دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤١٢١
تهرانی ، حسنعلی ، فقیه و عالم قرن چهاردهم . وی در تهران به دنیا آمد (امین ، ج ٥، ص ٢١٤). از تاریخ تولدش اطلاعی در دست نیست . او پس از آشنایی با مقدمات و سطوح ، همراه استادش آخوندملاعلی دماوندی ، و همدرسش سیدعزیزاللّه تهرانی به نجف (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ٤، ص ٣٧٩) و پس از چند سال به سامرا رفت و از شاگردان خاص میرزامحمدحسن مجددشیرازی (میرزای شیرازی ) شد. تهرانی پس از نیل به درجة اجتهاد در زمان حیات میرزا، در حوزه به تدریس سطوح عالی پرداخت . همچنین تصدی امور مدرسة میرزای شیرازی را در سامرا، در زمان حیات وی ، به عهده داشت (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٤، ج ١، قسم ١، ص ٤٥٤ـ ٤٥٥؛ همو، ١٣٦٢ ش ، ص ١٣١).
تهرانی در ١٣١٤ از عتبات به تهران بازگشت اما ناسازگاری او با ارکان حکومت قاجار موجب شد که به مشهد برود (گلپایگانی ، ص ٣٣٠). وی در مشهد به تدریس فقه و اصول پرداخت . در بحثهای او بسیاری از فضلا و مدرّسان حوزة مشهد حاضر می شدند (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٤، ج ١، قسم ١، ص ٤٥٥). برخی از شاگردان وی این اشخاص بودند: سیدحسین موسوی معروف به ادیب بجنوردی ، ملامحمدعلی فاضل خراسانی ، میرزا علی اکبر نوغانی و سیدمحمدباقر رضوی (مدرس رضوی ؛ ١٢٧٠ـ١٣٤٢) صاحب شجرة طیبّه که از وی اجازة روایت داشته است (مدرس ، ص ٢٤٩، ٣٠٢، ٣٠٨؛ فاضل خراسانی ، مقدمة آشتیانی ، ص ٦٧؛ امین ، ج ٩، ص ١٨٥).
تهرانی از مقبولیت عامه برخوردار بود و در کنار درس و بحث ، امام جماعت مسجد گوهرشاد بود (آقابزرگ طهرانی ، همانجا). وی در ٤ رمضان ١٣٢٥ در مشهد درگذشت (همانجا) و در صُفة قوام شیرازی به خاک سپرده شد (مؤتمن ، ص ٤٢٦).
تهرانی ، منتخبی از رسالة عملیة فارسی وحید بهبهانی معروف به مَتاجِر را که مطابق با فتاوی میرزای شیرازی شده بود، به عربی ترجمه کرد (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ١٩، ص ٥٩). همچنین تقریرات درس میرزای شیرازی را از اول «بیع » تا آخر «خیارات » تحریر نمود (همان ، ج ٤، ص ٣٧٦). احتمالاً رسالة فی الکبائر ، که در بارة گناهان کبیره است ، از آثار اوست (فاضل ، ج ٢، ص ٨٩٥).
منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات اعلام الشیعة ، جزء ١: نقباء البشر فی القرن الرابع عشر ، مشهد ١٤٠٤؛
(٣) همو، میرزای شیرازی : ترجمة هدیة الرازی الی الامام المجدد الشیرازی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٤) امین ؛
(٥) محمود فاضل ، فهرست نسخه های خطی کتابخانه جامع گوهرشاد مشهد ، مشهد ١٣٦٣ـ ١٣٦٧ ش ؛
(٦) محمدعلی فاضل خراسانی ، «شرح دعاء العرفة »، نشریة دانشکدة الهیات و معارف اسلامی مشهد ، ش ٢٦ـ٢٧ (بهار و تابستان ١٣٥٧)؛
(٧) محمد گلپایگانی ، علمای بزرگ شیعه از کلینی تا خمینی ، قم ١٣٦٤ ش ؛
(٨) عبدالرحمان بن نصراللّه مدرس ، تاریخ علماء خراسان ، چاپ محمدباقر ساعدی خراسانی ، مشهد ١٣٤١ش ؛
(٩) علی مؤتمن ، راهنما، یا، تاریخ و توصیف دربار ولایتمدار رضوی ( ع )، تهران ١٣٤٨ ش .
/ غلامرضا جلالی /