تیران و کَرْوَن ، شهرستانی در استان اصفهان ، به مرکزیت شهر تیران . این شهرستان از شمال و مشرق به شهرستان نجف آباد، از جنوب به شهرستان شهرکرد و از مغرب به شهرستان فریدن محدود، و مشتمل است بر دو بخش به نامهای کرون و مرکزی ، چهار دهستان و دو شهر به نامهای تیران و عسکران /عسگران . رشته کوه زاگرس در آن امتداد دارد. کوههای مهم آن عبارت اند از: لَمْ بُلاغ در جنوب غربی ، کوه تل در شمال غربی ، بَرزه گُلّه در جنوب شرقی ، تپه قلعه در شمال آبادی جاجا، و کوه بلند در شمال . رود مهم آن ، رود دایمی مرغاب (یا کرون / تیران رود) است که از کوههای دالان از ارتفاع تقریباً ٤٥٠ ، ٣ متری و از بیست کیلومتری شرق فریدن سرچشمه می گیرد و با جهت غربی ـ شرقی ، پس از عبور از شهرستان تیران و کرون ، به زاینده رود می ریزد (افشین ، ج ١، ص ٧٧).

این شهرستان از گیا، بادام کوهی ، گز، گون ، گل گاوزبان ، خاکشیر و شاه تره ، و از زیا، گرگ ، پلنگ ، شغال ، روباه ، قوچ ، میش وحشی و کبک دارد. محصولات عمدة آن ، گندم و جو و بنشن ، و محصولات باغی آن سیب و انگور و بادام و گردوست .

اهالی تیران و کرون عمدتاً به کشاورزی و دامداری (به شیوة صنعتی ) و زنبورداری ، قالی بافی (با طرح نجف آبادی ) و کار در معدن اشتغال دارند. راه اصلی اصفهان ـ اراک از آنجا می گذرد. این شهرستان دارای معادن فعالِ سرب و روی و معادن غیرفعال مرمریت است (سازمان برنامه و بودجة استان اصفهان ، فصل ١٤، ص ١).

جمعیت تیران و کرون در سرشماری ١٣٧٥ش ، ٧٠٥ ، ٦٨ تن ذکر شده است که از این تعداد ٥٥٥ ، ١٧ تن (ح ٢٥%) شهرنشین و بقیه روستانشین بوده اند.

در تقسیمات کشوری ١٣٢٩ ش ، کرون یکی از دهستانهای شهرستان فریدن بود (ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، ج ٣، ص ٢٦٦). در تقسیمات کشوری ١٣٥٥ ش ، تیران و کرون نام دو دهستان در بخش حومة شهرستان نجف آباد بود. طبق تصویبنامة هیئت وزیران ، در ١٣٦٩ ش بخش تیران و کرون ، به مرکزیت شهر تیران ، تشکیل شد که شامل دهستانهای کرون علیا، کرون وسطا، کرون سفلا و رضوانیه می شد (ایران . قوانین و احکام ، ص ٨٠٥). در ١٣٧٧ ش ، شهرستان تیران و کرون به مرکزیت شهر تیران تشکیل شد که مشتمل بر دو بخش ، چهار دهستان (رضوانیه ، وَرْپُشت ، کرون سفلا و کرون علیا) و شهر تیران بود (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی ، ١٣٧٧ ش ، ص ١٢). سپس در خرداد ١٣٧٩ آبادی عسکران تبدیل به شهر شد و به عنوان مرکز بخش کرون ، در ترکیب شهرستان تیران و کرون در آمد (همو، ١٣٨٢ش ، ص ٢٠).

آثار قدیمی تیران و کرون عبارت اند از: قلعه ای در آبادی جاجا، ویرانة برجی به نام کفترخون در آبادی تَندِران ، و حمام و برجی در مزرعة قُمیشْلو ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٧١، ص ٦٦، ٦٨، ٢٠١). منطقة حفاظت شده و پناهگاه حیات وحش قمیشلو با وسعت ٧٥٠ ، ٨٥ هکتار، از بهترین زیستگاههای قوچ و میش وحشی و از مراکز دیدنی شهرستان است (سازمان برنامه و بودجة استان اصفهان ، فصل ١٥، ص ٢).

شهر تیران ، مرکز شهرستان تیران و کرون . در ارتفاع حدود ٦٤٠ ، ١ متری ، در ٢١ کیلومتری مغرب شهر نجف آباد و در دشت واقع شده است . کوه یارکه جی و کوه وجین پایین در شمال شرقی و کوه وجین بالا در شمال این شهر قرار دارد. رود مرغاب از وسط شهر می گذرد. این شهر از طریق جادة نجف آباد ـ اصفهان با مرکز استان ارتباط می یابد. جمعیت تیران در سرشماری ١٣٧٥ ش ، ٥١١ ، ١٣ تن بوده است . تیران

در ١٣٤٥ ش تبدیل به شهر شد (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی ، ١٣٨٢ ش ، همانجا). از جمله آثار قدیمی آنجا امامزاده ای به نام احمد حنیفه است ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٧١، ص ٦٧).

علی جناب اصفهانی در الاصفهان (ص ١٢٨) در بارة وجه تسمیة تیران گفته که تیران از «تیر» به معنای درخت و بیشه و «ان » به معنای جا و مکان ترکیب شده است .

در بارة پیشینة تاریخی شهر تیران در دورة قبل از اسلام اطلاعی در دست نیست . حمداللّه مستوفی (ص ١٧٢) در سدة هشتم از «تیران »ی در ده فرسنگی اصفهان سخن گفته که احتمالاً همان شهر تیران امروزی است . از سدة هشتم تا دورة قاجار در بارة تیران در منابع مطلبی دیده نشده است . ارباب اصفهانی (ص ٣١٤) در دورة ناصرالدین شاه قاجار (١٢٦٤ـ١٣١٣)، در ذکر بلوکات اصفهان ، تیران را متعلق به بلوک کرون سفلا دانسته و گفته که طیران و طهران ضبط دیگر تیران است . رزم آرا در ١٣٣٢ش ، تیران را مرکز دهستان کرون ، با جمعیتی بالغ بر ١٠٠ ، ٦ تن ذکر کرده و نوشته که معدن قلع دارد و قلع آن به طور سنّتی استخراج و به تهران حمل می شود. همچنین از وجود نفت در سیزده کیلومتری شمال آن خبر داده است (ج ١٠، ص ٥٢، ١٥٦).

منابع :
(١) محمدمهدی بن محمدرضا ارباب اصفهانی ، نصف جهان فی تعریفِالاصفهان ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٤٠ش ؛
(٢) یداللّه افشین ، رودخانه های ایران ، تهران ١٣٧٣ش ؛
(٣) ایران . قوانین و احکام ، مجموعة قوانین و مقررات مربوط به وزارت کشور: از آغاز پیروزی انقلاب اسلامی تا پایان سال ١٣٦٩ ، تهران ١٣٧٠ش ؛
(٤) ایران . وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهی ایران ، تهران ١٣٥٥ش ؛
(٥) ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور ، ج ٣، تهران ١٣٣١ش ؛
(٦) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، اسامی عناصر و واحدهای تقسیماتی همراه با مراکز ، تهران ١٣٧٩ش ؛
(٧) همو، سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، تهران ١٣٧٧ش ؛
(٨) همو، نشریة تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتی به همراه شمارة مصوبات آن ، تهران ١٣٨٢ ش ؛
(٩) علی جناب اصفهانی ، الاصفهان ، به کوشش محمدرضا ریاضی ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(١٠) حمداللّه مستوفی ؛
(١١) رزم آرا؛
(١٢) سازمان برنامه و بودجة استان اصفهان ، نگاهی به شهرستان تیران و کرون ، اصفهان ١٣٧٦ ش ؛
(١٣) فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٧١ : اصفهان ، تهران : ادارة جغرافیائی ارتش ، ١٣٦٧ش ؛

(١٤) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: شناسنامة آبادیهای کشور، استان اصفهان ، شهرستان نجف آباد ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(١٥) همو، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(١٦) نقشه تقسیمات کشوری ایران ، مقیاس ٠٠٠ ، ٥٠٠ ، ٢:١، تهران : گیتاشناسی ، ١٣٧٧ش .

/ صنوبر منصوری /