تیاذُق / تیاذوق ، پزشک مخصوص حَجّاج بن یوسف ثقفی (حک:٤٥-٩٥) حاکم اموی عراق.زبان مادریاو یونانی بود(سزگین، ج٣، ص ٢٠٧-٢٠٨). تشخیص هویت او به سبب اشتباهاتی که در املای نام او روی داده دشوار است.ظاهرا شکلهای مختلفی برای نام وی ضبط کرده اند، از جمله ، «تیادوق » (ابن ندیم ، ( متوفی ٣٨٥ ) ، ص ٣٦٠)؛ «ثیاذوق » (الگود ، ص ٦٨) و «تَیاذُق » (سزگین ، همانجا)، صورتهایی معرّبِ از تئودوکوس است . اولمان (ص ٢٢ـ٢٣) تیاذوق را صورتی احتمالی از تئودوخوس دانسته است . قِفْطی (متوفی ٦٤٦؛ ص ١٠٥، ش ٣، ص ١٠٨، ش ١٥) دو پزشک به نامهای «تیاذوق » و «ثاذون » را ذکر کرده که در خدمت حجّاج بن یوسف بودند و در بارة ثاذون نوشته که روزی حجّاج از او سؤال کرد که داروی ترک گِل خواری چیست ، او پاسخ داد: «اراده ای چون ارادة تو، ای امیر» و حجّاج گِلی را که در دست داشت به زمین انداخت و دیگر هرگز گِل نخورد. ابن ابی اصَیْبِعه (متوفی ٦٦٨؛ ص ١٨٠) همین حکایت را عیناً برای تیاذوق نقل کرده است . ابن عِبْری (٦٢٣ـ ٦٨٥ ؛ ص ١٩٤) نیز، احتمالاً به تأسی از قفطی ، از دو تن به نام «تیاذوق » و «ثاودون » یاد کرده که هر دو پزشک حجّاج بودند اما لوکلر (ج ١، ص ٨٢ ـ٨٣) آوردن چند شرح حال مشابه تحت نامهای مختلف را در تاریخ الحکماء قفطی مسبوق به سابقه دانسته (در این مورد اریباسیوس را شاهد آورده ) و نتیجه گرفته که ما تنها با یک پزشک و آن هم تئودوکوس مواجهیم .

بیشتر مؤلفان دورة اسلامی (برای نمونه رجوع کنید به قفطی ، ص ١٠٥؛ ابن عبری ، همانجا) تیاذوق را از پزشکان مبرِّز و مشهور دورة اموی ذکر کرده اند که شاگردان بزرگی مانند فُرات بن شَحْناثا، طبیب عیسی بن موسی عباسی (متوفی ١٦٧)، ولیعهد در دوران حکومت منصور (١٣٦ـ ١٥٨)، تربیت کرد.

سزگین (ج ٣، ص ٢٠٧ـ ٢٠٨) چهار اثر را که معلوم نیست در اصل به یونانی بوده یا عربی ، برای تیاذوق ذکر کرده : ١) الکُنّاش ، که سزگین منقولات رازی در الحاوی را از این کتاب می داند؛ ٢) قصیدة فی حفظ الصحة که اولمان (ص ٢٢ـ٢٣) انتساب آن را به تیاذوق نادرست دانسته ؛ ٣) کتاب أبدال الادویة و کیفیة دَقِّها و ایقاعها و إذابتها و شی ء من تفسیر اسماء الادویة (در بارة تهیة داروها و بَدَلهای داروها)؛ ٤) الفصول فی الطبّ ، که ظاهراً خلاصه ای از الکنّاش وی بوده است . از این آثار چیزی باقی نمانده ، اما برخی از حکیمان دورة اسلامی در آثار خود از تیاذوق نقل قول کرده اند. قدیمترین مؤلفی که او را یاد کرده ، عبداللّه بن مُسلم بن قُتَیبَة دینوری (متوفی ٢٧٦) است که بی ذکر نام کتاب ، چند توصیة بهداشتی او به حجّاج بن یوسف را در کتاب عُیون الاخبار (ج ٣، جزء ٩، ص ٢٧٠) آورده است ، مانند اینکه «فقط گوشت حیوانات جوان را که خوب پخته شده باشد، بخور»؛ «پس از ناهار بخواب و پس از شام راه برو، حتی صد قدم ».

تیاذوق علاوه بر توصیه های بهداشتی ، دستورهایی نیز برای درمان بعضی بیماریها داده ، که رازی آنها را در بعضی مجلدات الحاوی نقل کرده است (مثلاً رجوع کنید به ج ١٠، ص ١٠٦ـ١٠٧، ١٦٤ـ ١٦٥، ١٩٣، ج ١١، ص ١٥٩).

تیاذوق عقاید و آرای بهداشتی خود را در ده دستور برای حجّاج خلاصه کرده ، از جمله : «تا گرسنه نشده ای غذا نخور؛ تا وقتی که هنوز غذایی در معده باقی است ، چیزی نخور؛ از خوردن چیزهایی که دندانها نمی توانند آنها را خُرد کنند بپرهیز؛ پس از غذا بلافاصله چیزی ننوش ؛ یک روز در میان استحمام کن ؛ ادرار خود را نگه ندار حتی اگر سواره باشی ؛ بر مقدار خون در بدن بیفزای ؛ با شکم خالی آب سرد ننوش ؛ قبل از خواب قضای حاجت کن » (به نقل ابن ابی اصیبعه ، ص ١٧٩).

منابع :
(١) ابن ابی اصیبعه ، عیون الانباء فی طبقات الاطباء ، چاپ نزار رضا، بیروت ( ١٩٦٥ ) ؛
(٢) ابن عبری ، تاریخ مختصرالدول ، چاپ انطون صالحانی یسوعی ، لبنان ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٣) ابن قتیبه ، کتاب عیون الاخبار ، بیروت : دارالکتاب العربی ، ( بی تا. ) ؛
(٤) ابن ندیم ؛
(٥) محمدبن زکریا رازی ، کتاب الحاوی فی الطب ، حیدرآباد دکن ١٣٧٤ـ١٣٩٠/ ١٩٥٥ـ١٩٧١؛
(٦) علی بن یوسف قفطی ، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملَتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء ، چاپ لیپرت ، لایپزیگ ١٩٠٣؛

(٧) Cyril L. Elgood, A medical history of Persia and the Eastern Caliphate , ٢nd ed., Amsterdam ١٩٧٩;
(٨) Lucien Leclerc, Histoire de la mإdecine arabe , Paris ١٨٧٦;
(٩) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , vol.٣ : Medizin, Pharmazie, Zoologie, Tierheilkunde bis ca. ٤٣٠ H., Leiden ١٩٧٠ ;
(١٠) Manfred Ullman, Die Medizin im Islam , Leiden ١٩٧٠.

/ مستوره خضرایی /