨-٣٩;
(٥) M. Tayyib Gخkbilgin, "XVII. yدzy âl ba ílar ânda Trabzon livas â", Belleten , XXVI (١٩٦٢), ٣٣٤;
(٦) W. J. Hamilton, Researches in Asia Minor , London ١٨٤٢;
(٧) Hommaire de Hell, Voyage en Turquie et en Perse, Paris ١٨٥٩;
Georghios Sakkas, I istoria ton Ellinon tis Tripoleos Pontou, Nikaia ١٩٥٧.
/ یراسیموس ( د. اسلام ) /