دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤١١٤
تهران ، استان ØŒ شهرستان Ùˆ شهری در شمال ایران . این مقاله به لهجه Ùˆ Øوزة ÙلسÙÛŒ Ùˆ عرÙانی در تهران نیز Ù…ÛŒ پردازد.
١) استان ØŒ به مرکزیت شهر تهران ØŒ به وسعت Øدود نوزده هزار کیلومتر مربع در شمال ایران Ùˆ در جنوب رشته کوههای البرز مرکزی واقع است . از شمال به استان مازندران ØŒ از مشرق به استان سمنان ØŒ از جنوب به استانهای قم Ùˆ مرکزی Ùˆ از مغرب به استان قزوین Ù…Øدود Ù…ÛŒ شود Ùˆ مشتمل است بر شهرستانهای تهران ØŒ اسلامشهر، پاکدشت ØŒ دماوند، ری ØŒ ساوجبلاغ ØŒ شمیرانات ØŒ شهریار، نظرآباد، ورامین ØŒ کرج ØŒ Ùیروزکوه Ùˆ رباط کریم . همچنین دارای ٤٢ شهر، ٣٤ بخش Ùˆ ٧٧ دهستان است . از شهرهای مهم آن تهران ØŒ کرج ØŒ Ùیروزکوه ØŒ دماوند، اسلامشهر، ورامین ØŒ ری ØŒ تجریش ØŒ شهریار، هشتگرد Ùˆ بومهن است .
ناهمواریهای استان تهران از شمال به جنوب به این بخشها تقسیم می شود:
ال٠) بلندیهای البرز. رشته کوههای البرز مرکزی با جهت عمومی غربی Ù€ شرقی در شمال استان گسترده شده است . مهمترین ارتÙاعات آن عبارت اند از: پالون گردن (مرتÙعترین قله : ٣٧٥ ØŒ ٤ متر)ØŒ خَرْسَرَک (مرتÙعترین قله :٢٢٠ ØŒ ٤ متر)ØŒ آبَند (مرتÙعترین قله : ١٨٧ ØŒ ٤ متر)ØŒ کَهار٠بزرگ (مرتÙعترین قله : ١٠٨ ØŒ ٤ متر)ØŒ قره داغ (مرتÙعترین قله : ٠٧٦ ØŒ ٤ متر، دارای بر٠دائمی )ØŒ طالقان (مرتÙعترین قله : ٠٥٦ ØŒ ٤ متر)ØŒ میان رود (مرتÙعترین قله : ٦٥٠ ØŒ ٣ متر، دارای مسیر اسکی Ùˆ سرچشمة چشمه اعلی / چشمه علی )ØŒ زرین کوه (مرتÙعترین قله : ٥١٠ ØŒ ٣ متر، دریاچه های Ù‡ÙŽÙˆÛŒÙر Ùˆ تار در جنوب این کوه قرار دارند) Ùˆ کَنْدَوان (مرتÙعترین قله : ٣٥٠ ØŒ ٣متر؛ جعÙری ØŒ ج ١ØŒ جاهای متعدد).
ب ) چینهای کناری البرز، متشکل از سنگهای آتشÙشانی سازند آبرÙتی کرج Ú©Ù‡ به آرامی چین خورده ØŒ Ùˆ ارتÙاعات توچال (مرتÙعترین قله : ٩٣٣ ØŒ ٣ متر) است . راندگی Ù…Ùشا در شمال ØŒ چینهای کناری البرز را از بلندیهای البرز جدا کرده Ùˆ بر اثر راندگی شمال تهران بر روی قسمت کوهپایه ای ØŒ دشت تهران جابجا شده است . در بخش شرقی نیز راندگی شمال تهران پس از گذشتن از درة Ø´Ùمْشَک به Ú¯Ùسل Ù…Ùشا نزدیک شده است ( پژوهش Ùˆ بررسی لرزه زمینساخت ایرانزمین ØŒ بخش ٥ØŒ ص ٢٧Ù€ ٢٨).
ج ) گسترة کوهپایة تهران (از شمال به جنوب )ØŒ Ú©Ù‡ مشتمل است بر تپه ماهورها یا بلندیهای سعادت آباد، شمیران ØŒ دزاشیب Ø› Ùرونشست شرقی Ùˆ غربی اوین ØŒ تجریش ØŒ نیاوران Ø› بلندیهای ارمنیه (تپه های Ù…Øمودیه ØŒ الهیه ØŒ قیطریه ØŒ Ùرمانیه )ØŒ شیان ØŒ کوثر؛ Ùرونشست داودیه Ø› Ùˆ بلندیهای طَرَشْت Ùˆ عباس آباد.
د) Ùرونشست جنوب استان ØŒ شامل چهار بخش است : دشت تهران ØŒ Ùرونشست ری ØŒ Ùرونشست جنوب ری ØŒ Ùرونشست کهریزک (همان ØŒ بخش ٥ØŒ ص ٢٧Ù€٣١). در این Ù…Øدوده ØŒ ناهمواری خاصی وجود ندارد (Ù…Øمودی ØŒ ص ٣٧).
سازند آبرÙتی تهران در نزدیکی کوهپایه به Ø´Ú©Ù„ مخروط اÙکنه است Ùˆ به سمت جنوب تبدیل به لایه های سیلیتی Ú©Ù… شیب Ù…ÛŒ شود. Øداکثر سن سازند آبرÙتی تهران را Øدود ده هزار سال تخمین زده اند ( پژوهش Ùˆ بررسی لرزه زمینساخت ایرانزمین ØŒ بخش ٥ØŒ ص ٤٢Ù€٤٣).
به طور Ú©Ù„ÛŒ رسوبات آبرÙتی تهران همگن است Ùˆ به سبب وجود سیمان٠سست میان قلوه سنگها، Ù†Ùوذپذیر Ùˆ دارای مقاومت مکانیکی نسبتاً بزرگی است . در نتیجه ØŒ رسوبات آبرÙتی تهران بهترین انبار آب را بویژه در مخروط اÙکنه های گسترة این استان تشکیل Ù…ÛŒ دهند. مخروط اÙکنه ها به سبب داشتن دانه بندی درشت بهترین جا برای تغذیة سÙره های آبدارند. چون در مخروط اÙکنه ها جریانهای دائمی آب یا سیلاب وجود دارد، سÙره های آبی مناسبی در آنها به وجود آمده است Ùˆ با وجود ژرÙای سÙره های آبی ØŒ این منطقه بهترین جا برای استخراج Ùˆ استÙاده از آبهای زیرزمینی است (همان ØŒ بخش ٥ØŒ ص ٤٧). کلیة قناتها Ùˆ چاههای عمیق در همین نهشته های آبرÙتی کواترنر ØÙر شده است (نیزرجوع کنید به ادامة مقاله ).
در جنوب استان تهران Ùˆ شمال شهر ری شکستگیهای (گسلهای ) مهمی در آبرÙتهای دشت ایجاد Ùˆ سبب Ùرونشستن زمین به صورت پله های متوالی شده است . مهمترین این گسلها از شمال به جنوب عبارت اند از: گسل شمال شهر ری ØŒ گسل جنوب شهر ری Ùˆ گسل کهریزک Ú©Ù‡ از مشرق به گسلهای پیشوا Ùˆ گرمسار متصل Ù…ÛŒ شود (Ù…Øمودی ØŒ ص ٣٧).
از ١٢٢٥ Ø´ (١٢٦٣) تا ١٣٦٢ Ø´ ØŒ به طور متوسط تقریباً هر سال یک زلزله با شدتهای متÙاوت در استان تهران Øادث شده است (رجوع کنید به پژوهش Ùˆ بررسی لرزه زمینساخت ایرانزمین ØŒ بخش ٥ØŒ ص ٢٣٣Ù€٢٦٣).
بر اساس آمار ایستگاههای هواشناسی سعدآباد (در شمیرانات )ØŒ مهرآباد (در شهرستان تهران )ØŒ کرج ØŒ ساوه Ùˆ ورامین (در پیرامون شهرستان تهران ) در دوره ای بیست ساله (١٣٥٣Ù€١٣٧٣ Ø´ )ØŒ Ù…ÛŒ توان سه نوع آب Ùˆ هوا را در استان
تهران تشخیص داد: ناØیة شمالی ØŒ با میانگین دمای Ù’٩ر١٢ Ùˆ متوسط بارش سالانه ٢ر٣٤٣ میلیمتر، از معتدلترین بخشهای استان تهران Ù…Øسوب Ù…ÛŒ گردد Ùˆ دارای آب Ùˆ هوای معتدل کوهستانی است . این ناØیه به علت مجاورت با کوهستان البرز جمعیت ساکن بیشتری دارد (توکلی نیا، ص ٢٢٠). ناØیة مرکزی ØŒ با میانگین دمای Ù’٦ر١٦ Ùˆ بارش متوسط سالانه ٢١٤ میلیمتر، دارای اقلیم گرم Ùˆ خشک است . اختلا٠دمای آن بین ماههای سرد Ùˆ گرم سال در مقایسه با ناØیة شمالی بیشتر است . ناØیة جنوبی ØŒ با اقلیم خشک بیابانی Ùˆ اختلا٠دمای زیاد در تابستان Ùˆ زمستان ØŒ شرایط سختی برای سکونت Ùˆ Ùعالیت دارد. میانگین دمای روزانه در این ناØیه Ù’١ر٢٠ Ùˆ متوسط بارش سالانة آن دویست میلیمتر است . آب Ùˆ هوای این ناØیه نیمه بیابانی است (همانجا). مقایسة اقلیمی٠پنج ایستگاه هواشناسی مذکور، ماههای خشک بیشتری را در دو ایستگاه مهرآباد Ùˆ ساوه نشان Ù…ÛŒ دهد. ایستگاههای کرج Ùˆ سعدآباد از اعتدال بیشتری بر خوردارند (همان ØŒ ص ٢٢١).
بادهای کویری در تابستان از جنوب شرقی ØŒ از ناØیة مَسیله ØŒ به سوی تهران Ù…ÛŒ وزند Ùˆ هوا را خشک Ùˆ غبارآلود Ù…ÛŒ کنند. باد جنوب غربی (معرو٠به باد شهریار) Ùˆ بادهای جنوبی نیز در مواقع گوناگون سال ØŒ بویژه تابستان ØŒ تهران را تØت تأثیر قرار Ù…ÛŒ دهند. در بهار Ùˆ پاییز Ùˆ زمستان ØŒ باد غربی Ùˆ در تابستان ØŒ باد جنوب شرقی باد غالب منطقه است . باد غربی در اعتدال هوای تهران تأثیر Ù…ÛŒ گذارد Ùˆ از نقش منÙÛŒ بیابان Ù…ÛŒ کاهد ولی بادهای بیابانی جنوب Ùˆ جنوب شرقی هوا را غبارآلود Ù…ÛŒ سازند (همانجا).
رودهای دائمی Ùˆ Ùصلی ØŒ سیلابها Ùˆ آبهای زیرزمینی منابع آب استان تهران اند.
از استان تهران چندین رود دائمی Ùˆ Ùصلی Ù…ÛŒ گذرد Ú©Ù‡ از مهمترین آنهاست : رود دائمی کرج ØŒ Ú©Ù‡ در مغرب استان با جهت عمومی جنوب شرقی به طول ٢٤٥ کیلومتر جریان دارد. با اØداث سد امیرکبیر قسمتی از آب آشامیدنی شهر تهران از آن تأمین Ù…ÛŒ شود (جعÙری ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٨٨Ø› Ùرهنگی ØŒ ص ١٠٠Ø› نیزرجوع کنید به کرج * ). جاجرود * از رودهای دائمی است Ú©Ù‡ با جهت عمومی جنوبی ØŒ به طول Øدود ١٤٠ کیلومتر در مشرق استان جریان دارد. با اØداث سد بتونی لتیان بر روی این رود، بیشتر آب آن آب آشامیدنی مردم تهران را تأمین Ù…ÛŒ کند (جعÙری ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٦٣Ø› Ùرهنگی ØŒ ص ١٢٨). طالقان رود نیز از رودهای دائمی است Ú©Ù‡ با جهت عمومی شمال غربی Ùˆ به طول پانزده کیلومتر در شمال غربی استان جریان دارد Ùˆ از مهمترین ریزابه های سÙیدرود به شمار Ù…ÛŒ آید (رجوع کنید به جعÙری ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٩٠Ø› نیز رجوع کنید به شاهرود * ØŒ رود).
رود دائمی دماوند، با جهت عمومی جنوب غربی Ùˆ سپس غربی ØŒ به طول Øدود سی کیلومتر از تلاقی رودهای تار Ùˆ رودبار در شهر دماوند تشکیل Ù…ÛŒ شود (همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٣٠Ø› نیز رجوع کنید به دماوند * ). رود شور Ùشاپویه ØŒ از رودهای دائمی است Ú©Ù‡ با جهت عمومی جنوب شرقی ØŒ به طول ٤٢٠ کیلومتر از دامنة غربی کوه قره داغ در دهستان سَجاسرود (استان زنجان ) سرچشمه Ù…ÛŒ گیرد. این رود پس از Ø·ÛŒ مساÙتی طولانی ØŒ وارد بخش Ùشاپویه Ù…ÛŒ شود Ùˆ پس از مخلوط شدن با رودخانة سرود، قسمتهای جنوب تهران را مشروب Ù…ÛŒ کند Ùˆ نهایتاً به دریاچة نمک Ù…ÛŒ ریزد (همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٠٧). رود Ùصلی Ú¯Ùلو، از مازادآب شاخه های Ùرعی جاجرود Ùˆ نهرهای دشت ورامین در Øدود Ù‡Ùده کیلومتری جنوب شهر پیشوا * در دشت ورامین ØŒ با جهت عمومی جنوب شرقی ØŒ به طول ١٩٠ کیلومتر، پس از عبور از شهرستان گرمسار به دشت کویر وارد Ù…ÛŒ شود (همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٣٠).
علاوه بر این رودها، در استان تهران رودهای دیگری همچون سپاه رود، جارجارو، هزاربند، آب سَنْگان ØŒ کورَک ØŒ دوآب ØŒ Ùˆ سیاهرود جریان دارند (همان ØŒ ج ٢ØŒ جاهای متعدد). سیلابها به طور طبیعی در ماههای سرد، مازاد آبها را از دشت خارج Ùˆ به سمت Øوضة انتهایی هدایت Ù…ÛŒ کنند. از مهمترین سیلابهای تهران سیلاب گلابدره در چهارم مرداد ١٣٦٦ØŒ بود (Ù…Øمودی ØŒ ص ٤١ØŒ ٤٣).
قرنهاست Ú©Ù‡ قسمتی از ذخایر مهم آبهای زیرزمینی استان تهران با قناتهای بسیار استخراج Ù…ÛŒ شود. اکنون ØŒ بخش مهمی از آب مصرÙÛŒ مردم تهران به وسیلة چاههای عمیق از دل همین نهشته ها بیرون کشیده Ù…ÛŒ شود Ùˆ قناتها غالباً جای خود را به این چاههای روزاÙزون داده اند. مسعود کیهان (ج ٢ØŒ ص ٣٢١Ù€ ٣٢٣) تعداد Ùˆ نام Ùˆ مشخصات قناتهای تهران (در ١٣٠٩) را در «اØصائیه قنوات شهر» آورده است Ú©Ù‡ وابستگی تهران آن
زمان را به آبهای زیرزمینی نشان Ù…ÛŒ دهد (نیزرجوع کنید به بخش ٣:
شهر تهران ). این وابستگی تا اتمام ساخت سد امیرکبیر بر روی رودخانة کرج (١٣٤٢ Ø´ ) بشدت ادامه داشت Ùˆ اکنون نیز آب قناتهای موجود به مصر٠آبیاری باغها Ù…ÛŒ رسد (Ùرهنگی ØŒ ص ١٠٠).
امروزه ØŒ در Ù…Øدودة تهران Ùˆ Øومه ØŒ Øدود پانصد رشته قنات وجود دارد (زمانی درمزاری ØŒ ص ١٢). به دنبال بهره گیری از نظام آبرسانی جدید، استÙاده از قناتها کاهش یاÙت Ùˆ به علت مصر٠آب سدها Ùˆ اÙزوده شدن Ùاضلابهای شهری Ùˆ دیگر نخاله های آبی به سÙره های آبی زیرزمینی ØŒ Ø³Ø·Ø Ø¢Ø¨Ù‡Ø§ÛŒ زیرزمینی در مناطقی از استان به Øدی بالا آمده Ú©Ù‡ مادرچاه قناتی با عمق نود متری ØŒ اکنون به عمقی کمتر از چهل متر رسیده است
(همان ØŒ ص ١٣).
در استان تهران ØŒ پوشش گیاهی Ù…Øدود Ùˆ از نوع بوته زار Ùˆ مرتع ØŒ Ùˆ به ندرت جنگل است . نوع Ùˆ درجة پوشش گیاهان مرتعی از شمال به جنوب استان تÙÙ†Ùکتر Ù…ÛŒ شود. مراتع غنی رشته کوههای شمال استان Ùˆ کوهپایه های آنها بسیار است Ùˆ در گذشته چراگاههای هر آبادی ØŒ نام Ùˆ نشان Ùˆ تقسیمات خاص خود را داشتند. اکنون با تبدیل زندگی کشاورزی Ùˆ دامداری آبادیهای شمیرانات به زندگی غیر کشاورزی ØŒ دیگر چندان از مراتع استÙاده نمی شود Ùˆ به همین سبب در بهاران رشته کوههای شمال استان سبزند. اÙزون بر این ØŒ در این رشته کوهها گیاهان دارویی Ùˆ صØرایی Ùراوان Ù…ÛŒ روید. بخش عمده ای از پوشش گیاهی استان تهران ØŒ درختان Ùˆ درختچه هایی مانند زرشک ØŒ آتلانقوش (بنه )ØŒ اÙرْس (سرو کوهی )ØŒ سماق ØŒ بادام کوهی ØŒ گیلاس ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ گلابی ØŒ انجیر، گردو، اوجا، انار Ùˆ گیاهان دارویی مانند Ú¯Ù„ گاوزبان ØŒ Ú¯Ù„ بنÙشه ØŒ Ú¯Ù„ خطمی ØŒ درمنه ØŒ خاکشیر، کاسنی ØŒ آویشن ØŒ مورْد، شیرین بیان ØŒ گون ØŒ کنگر، Ø´ÙÙ†Ú¯ ØŒ باریجه ØŒ Ù‚Ùدّومه ØŒ بومادران ØŒ بیدمشک Ùˆ روناس است ( Ùرهنگ جغراÙیائی آبادیها ØŒ ج ٣٨ØŒ ص ٧٢ØŒ ١٤٦ØŒ ٢٠٦ØŒ ٢٢٣).
Øیات جانوری استان تهران نیز مانند پوشش گیاهی آن تابع شرایط اقلیمی Ùˆ میزان ارتÙاع نواØÛŒ آن است . استان از زیا دارای قوچ ØŒ میش ØŒ Ú©ÙŽÙ„ ØŒ بز، آهو، گراز، گرگ ØŒ Ú©Ùتار، شغال ØŒ روباه ØŒ خرگوش ØŒ شوکا، پلنگ ØŒ خرس ØŒ گربه ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ تَشی (نوعی جوجه تیغی )ØŒ کبک ØŒ کبک دَری ØŒ تیهو Ùˆ قرقاول است (همانجاها).
اقتصاد. استان تهران یکی از قطبهای اقتصاد کشور است . تجمع کانونهای عمدة اقتصادی در این استان Ùˆ Ùˆ موقعیت سیاسی Ù€ اداری Ùˆ مرکزیت آن باعث شده است Ú©Ù‡ بخش عمدة امکانات صنعتی Ùˆ خدماتی در آن متمرکز شود. بخش کشاورزی نیز جایگاه ویژه ای در باÙت اقتصادی آن دارد ولی در مقایسه با بخشهای دیگر، به علت Ù…Øدودیتهای Ù…Øیطی Ùˆ تبدیل زمینهای کشاورزی به مناطق مسکونی Ùˆ تولیدی Ù€ صنعتی سهم کمتری را به خود اختصاص داده است .
بر اساس آمار ١٣٧٥ Ø´ ØŒ از میان شاغلان ده سال به بالای استان تهران ØŒ Øدود ٦٠% در بخش خدمات ØŒ Øدود ٣٤% در بخش صنعت Ùˆ Øدود ٣% در بخش کشاورزی Ùˆ ٣% در بخشهای دیگر مشغول به کارند (مرکز آمار ایران ØŒ ١٣٨١ Ø´ ØŒ ص ٤٤Ø› سازمان مدیریت Ùˆ برنامه ریزی استان تهران ØŒ ص ٩٤Ù€ ٩٥). توسعة صنایع استان تهران عمدتاً در امتداد راههای ورودی به شهر تهران بویژه در مسیرهای تهران Ù€ کرج ØŒ تهران Ù€ دماوند، تهران Ù€ ساوه Ùˆ تهران Ù€ قم صورت گرÙته است (برادران ØŒ
ج ١ØŒ ص ( ٢٠ ) ).
تا پایان ١٣٧٨ Ø´ ØŒ ١٧١ ØŒ ١٥ واØد صنعتی (Øدود١٣ واØدهای Ùعال کشور) در این استان Ùعالیت Ù…ÛŒ کردند. به منظور انتقال صنایع مزاØÙ… Ùˆ آلاینده Ùˆ ایجاد امکانات زیربنایی جهت اØداث واØدهای صنعتی جدید، شش شهرک صنعتی در استان ایجاد گردید: شهرکهای صنعتی عباس آباد Ùˆ علی آباد مجموعاً با ٢٢٤ واØد تولیدی در شهرستان پاکدشت ØŒ شهرکهای صنعتی چرمشهر Ùˆ سالاریه Ùˆ شمس آباد مجموعاً با ٣٠٦ واØد تولیدی در شهرستان ری ØŒ Ùˆ شهرک صنعتی اشتهارد با ١٤٧ واØد تولیدی در شهرستان کرج (همان ØŒ ج ١ØŒ ص ( ٢٥ ) ØŒ مقدمة شکری ØŒ ص ( ٧ ) ØŒ ( ١٢ ) ).
عمده ترین گروههای صنعتی استان تهران عبارت اند از: صنایع Ùلزی ØŒ صنایع کانی غیرÙلزی ØŒ صنایع برق Ùˆ الکترونیک ØŒ صنایع شیمیایی Ùˆ دارویی ØŒ صنایع سلولزی ØŒ صنایع نساجی Ùˆ چرم ØŒ صنایع غذایی Ùˆ قند Ùˆ صنایع متÙرقه (برادران ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٨ Ù€٥٩ØŒ ٦١ØŒ ١٩٣ØŒ ٢٤٥ØŒ ٣٤٣ØŒ Ùˆ جاهای دیگر؛ Ùرهنگ جغراÙیائی آبادیها ØŒ ج ٣٨ØŒ ص ٧٣Ù€٧٤ØŒ ٩٠ØŒ ٩٢ØŒ ١٦٧Ù€ ١٦٨ØŒ ٣٥٩Ù€٣٦٠ Ùˆ جاهای دیگر).
از ١٦٧ معدن در Øال بهره برداری استان تهران (در ١٣٧٩ Ø´ )ØŒ معادن زغال سنگ ØŒ کانیهای Ùلزی ØŒ شن Ùˆ ماسه ØŒ مواد معدنی شیمیایی Ùˆ نمک شایان ذکرند (رجوع کنید به مرکز آمار ایران ØŒ ١٣٨١ Ø´ ØŒ ص ٥٦ Ù€٥٧).
از میان Ùعالیتهای خدماتی استان ØŒ عمده Ùروشی Ùˆ خرده Ùروشی Ùˆ تعمیر وسایل Øمل ونقل بیشترین سهم را دارد (سازمان مدیریت Ùˆ برنامه ریزی استان تهران ØŒ ص ٩٤). به طور Ú©Ù„ÛŒ در سه دوره سرشماری از ١٣٥٥ تا ١٣٧٥ Ø´ ØŒ استان تهران از نظر اقتصادی در دو بخش خدمات Ùˆ صنعت Ùعالتر بوده است (توکلی نیا، ص ٣٤٧).
بر اساس شرایط توپوگراÙÛŒ Ùˆ اقلیمی ØŒ استان تهران را Ù…ÛŒ توان به دو منطقة کشاورزی تقسیم بندی کرد: ناØیة کوهستانی معتدل ØŒ Ú©Ù‡ مهمترین Ù…Øصولات کشاورزی آن سیب ØŒ گوجه سبز، گیلاس ØŒ زردالو، هلو، توت Ùˆ خرمالوست Ø› Ùˆ دشتها Ùˆ کوهپایه های جنوبی البرز، Ú©Ù‡ مهمترین Ù…Øصولات آن انگور، گندم ØŒ لوبیا، جو، ذرت علوÙÙ‡ ای ØŒ گوجه Ùرنگی ØŒ خیار Ùˆ انواع سبزی ØŒ سیب زمینی ØŒ چغندرقند Ùˆ پنبه است ( Ùرهنگ جغراÙیائی آبادیها ØŒ ج ٣٨ØŒ ص ١٦٧ØŒ ٢٠٦ØŒ ٢٢٣Ø› سازمان مدیریت Ùˆ برنامه ریزی استان تهران ØŒ ص ١٩٨Ù€١٩٩).
بر اساس آمار سال زراعی ١٣٧٩Ù€١٣٨٠ Ø´ ØŒ Ø³Ø·Ø Ø²ÛŒØ± کشت استان تهران Øدود دویست هزار هکتار بوده Ú©Ù‡ Øدود ٦٨% آن به Ù…Øصولات آبی Ùˆ ٣٢% باقیماندة آن به باغهای میوه اختصاص داشته است (سازمان مدیریت Ùˆ برنامه ریزی استان تهران ØŒ ص ١٩٠Ù€١٩٢). بر اساس آمار ١٣٨٠ Ø´ ØŒ استان تهران دارای ٨٢٠ ØŒ ٣٣ هکتار جنگل ØŒ Øدود ٠٠٠ ØŒ ٣٠٠ ØŒ ١ هکتار مرتع Ùˆ ٠٠٠ ØŒ ١٨٠ هکتار منطقة خشک است (همان ØŒ ص ٢٣٣).
دره ها Ùˆ دامنه های البرز مراتع غنی Ùˆ سرسبزی دارد Ú©Ù‡ برای تغذیة دامها بسیار مناسب است . در این استان ØŒ دامداری هم در دشتها Ùˆ هم در نواØÛŒ کوهستانی Ùˆ کوهپایه ای رواج دارد ( Ùرهنگ جغراÙیائی آبادیها ØŒ ج ٣٨ØŒ ص ٧٢). بر اساس آمار ١٣٨٠ Ø´ ØŒ استان دو کارگاه پرورش ماهی در شهرستانهای ری Ùˆ کرج دارد (سازمان مدیریت Ùˆ برنامه ریزی استان تهران ØŒ ص ٢٤٣). استان تهران Ù…ØÙ„ ییلاق Ùˆ قشلاق کوچگرهایی چون سنگسری ØŒ شاهسون بغدادی Ùˆ هَداوَند، بوربور، الیکایی ØŒ بولانی ØŒ پازوکی ØŒ عرب صØنایی ØŒ کله وند، کلهر Ùˆ کردبچه Ùˆ منصوری است (مرکز آمار ایران ØŒ ١٣٧٨ Ø´ ØŒ ص ١٨ØŒ ٢١ØŒ ٢٣ØŒ ٢٩ØŒ ٤٥ØŒ ٤٩Ù€٥٠ØŒ ٥٤).
راههای ارتباطی . بر اساس آمار ١٣٨٠ Ø´ ØŒ Ú©Ù„ راههای Øوزة استØÙاظی استان تهران Øدود ٩٣٨ ØŒ ١ کیلومتر است Ùˆ Øدود ١٨٩ کیلومتر از آزادراههای کشور در دو Ù…Øور تهران Ù€ قم Ùˆ تهران Ù€ قزوین ØŒ در این استان ØŒ امتداد دارد. طول راه اصلی استان نزدیک به ٠٣٣ ØŒ ١ کیلومتر است Ú©Ù‡ عمدتاً در این مسیرها قرار دارد: تهران Ù€ قزوین ØŒ تهران Ù€ قم ØŒ تهران Ù€ ساوه ØŒ تهران Ù€ آمل ØŒ تهران Ù€ چالوس ØŒ Ùˆ تهران Ù€ گرمسار. راههای Ùرعی استان نیز Øدود ٣٦٠ کیلومتر طول دارند (رجوع کنید به سازمان مدیریت Ùˆ برنامه ریزی استان تهران ØŒ ص ٤٢٥). راه آهن تهران Ú©Ù‡ در سه Ù…Øور شرقی ØŒ جنوبی Ùˆ غربی امتداد یاÙته ØŒ استان تهران را به سایر استانها Ùˆ به ترکیه Ùˆ سوریه Ùˆ ترکمنستان مرتبط Ù…ÛŒ سازد.
استان تهران چهار Ùرودگاه دارد (رجوع کنید به بخش سوم مقاله ).
این استان دارای یازده مرکز گمرک است Ú©Ù‡ جملگی در واردات Ùˆ Ù†ÙÙ‡ مرکز از آنها در صادرات کالا Ùعال اند (رجوع کنید به سازمان مدیریت Ùˆ برنامه ریزی استان تهران ØŒ ص ٤٠٠Ù€٤٠٣).
استان تهران در تقسیمات کشوری . اولین قانون تقسیمات کشوری تØت عنوان «قانون تشکیل ایالات Ùˆ ولایات Ùˆ دستورالعمل Øکام » در ١٤ ذیقعدة ١٣٢٥ به تصویب رسید Ú©Ù‡ بر اساس آن ØŒ کشور به چهار ایالت آذربایجان ØŒ کرمان Ùˆ بلوچستان ØŒ Ùارس ØŒ Ùˆ خراسان تقسیم شد (ایران . قوانین Ùˆ اØکام ØŒ ١٣١٨ Ø´ ØŒ ص ٩٩)ØŒ ولی در منابع سالهای نخست دوران پهلوی اول ØŒ از ایالت تهران نام برده شده است (برای نمونه رجوع کنید به سالنامه پارس ØŒ ص ٤٨ØŒ نقشه ).
در ١٣١٠ Ø´ ØŒ تهران یکی از ٢٧ ایالت ایران Ùˆ مشتمل بر این دوازده ولایت بود: تهران Ùˆ Øومه ØŒ Ùیروزکوه ØŒ دماوند، لواسان Ùˆ رودبار Ùˆ لورا Ùˆ شهرستانک ØŒ طالقان ØŒ خوار، ورامین ØŒ غار Ùˆ پشاپویه ØŒ شمیران ØŒ Ú©Ù† Ùˆ سولقان Ùˆ ارانگه ØŒ ساوجبلاغ ØŒ Ùˆ شهریار (کیهان ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٣٦Ù€١٣٧ØŒ ٣١٢). سپس در تقسیمات کشوری ١٣١٦ Ø´ ØŒ مجموعه ایالت تهران در استان شمال قرار گرÙت Ùˆ در تصویبنامة نهایی دی ١٣١٦ØŒ جزو استان دوم شد (ایران . قانون تقسیمات کشوری آبان ١٣١٦ØŒ چاپ اول ØŒ ص ١Ù€٢ØŒ ضمیمه ØŒ ص ١). طبق تصویبنامة شمارة ٥٣٩ ØŒ ١٤ مورخ ٢٢ مهر ١٣٢٦ØŒ استان تهران تشکیل شد Ùˆ شهرستانهای قزوین Ùˆ ساوه از استان یکم Ùˆ شهرستان قم از استان دوم متنزع Ùˆ به ضمیمة دو شهرستان Ù…Øلات Ùˆ دماوند تابع استان تهران شدند (همان ØŒ چاپ دوم ØŒ ضمیمه ØŒ ص ٨ Ù€٩). در این سال استان تهران دارای دوازده شهرستان Ùˆ ٤٦ بخش بود (همان ØŒ ص ٢٢Ù€ ٢٥). در ١٣٤٠ Ø´ ØŒ طبق تقسیمات کشوری جدید، همة شهرستانهای استان تهران در استان مرکزی قرار گرÙت ( د. Ùارسی ØŒ ذیل «تقسیمات کشور ایران »).
در ١٣٥٧ Ø´ ØŒ به موجب تصویبنامة شمارة ٥٢٨ ØŒ ٦٢ هیئت دولت ØŒ بار دیگر استان تهران به مرکزیت شهر تهران تشکیل شد Ùˆ مشتمل بود بر Ùرمانداریهای تهران ØŒ شمیرانات ØŒ ری ØŒ کرج ØŒ ورامین Ùˆ دماوند (بدیعی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٤٩). در اجرای مادّة دوازده قانون تعاری٠و ضوابط تقسیمات کشوری مصوب ١٣٦٢Ø´ ØŒ Ù†ÙÙ‡ شهرستان در استان تهران قرار گرÙت (ایران . قوانین Ùˆ اØکام ØŒ ١٣٧٠ Ø´ ØŒ ص ٨٢٩ Ù€٨٣٠).
در ١٣٦٥ Ø´ ØŒ استان تهران یکی از ٢٤ استان کشور بود Ùˆ مشتمل بود بر شهرستانهای تهران ØŒ شمیرانات ØŒ ری ØŒ کرج ØŒ ورامین ØŒ دماوند، Ùˆ قم ØŒ ٢٤ بخش Ùˆ ٥٣ دهستان (ایران . وزارت کشور، ص ١Ù€٢). در ١٣٦٨ Ø´ ØŒ شهرستانهای ساوجبلاغ Ùˆ شهریار در استان تهران تشکیل شدند (ایران . وزارت کشور، معاونت سیاسی Ùˆ اجتماعی ØŒ ١٣٨١ Ø´ ØŒ ص ٢٧Ù€ ٢٨). در ١٣٧٣ Ø´ ØŒ اسلامشهر، بنا به مصوبة مورخ ٢٢ خرداد ١٣٧٣ کمیسیون سیاسی Ù€ دÙاعی هیئت دولت ØŒ به شهرستان تبدیل Ùˆ شهرستان قزوین ضمیمة استان تهران شد (ایران . قوانین Ùˆ اØکام ØŒ ١٣٧٤ Ø´ ØŒ ص ٣٣٥ØŒ ٤٧٨Ù€٤٧٩). در ١٣٧٤ Ø´ این استان مشتمل بر ٣٣ بخش ØŒ ١٠٣ دهستان Ùˆ ٣٨ شهر گردید (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی Ùˆ اجتماعی ØŒ ١٣٧٤ Ø´ ØŒ ص ١٤Ù€١٥). بر اساس مصوبة مورخ ٤ اردیبهشت ١٣٧٥ مجلس شورای اسلامی ØŒ شهرستان قم Ùˆ بنا به مصوبة مورخ ٤ خرداد ١٣٧٦ شهرستان قزوین از استان تهران جدا شده Ùˆ هر کدام استانی مستقل گردیدند (ایران . قوانین Ùˆ اØکام ØŒ ١٣٧٧ Ø´ ØŒ ص ٢٤٥Ø› همو، ١٣٧٦ Ø´ ØŒ ص ٦٩Ù€٧٠).
در سرشماری ١٣٧٥ Ø´ ØŒ استان تهران دارای ٢٣٩ ØŒ ١٧٦ ØŒ ١١ تن جمعیت (Øدود ١٩% جمعیت Ú©Ù„ کشور) بود Ú©Ù‡ از این تعداد ١٥ر٨٤% در نقاط شهری Ùˆ ٨٥ر١٥% در نقاط روستایی ساکن Ùˆ بقیه غیرساکن بودند (مرکز آمار ایران ØŒ ١٣٧٦ Ø´ ØŒ ص شانزده ).
از Ú©Ù„ جمعیت استان تهران در ١٣٧٥ Ø´ ØŒ ٨٣ر٩٨% مسلمان ØŒ ٥٣ر٠% مسیØÛŒ ØŒ ٠٦ر٠% کلیمی ØŒ ١١ر٠% زردشتی بوده اند (همان ØŒ ص هجده ). زبان اصلی مردم استان تهران Ùارسی Ùˆ غالباً با لهجة تهرانی (رجوع کنید به ادامة مقاله ØŒ لهجة تهرانی ) است ( Ùرهنگ جغراÙیائی آبادیها ØŒ ج ٣٨ØŒ ص ٧١Ù€٧٢).
آثار Ùرهنگی ØŒ باستانی Ùˆ تاریخی . از مهمترین آثار Ùرهنگی Ùˆ تاریخی استان تهران ØŒ با توجه به قرارگیری آنها در هریک از شهرستانهای استان ØŒ این موارد است : تپه میمنت (پیش از تاریخ )ØŒ تپه واوان (دورة ساسانی ) Ùˆ تپة سیاب (دورة باستانی Ù€ اسلامی ) در شهرستان اسلامشهر؛ دژ Ú¯Ù„ خندان (دورة ساسانی )ØŒ برج شبلی (قرن پنجم )ØŒ امامزاده عبداللّه Ùˆ عبیداللّه (قرن Ù‡Ùتم )ØŒ مسجد جمعه (دورة سلجوقی ) در شهرستان دماوند؛ تپة سÙالی معمورین (هزارة ششم تا اول پیش از میلاد)ØŒ تپة پَرندک (پیش از تاریخ )ØŒ چخماق تپه (پیش از تاریخ )ØŒ تپة آلارد (پیش از تاریخ )ØŒ معبد تخت رستم (دورة اشکانی Ù€ ساسانی ) Ùˆ تپة کلمه
(دورة باستانی ـ اسلامی ) در شهرستان رباط کریم ؛ تپه چال ترخان * (دورة ساسانی )، تپة چشمه علی و قلعة آن (دورة ساسانی به بعد)، مقبرة بی بی شهربانو * (قرن چهارم )، زندان هارون (قرن چهارم )، برج طغرل * (قرن ششم )، کوه نقاره خانه (دورة سلجوقی )، آستانة شاه عبدالعظیم * و بقاع متصل
به آن (دورة مغول به بعد)ØŒ بقعة ابن بابویه (قرن هشتم )ØŒ در شهرستان ری Ø› تپه های ازبکی (هزارة پنجم پیش از میلاد)ØŒ تپه ینگی امام (دورة اسلامی )ØŒ امامزاده شاهزاده Øسین Ùˆ چنار آن (اواخر دورة تیموری )ØŒ خانة مصدق (دورة قاجار) در شهرستان ساوجبلاغ Ø› تپة Øصارک (هزارة پنجم پیش از میلاد تا دورة اسلامی )ØŒ قلعة اَمامه (دورة سلجوقی )ØŒ امامزاده اØمد (قرن Ù‡Ùتم Ùˆ هشتم )ØŒ امامزاده ØµØ§Ù„Ø (قرن Ù‡Ùتم Ùˆ
هشتم )ØŒ امامزاده یوش (دوره تیموری )ØŒ مجموعه نیاوران (شامل کاخهای سلطنتی اواخر دورة قاجار Ùˆ اوایل دورة پهلوی )ØŒ مجموعة Ùرهنگی سعدآباد (دورة پهلوی )ØŒ خانة نیما یوشیج (دورة پهلوی ) در شهرستان شمیران Ø› قره تپة شهریار (هزاره چهارم Ùˆ پنجم پیش از میلاد)ØŒ تپة ارسطو (پیش از تاریخ )ØŒ تپة بالابان (دورة اسلامی )ØŒ تپة Øصارک غÙاری (تاریخی Ù€ اسلامی ) در شهرستان شهریار؛ سرخ قلعه Ø·Ùرود (دورة ساسانی )ØŒ کاروانسرای گَدوک (دورة ساسانی )ØŒ امامزاده عسکری شهرآباد (دورة اسلامی )ØŒ برج سنگی یا گنبد گبری طارس (قرن Ù‡Ùتم Ùˆ هشتم )ØŒ امامزاده اسماعیل طارم ØŒ بنای تاریخی گورگنبد (قرن Ù‡Ùتم Ùˆ هشتم )ØŒ Øجاری تنگ واشی (دورة قاجار) در شهرستان Ùیروزکوه Ø› تپه باستانی مردآباد (هزاره پنجم تا سوم پیش از میلاد)ØŒ پل تاریخی کرج (دورة سلجوقی )ØŒ امامزاده رØمان Ùˆ امامزاده زید (قرون Ù‡Ùتم تا نهم )ØŒ کاروانسرای شاه عباسی (دورة صÙÙˆÛŒ )ØŒ امامزاده ام کبری Ùˆ ام صغری (اواخر دورة صÙÙˆÛŒ )ØŒ کاخ سلیمانیه (دورة قاجار)ØŒ کاخ شهرستانک (دورة قاجار)ØŒ قلعة صمصام (دورة قاجار) در شهرستان کرج Ø› تپه میل (دورة ساسانی )ØŒ مقبرة علاءالدوله (٦٨٠)ØŒ مسجد جمعه (٧٠٣)ØŒ امامزاده Øسین رضا (قرن نهم )ØŒ امامزاده ÛŒØیی (دورة مغول )ØŒ شاهزاده Øسین (دورة مغول )ØŒ امامزاده جعÙر (دورة صÙÙˆÛŒ )ØŒ کاروانسرای عین الرشید (دورة صÙÙˆÛŒ ) در شهرستان ورامین ( سیمای میراث Ùرهنگی تهران ØŒ ص ٢٥٣ØŒ ٢٥٨Ù€٢٦٦Ø› مشکوتی ØŒ ص ١١٦ØŒ ٢١١Ù€٢١٢ØŒ ٢٢٠Ù€ ٢٢٢Ø› ورجاوند، ص ٨٣ Ù€ ٨٥Ø› رکوعی ØŒ ص ٢٩٥ØŒ ٣٠٠Ø› پازوکی طرودی ØŒ جاهای متعدد؛ برای آثار تاریخی شهرستان تهران رجوع کنید به بخش ٢: شهرستان تهران ).
منابع : اطلس راههای ایران ØŒ تهران : گیتاشناسی ØŒ ١٣٧٤ Ø´ Ø› ایران . قانون تقسیمات کشوری آبان ١٣١٦ØŒ قانون تقسیمات کشور Ùˆ وظای٠Ùرمانداران Ùˆ بخشداران ØŒ مصوب ١٦ آبان ماه ١٣١٦ ØŒ تهران ( بی تا. ) Ø› ایران . قوانین Ùˆ اØکام ØŒ مجموعه قوانین سال ١٣٧٣ ØŒ تهران : روزنامة رسمی کشور، ١٣٧٤ Ø´ Ø› همو، مجموعه قوانین سال ١٣٧٥ ØŒ تهران : روزنامة رسمی کشور، ١٣٧٦ Ø´ Ø› همو، مجموعه قوانین سال ١٣٧٦ ØŒ تهران : روزنامة رسمی کشور، ١٣٧٧ Ø´ Ø› همو، مجموعه قوانین Ùˆ مقررات مربوط به وزارت کشور: از آغاز پیروزی انقلاب اسلامی تا پایان سال ١٣٦٩ ØŒ تهران ١٣٧٠ Ø´ Ø› همو، مجموعه مصوبات ادوار اول Ùˆ دوم قانونگذاری مجلس شورای ملی ØŒ تهران ?( ١٣١٨ Ø´ ) Ø› ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی Ùˆ اجتماعی . دÙتر تقسیمات
کشوری ØŒ سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ØŒ تهران ١٣٧٤ Ø´ Ø› همو، نشریة تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتی به همراه شماره مصوبات آن ØŒ تهران ١٣٨١ Ø´ Ø› ربیع بدیعی ØŒ جغراÙیای
Ù…Ùصّل ایران ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› نورالدین برادران ØŒ صنعت استان
تهران ØŒ ج ١ØŒ تهران : ادارة Ú©Ù„ صنایع استان تهران ØŒ ١٣٧٩ Ø´ Ø› ناصر پازوکی طرودی ØŒ آثار تاریخی Ùیروزکوه : جغراÙیای تاریخی Ùˆ معرÙÛŒ Ù…Øوطه های باستانی Ùˆ بناهای تاریخی Ù€ Ùرهنگی ØŒ تهران ١٣٨١ Ø´ Ø› پژوهش Ùˆ بررسی لرزه زمینساخت ایرانزمین ØŒ بخش ٥: پژوهش Ùˆ بررسی ژر٠نوزمینساخت ØŒ لرزه زمینساخت Ùˆ خطر زمینلرزه Ù€ گسلش در گستره ÛŒ تهران Ùˆ پیرامون ØŒ نگارش Ù… . بربریان Ùˆ دیگران ØŒ تهران : سازمان زمینشناسی کشور، ١٣٦٤ Ø´ Ø› جمیله توکلی نیا، «تأثیرات اقتصادی Ù€ Ùضائی شهرکهای صنعتی بر منطقة تهران بزرگ ØŒ نمونه
موردی : غرب Ùˆ جنوب تهران »، پایان نامة دکتری جغراÙیای انسانی ØŒ دانشکده علوم انسانی ØŒ دانشگاه تربیت مدرس ØŒ ١٣٧٩ Ø´ Ø› عباس جعÙری ØŒ گیتاشناسی ایران ØŒ ج ١: کوهها Ùˆ کوهنامة ایران ØŒ ج ٢: رودها Ùˆ
رودنامة ایران ØŒ تهران ١٣٦٨Ù€١٣٧٦ Ø´ Ø› د. Ùارسی Ø› عزت اللّه رکوعی ØŒ سرزمین ما: مروری بر تاریخ Ùˆ معماری ایران ØŒ تهران ?( ١٣٧٣ Ø´ ) Ø› Ù…Øمدرضا زمانی درمزاری ØŒ «قنات های تهران کجا هستند؟»، شهرنگار ØŒ سال ٣ØŒ Ø´ ١٨ (آبان ١٣٨٠)Ø› سازمان مدیریت Ùˆ برنامه ریزی استان
تهران ØŒ سالنامة آماری استان تهران ١٣٨٠ ØŒ تهران ١٣٨١ Ø´ Ø›
سالنامة پارس ØŒ سال ٣ (١٣٠٧ Ø´ )Ø› سیمای میراث Ùرهنگی
تهران ØŒ گردآورنده : سلیم سلیمی موید، تهران : سازمان میراث Ùرهنگی کشور، ١٣٨١ Ø´ Ø› Ùرهنگ جغراÙیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ØŒ ج ٣٨: تهران ØŒ تهران : سازمان جغراÙیائی نیروهای
Ù…Ø³Ù„Ø ØŒ ١٣٧٠ Ø´ Ø› بیژن Ùرهنگی ØŒ نگرشی بر سدهای ایران : گذشته Ù€ Øال Ù€ آینده ØŒ تهران ١٣٧٢ Ø´ Ø› مسعود کیهان ØŒ جغراÙیای Ù…Ùصّل
ایران ØŒ تهران ١٣١٠Ù€١٣١١ Ø´ Ø› Ùرج اللّه Ù…Øمودی ØŒ «سیمای طبیعی تهران »، پژوهش های جغراÙیایی ØŒ سال ٢٢ØŒ Ø´ ٢٦ (شهریور ١٣٦٩)Ø› مرکز آمار ایران ØŒ خلاصه آمارهای پایه ای استانها ١٣٨٠ ØŒ تهران ١٣٨١ Ø´ Ø› همو، سرشماری اجتماعی Ù€ اقتصادی عشایر کوچنده ١٣٧٧: نتایج تÙصیلی Ú©Ù„ کشور ØŒ تهران ١٣٧٨ Ø´ Ø› همو، سرشماری عمومی Ù†Ùوس Ùˆ مسکن ١٣٧٥: نتایج تÙصیلی استان تهران ØŒ تهران ١٣٧٦ Ø´ Ø› نصرت اللّه مشکوتی ØŒ Ùهرست بناهای تاریخی Ùˆ اماکن باستانی ایران ØŒ تهران ١٣٤٩ Ø´ Ø› نقشة تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ØŒ مقیاس ٠٠٠ ØŒ ٥٠٠ ØŒ ٢:١ØŒ تهران : سازمان نقشه برداری کشور، ١٣٧٩ Ø´ Ø› نقشة سیاسی Ùˆ اقتصادی استان تهران ØŒ مقیاس ٠٠٠ ØŒ ٣٠٠:١ØŒ تهران : گیتاشناسی ØŒ ١٣٧١ Ø´ Ø› پرویز ورجاوند، سرزمین قزوین ØŒ تهران ١٣٤٩ Ø´ .
/ Ùرزانه ساسان پور /
٢) شهرستان (به مرکزیت شهر تهران )ØŒ در مرکز استان تهران قرار دارد. از شمال به شهرستانهای کرج Ùˆ شمیرانات ØŒ از مشرق به شهرستان دماوند، از جنوب به شهرستانهای ورامین Ùˆ ری Ùˆ اسلامشهر، Ùˆ از مغرب به شهرستانهای شهریار Ùˆ کرج Ù…Øدود Ù…ÛŒ گردد.
این شهرستان Øدود ٧٦٠ ØŒ ١ کیلومترمربع وسعت دارد Ùˆ دارای دو بخش٠کَن (به مرکزیت Ú©Ù† ) Ùˆ مرکزی (به مرکزیت تهران )ØŒ دو دهستان سولقان (به مرکزیت سولقان ) Ùˆ سیاهرود (به مرکزیت بومÙÙ‡ÙÙ† )ØŒ Ùˆ دو شهر تهران Ùˆ بومهن است .
ارتÙاعات البرز مرکزی نواØÛŒ شمال Ùˆ مشرق شهرستان را در بر Ù…ÛŒ گیرد. نواØÛŒ مرکزی شهرستان در دامنه های این ارتÙاعات قرار دارد Ùˆ نواØÛŒ جنوبی در دشت واقع است ( Ùرهنگ جغراÙیائی آبادیها ØŒ ج ٣٨ØŒ ص ٧١).
مهمترین کوههای شهرستان عبارت اند از: آرو (مرتÙعترین قله : ٥٦٠ ØŒ ٣ متر) در ٥٢ کیلومتری شمال شرقی شهر تهران ØŒ تالون (مرتÙعترین قله : ٥٥١ ØŒ ٣ متر) در ٣٢ کیلومتری شمال غربی ØŒ Ù†ÙŽÙ…ÙÙ‡ (مرتÙعترین قله : ٠٥٠ ØŒ ٣ متر) در Øدود ١٨ کیلومتری شمال غربی ØŒ بندعیش (مرتÙعترین قله : ٥٦٠ ØŒ ٢ متر) در ١٧ کیلومتری شمال غربی Ùˆ کوه بَرجمالی (مرتÙعترین قله : ٢٥١ ØŒ ٢) در Øدود ٢١ کیلومتری جنوب شرقی شهر تهران (جعÙری ØŒ ج ١ØŒ جاهای متعدد). از معادن Ùعال شهرستان تهران ØŒ معادن سنگ آهک مسگرآباد Ùˆ غنی آباد در مشرق در نزدیکی کوه مسگرآباد، معادن سنگ سبز بدل آباد Ùˆ دَرَکه در شمال غربی منطقة اوین Ùˆ معدن سنگ سبز ÙرØزاد در شمال منطقة Ú©Ù† است ( Ùرهنگ جغراÙیائی آبادیها ØŒ همانجا).
رودهای مهم شهرستان اینهاست : دارآباد، Ú©Ù‡ از کوههای Ú©ÙÙ„ÙŽÚ© چال Ùˆ دارآباد سرچشمه Ù…ÛŒ گیرد Ùˆ عموماً با جهت شمالی Ù€ جنوبی در شهر تهران جریان Ù…ÛŒ یابد؛ جعÙرآباد (دربند کنونی )ØŒ از ریزابه های جاجرود Ú©Ù‡ در دامنه های شرقی تپه های عباس آباد با جهت جنوبی داخل مجرای زیرزمینی Ù…ÛŒ شود Ùˆ پس از عبور از شرق شهرری به رود جاجرود Ù…ÛŒ پیوندد؛ درکه ØŒ از ریزابه های رود Ú©Ù† با جهت جنوبی Ùˆ سپس غربی Ø› سولقان (یا Ú©Ù† )ØŒ با جهت غربی Ùˆ سپس جنوبی از روستاهای امامزاده داوود، کیگاه ØŒ سولقان Ùˆ Ú©Ù† Ù…ÛŒ گذرد Ùˆ در اراضی جنوبی Ú©Ù† به مصر٠می رسد Ùˆ در بارندگیهای زیاد، مازاد آب آن به رودخانة کرج Ù…ÛŒ ریزد؛ Ùˆ سÙرخه Øصار، به طول بیست کیلومتر با مسیر غربی Ùˆ سپس جنوبی Ú©Ù‡ پس از عبور از روستاهای Ù‡ÙŽÙ…ÙŽÙ‡ سین Ùˆ سرخه Øصار وارد شهر تهران Ù…ÛŒ گردد (جعÙری ØŒ ج ٢ØŒ جاهای متعدد). رودهای جعÙرآباد، دارآباد Ùˆ درکه را با آبراهه های بزرگی از میان شهر تهران هدایت Ù…ÛŒ کنند. به علت گسترش بی ضابطة شهر تهران این رودخانه ها به مجرای عبور هرزآبها Ùˆ Ùاضلاب شهری تبدیل شده اند ( Ùرهنگ جغراÙیائی آبادیها ØŒ همانجا).
شهرستان تهران آب و هوای متنوعی دارد. قسمت شمالی آن دارای زمستانهای سرد و تابستانهای معتدل است . آب و هوای قسمت مرکزی آن معتدل و قسمت جنوبی آن به طر٠شهرری متمایل به گرم و خشک است (همانجا).
پوشش گیاهی شهرستان تهران تØت تأثیر آب Ùˆ هوای متنوع آن قرار دارد، به طوری Ú©Ù‡ تمام ارتÙاعات شمال آن دارای گیاهان مرتعی است Ùˆ در تابستانها علاوه بر دامهای دامداران Ù…ØÙ„ÛŒ ØŒ اØشام دامداران متØرک Ùˆ نیمه متØرک مناطق ورامین ØŒ جنوب تهران ØŒ شهریار Ùˆ اÙشتÙهارد در آنها چرا Ù…ÛŒ کنند. در دامنه های جنوبی البرز انواع درختان Ùˆ درختچه ها مانند زرشک ØŒ آتلانقوش (بنه )ØŒ اÙرْس (سروکوهی )ØŒ سماق ØŒ بادام کوهی Ùˆ گیلاس ÙˆØØ´ÛŒ یاÙت Ù…ÛŒ شود. از گیاهانی Ú©Ù‡ مصر٠دارویی Ùˆ صنعتی دارند Ù…ÛŒ توان به اینها اشاره کرد: Ú¯Ù„ گاوزبان ØŒ Ú¯Ù„ بنÙشه ØŒ Ú¯Ù„ خطمی ØŒ دÙرْمَنه ØŒ خاکشیر، کاسنی ØŒ آویشن ØŒ مورد، شیرین بیان ØŒ گون ØŒ کنگر Ùˆ Ø´ÙÙ†Ú¯ (همان ØŒ ج ٣٨ØŒ ص ٧٢).
بر اساس آمار ١٣٨٠ Ø´ ØŒ Ø³Ø·Ø Ø²ÛŒØ±Ú©Ø´Øª Ù…Øصولات سالانه Ùˆ دائمی شهرستان تهران ٩٢٥ ØŒ ١ هکتار بوده است (سازمان مدیریت Ùˆ برنامه ریزی استان تهران ØŒ ص ١٩٠) شامل گندم ØŒ لوبیا، نخود، عدس ØŒ گوجه Ùرنگی ØŒ یونجه Ùˆ نباتات علوÙÙ‡ ای (همان ØŒ ص ٢٠٠Ù€٢٠٩Ø› Ùرهنگ جغراÙیائی آبادیها ØŒ همانجا). در روند توسعة روزاÙزون تهران ØŒ زمینهای زراعی Ùˆ باغها به اماکن مسکونی تبدیل شده Ùˆ بتدریج Ø³Ø·Ø Ø²ÛŒØ±Ú©Ø´Øª این Ù…Øصولات کاهش یاÙته است . جمع Ú©Ù„ عرصه های جنگلی شهرستان تهران در ١٣٨٠ Ø´ ØŒ با اØتساب پارکهای جنگلی ØŒ ٩٦٥ ØŒ ١٤ هکتار است (سازمان مدیریت Ùˆ برنامه ریزی استان تهران ØŒ ص ٥٠). آب کشاورزی معمولاً از قناتها ( Ùرهنگ جغراÙیائی آبادیها ØŒ همانجا) Ùˆ آب مشروب از چاه عمیق ØŒ نیمه عمیق ØŒ قنات Ùˆ چشمه Ùˆ سدهای لار Ùˆ لتیان Ùˆ امیرکبیر تأمین Ù…ÛŒ گردد.
بر اساس آمار ١٣٧٥ Ø´ ØŒ از ٤٧٠ ØŒ ٦٤٤ ØŒ ١ تن شاغل شهرستان تهران ØŒ ٧٥% در بخش خدمات ØŒ ٢٢% در بخش صنعت Ùˆ معدن ØŒ Ùˆ ١% در بخش کشاورزی Ùعالیت Ù…ÛŒ کرده اند. مهمترین مشاغل بخش خدمات شامل عمده Ùروشی Ùˆ خرده Ùروشی Ùˆ رستوران داری Ùˆ هتل داری است Ú©Ù‡ ٢٣% از این بخش را به خود اختصاص داده است . Øمل ونقل Ùˆ ارتباطات Ùˆ انبارداری رتبة بعدی را دارد (سازمان مدیریت Ùˆ برنامه ریزی استان تهران ØŒ ص ١٠٨Ù€١٠٩).
صنایع شهرستان تهران از نظر گستردگی و تنوع ، مقام اول را در ایران داراست و به گروههای عمدة صنایع سنگین ، صنایع سبک و صنایع دستی تقسیم می شود (رجوع کنید به بخش اول مقاله ).
صنایع دستی شامل منبت کاری ØŒ خطاطی ØŒ خاتم سازی ØŒ قلمزنی ØŒ طراØÛŒ کاشی Ùˆ سرامیک سازی ØŒ نقاشی Ùˆ مجسمه سازی ØŒ قالی باÙÛŒ Ùˆ گلیم باÙÛŒ است ( Ùرهنگ جغراÙیائی آبادیها ØŒ ج ٣٨ØŒ ص ٧٢).
شهرستان تهران با راههای زمینی Ùˆ راه آهن با سایر شهرستانها مرتبط است . طول راههای زمینی آن Øدود ٢٣٢ کیلومتر است Ú©Ù‡ از این مقدار ٥ر٢٦ کیلومتر آن آزادراه ØŒ ١٤١ کیلومتر راه اصلی Ùˆ بقیه راههای Ùرعی است (سازمان مدیریت Ùˆ برنامه ریزی استان تهران ØŒ ص ٤٢٥). این شهرستان از طریق راههای اصلی با شهرهای شمالی کشور (Ùیروزکوه ØŒ هراز Ùˆ کندوان ) Ùˆ با شهرستان دماوند در مشرق ØŒ شهرستان ورامین در جنوب شرقی ØŒ شهرستان ری در جنوب Ùˆ شهرستان کرج در مغرب مرتبط است . Ùاصلة آن با شهر بومهن ٤٦ کیلومتر است . تهران با راه آهن سراسری به شمال شرقی Ùˆ شمال غربی ØŒ جنوب غربی Ùˆ جنوب شرقی کشور Ù…ÛŒ پیوندد.
در ١٣١٠ Ø´ ØŒ مسعود کیهان (ج ٢ØŒ ص ٣١٢) تهران را یکی از دوازده ولایت٠ایالت تهران ذکر کرده است . شهرستان تهران ØŒ بر اساس مصوبة ١٦ آبان ١٣١٦ با هشت بخش Ùˆ سپس در تصویبنامة نهایی دی همان سال با Ù†ÙÙ‡ بخش (Ú©Ù† ØŒ اَÙجه ØŒ Øضرت عبدالعظیم ØŒ ÛŒÙÙ†ÙŽÚ©ÛŒ امام ØŒ علیشاه عÙوَض ØŒ ورامین ØŒ ایوانÙÚ©ÛŒ ØŒ دماوند Ùˆ کولَج ) در استان دوم تشکیل شد (ایران . قانون تقسیمات کشوری آبان ١٣١٦ØŒ چاپ اول ØŒ ص ١Ù€٢Ø› همان ضمیمه ØŒ ص ١ØŒ ٤Ø› همان ØŒ چاپ دوم ØŒ ص ٢٢).
رزم آرا در ١٣٢٨ Ø´ ØŒ شهرستان تهران را جزو استان مرکزی با هشت بخش Ùˆ ٢٢ دهستان ذکر کرده است (ج ١ØŒ ص ١). در ١٣٥٥ Ø´ ØŒ شهرستان تهران با پنج بخش Øومه ØŒ رودبار قَصْران ØŒ لواسانات ØŒ ری Ùˆ ÙَشاÙویه /پشاپویه Ùˆ سه شهر تهران ØŒ اوشان Ùˆ ÙÙŽØ´ÙŽÙ… ØŒ Ùˆ ÙرØناز جزو استان مرکزی بود (ایران . وزارت کشور، ص ١). در ١٣٥٧ Ø´ ØŒ پس از تشکیل استان تهران شهرستان تهران جزو این استان شد (بدیعی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٤٩). در ١٣٦٦ Ø´ ØŒ بنا به پیشنهاد هیئت وزیران (Ø´ ٥٣/٥/١/٢٢١٢ مورخ ١٤ خرداد ١٣٦٦)ØŒ این شهرستان دارای دو بخش مرکزی Ùˆ Ú©Ù† ØŒ دو دهستان سیاهرود Ùˆ سولقان Ùˆ یک نقطة شهری تهران شد (ایران . قوانین Ùˆ اØکام ØŒ ١٣٧٠ Ø´ ØŒ ص ٧٢٢). شهرستان تهران در ١٣٧٥ Ø´ ØŒ دارای دو نقطة شهری بومهن Ùˆ تهران بود (ایران . قوانین Ùˆ اØکام ØŒ ١٣٧٦ Ø´ ØŒ ص ١٥٣Ø› ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی ØŒ ص ٢٦).
طبق آمار ١٣٧٥ Ø´ ØŒ جمعیت شهرستان ٣٤٨ ØŒ ٧٩٤ ØŒ ٦ تن ضبط شده Ú©Ù‡ از این تعداد ٨٤٥ ØŒ ٧٥٨ ØŒ ٦ تن (Ø ٩٩%) شهرنشین ØŒ ٣٥٦ ØŒ ٣٥ تن (Ø ٥٢ر٠%) روستانشین Ùˆ بقیه غیرساکن اند (مرکز آمار ایران ØŒ ١٣٧٦ Ø´ ب ØŒ ص چهل وهشت ).
از مهمترین آثار تاریخی Ùˆ Ùرهنگی شهرستان تهران ØŒ مجموعة تپة باستانی کَهریزَک (متعلق به هزارة سوم پیش از میلاد تا دوران اسلامی )ØŒ تپة ماÙین آباد (مربوط به هزاره های چهارم Ùˆ پنجم پیش از میلاد) در شهرک قاسمیه ØŒ Ùˆ مقبرة امامزاده داوÙد (متعلق به دورة قاجار) است ( سیمای میراث Ùرهنگی ایران ØŒ ص ٢٥٥Ù€٢٥٧Ø› معتمدی ØŒ ص ٤٣٠Ù€٤٣١).
بومهن . این شهر در مشرق بخش مرکزی شهرستان ØŒ در ارتÙاع ٧٧٠ ØŒ ١ متری ØŒ در Øدود ٤٦ کیلومتری مشرق شهر تهران قرار دارد. به Ùاصلة اندکی در مشرق بومهن ØŒ شهر رودهن * (واقع در شهرستان دماوند) قرار دارد. کوه گَرم درّه (مرتÙعترین قله : ٥٥٠ ØŒ ٢ متر) در Øدود Ù‡Ùت کیلومتری شمال غربی شهر بومهن واقع شده است . قسمتهایی از جنوب بومهن بر روی اوزون تپه واقع شده Ú©Ù‡ باÙت پلکانی شهر را به وجود آورده است ( Ùرهنگ جغراÙیائی آبادیها ØŒ ج ٣٨ØŒ ص ٥٢Ø› جعÙری ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٧٢).
رود ایرا/ سیاهرود، از ریزابه های رود دماوند، به طول Øدود ٣٣ کیلومتر با جهت عمومی جنوب غربی از میان شهر Ù…ÛŒ گذرد (جعÙری ØŒ ج ٢ØŒ ص ١١٦Ù€١١٧).
اکثر شهروندان به کشاورزی ØŒ دامداری ØŒ کارگری Ùˆ باغداری اشتغال دارند. آب مشروب شهر از رودخانه Ùˆ چشمه تأمین Ù…ÛŒ شود ( Ùرهنگ جغراÙیائی آبادیها ØŒ همانجا).
در ١٣٢٣ Ø´ ØŒ آبادی بومهن (بوم هند) جزو دهستان سیاهرود در شهرستان تهران Ùˆ استان دوم ضبط شده است (ایران . وزارت کشور. ادارة Ú©Ù„ آمار Ùˆ ثبت اØوال ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٦٥). رزم آرا در ١٣٢٨ Ø´ ØŒ آبادی بومهن را جزو دهستان سیاهرود، بخش اÙجه Ùˆ شهرستان تهران آورده است (ج ١ØŒ ص ٣٧).
در مرداد ١٣٦٦ØŒ بنا به پیشنهاد هیئت وزیران ØŒ به تصویبنامة شماره ٥٣/٥/١/٢٢١٢ مورخ ١٤ خرداد ١٣٦٦ØŒ آبادی بومهن مرکز دهستان سیاهرود در بخش مرکزی شهرستان تهران شد (ایران . قوانین Ùˆ اØکام ØŒ ١٣٧٠ Ø´ ØŒ ص ٧٢٢) Ùˆ به پیشنهاد هیئت وزیران Ùˆ تصویبنامة شمارة ٧٥٨٥/٤٢/١ مورخ اول آبان ١٣٧٤ وزارت کشور، آبادی بومهن به شهر تبدیل شد (ایران . قوانین Ùˆ اØکام ØŒ ١٣٧٦ Ø´ ØŒ همانجا).
در سرشماری ١٣٧٥ Ø´ ØŒ جمعیت شهر بومهن ١٦٦ ØŒ ١ تن بوده است (مرکز آمار ایران ØŒ ١٣٧٦ Ø´ ال٠، ص ٢). اهالی این شهر شیعة دوازده امامی اند Ùˆ به Ùارسی Ùˆ ترکی تکلم Ù…ÛŒ کنند ( Ùرهنگ جغراÙیائی آبادیها ØŒ همانجا).
راه اصلی تهران Ù€ دماوند از میان شهر بومهن Ù…ÛŒ گذرد Ùˆ آن را به دو قسمت شمالی Ù€ جنوبی تقسیم Ù…ÛŒ کند Ùˆ موجب گسترش خطی٠باÙت شهر شده است . جاده های هراز (تهران Ù€ آمل ) Ùˆ Ùیروزکوه (تهران Ù€ قائم شهر) در این شهر از هم جدا Ù…ÛŒ شوند. شهر با راهی اصلی به طول سه کیلومتر به شهر Ú¯Ù„ دره در شمال غربی Ùˆ راه اصلی دیگری آن هم به طول سه کیلومتر به شهر لوران در جنوب غربی مرتبط Ù…ÛŒ شود.
اصلان تپه Ùˆ قبرستان آن از دورة ساسانی Ù€ اسلامی Ùˆ امامزاده سلطان مطهر از آثار تاریخی بومهن است ( سیمای میراث Ùرهنگی تهران ØŒ ص ٢٥٤Ø› Ùرهنگ جغراÙیائی آبادیها ØŒ همانجا).
از تاریخ قبل از اسلام این شهر اطلاعی در دست نیست . به نوشتة اصطخری (ص ٢١٤) در قرن چهارم ØŒ در مسیر جادة قدیمی ری Ù€ طبرستان ØŒ Ú©Ù‡ ظاهراً همان جادة دورة ساسانی است ØŒ از ری به بَرْزیان (Ú©Ù‡ جایگاه کنونی آن روشن نیست ) یک مرØله ØŒ از برزیان تا نامهند (ظاهراً همان بومهن کنونی ) یک مرØلة بزرگ Ùˆ از نامهند تا آسک (ظاهراً اَسک کنونی ) یک مرØله Ùاصله بود. مقدسی (ص ٣٧٢) نام آن را بامْهÙر ضبط کرده است .
در قرن Ù‡Ùتم نیز یاقوت Øموی (ج ١ØŒ ص ٤٨١) به آبادی بامهر در مسیر ری Ù€ طبرستان اشاره کرده است . از آن پس تا قرن سیزدهم ØŒ در بارة بومهن اطلاعی در دست نیست . در ١٢٦٧ØŒ رضاقلی خان هدایت در مسیر ساری به دارالخلاÙØ© تهران ØŒ از بومهن Ùˆ رود آن Ùˆ سردی هوای آنجا یاد کرده است (ج ١٠ØŒ ص ٤٧٢Ù€٤٧٣).
پولاک در Ù¾ÛŒ سÙر اولش به ایران (١٢٦٧Ù€١٢٧٧/١٨٥١Ù€ ١٨٦٠) در سÙرنامة خود اشاره ای به بومهن دارد (رجوع کنید به ص ٤٢١). گوبینو نیز در کتاب خود با عنوان تاریخ ایرانیان (پاریس ١٨٦٩) آبادی بومهن Ùˆ چند آبادی دیگر دامنه های البرز را با آبادیهای دامنه های پیرنه Ùˆ آلپ مقایسه کرده Ùˆ مطالبی در بارة آنها ذکر کرده است (رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ١٥١).
اعتمادالسلطنه در Ùاصلة سالهای ١٢٩٤ تا ١٢٩٧ بومهن را با ضبطهای بوم هند/ بومهند آورده Ùˆ ذکر کرده است Ú©Ù‡ برای سهولت عبور Ùˆ مرور از تهران به مازندران ØŒ به دستور Øاجی میرزابیک ØŒ از Ùراشهای ناصرالدین شاه (ØÚ© : ١٢٦٤Ù€ ١٣١٣)ØŒ پلی بر روی رود بومهن در آبادی بومهن ساخته شد (ج ٢ØŒ ص ١٠١٢ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٧٧١ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٨٩٥).
در دورة اØمدشاه قاجار (ØÚ© : ١٣٢٧Ù€١٣٤٤)ØŒ بومهن جزو املاک او به شمار Ù…ÛŒ آمد (مستوÙÛŒ ØŒ ج ٣ØŒ ص ٣٤٥).
منابع : اصطخری Ø› اعتمادالسلطنه Ø› ایران . قانون تقسیمات کشوری آبان ١٣١٦ØŒ قانون تقسیمات کشور Ùˆ وظای٠Ùرمانداران Ùˆ بخشداران ØŒ مصوب ١٦ آبان ماه ١٣١٦ ØŒ تهران ( بی تا. ) Ø› ایران . قوانین Ùˆ اØکام ØŒ مجموعه قوانین سال ١٣٧٥ ØŒ تهران : روزنامة رسمی کشور، ١٣٧٦ Ø´ Ø› همو، مجموعه قوانین Ùˆ مقررات مربوط به وزارت کشور: از آغاز پیروزی انقلاب اسلامی تا پایان سال ١٣٦٩ ØŒ تهران ١٣٧٠ Ø´ Ø› ایران . وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهی ایران ØŒ تهران ١٣٥٥ Ø´ Ø› ایران . وزارت کشور. ادارة Ú©Ù„ آمار Ùˆ ثبت اØوال ØŒ کتاب اسامی دهات کشور ØŒ ج ١ØŒ تهران ١٣٢٩ Ø´ Ø› ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی . دÙتر تقسیمات کشوری ØŒ نشریة تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتی به همراه شمارة مصوبات آن ØŒ تهران ١٣٨١ Ø´ Ø› ربیع بدیعی ØŒ جغراÙیای Ù…Ùصّل ایران ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› نورالدین برادران ØŒ صنعت استان تهران ØŒ ج ١ØŒ تهران : ادارة Ú©Ù„ صنایع استان تهران ØŒ ١٣٧٩ Ø´ Ø› یاکوب ادوارد پولاک ØŒ سÙرنامة پولاک ØŒ ترجمة کیکاووس جهانداری ØŒ تهران ١٣٦١ Ø´ Ø› عباس جعÙری ØŒ گیتاشناسی ایران ØŒ ج ١: کوهها Ùˆ کوهنامة ایران ØŒ ج ٢: رودها Ùˆ رودنامة ایران ØŒ تهران ١٣٦٨Ù€١٣٧٦ Ø´ Ø› رزم آرا؛ سازمان مدیریت Ùˆ برنامه ریزی استان تهران ØŒ سالنامة آماری استان تهران ١٣٨٠ ØŒ تهران ١٣٨١ Ø´ Ø› سیمای میراث Ùرهنگی تهران ØŒ گردآورنده : سلیم سلیمی موید، تهران : سازمان میراث Ùرهنگی کشور، ١٣٨١ Ø´ Ø› Ùرهنگ جغراÙیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ØŒ ج ٣٨: تهران ØŒ تهران : سازمان جغراÙیائی نیروهای Ù…Ø³Ù„Ø ØŒ ١٣٧٠ Ø´ Ø› مرکز آمار ایران ØŒ سرشماری عمومی Ù†Ùوس Ùˆ مسکن ١٣٧٥: شناسنامة آبادیهای کشور، استان تهران ØŒ شهرستان تهران ØŒ تهران ١٣٧٦ Ø´ ال٠؛ همو، سرشماری عمومی Ù†Ùوس Ùˆ مسکن ١٣٧٥: نتایج تÙصیلی Ú©Ù„ کشور ØŒ تهران ١٣٧٦ Ø´ ب Ø› عبداللّه مستوÙÛŒ ØŒ Ø´Ø±Ø Ø²Ù†Ø¯Ú¯Ø§Ù†ÛŒ من ØŒ یا، تاریخ اجتماعی Ùˆ اداری دورة قاجاریه ØŒ تهران ١٣٦٠ Ø´ Ø› Ù…Øسن معتمدی ØŒ جغراÙیای تاریخی تهران ØŒ تهران ١٣٨١ Ø´ Ø› مقدسی Ø› نقشة
تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ØŒ مقیاس ٢٥٠٠٠٠٠:١ØŒ تهران : سازمان نقشه برداری کشور، ١٣٧٩ Ø´ Ø› نقشة جدید مناطق شهرداری تهران ØŒ مقیاس ٥٠٠٠٠:١ØŒ تهران : گیتاشناسی ØŒ ١٣٨١ Ø´ Ø› نقشة سیاسی Ùˆ اقتصادی استان تهران ØŒ مقیاس ٣٠٠٠٠٠:١ØŒ تهران : گیتاشناسی ØŒ ١٣٧١ Ø´ Ø› رضاقلی بن Ù…Øمدهادی هدایت ØŒ ملØقات تاریخ روضة الصÙای ناصری ØŒ در میرخواند، تاریخ روضة الصÙا ØŒ ج ٨ Ù€١٠ØŒ تهران ١٣٣٩ Ø´ Ø› یاقوت Øموی Ø›
Joseph Arthur Gobineau, Histoire des Perses , Paris ١٨٦٩.
/ Ùرزانه ساسان پور /
٣) شهــر ØŒ مرکز استان Ùˆ شهرستان تهران Ùˆ پایتخت ایران از سال ١٢٠٥.
جغراÙیای طبیعی . شهر تهران در کوهپایة جنوبی کوههای البرز مرکزی Ùˆ روی نهشته های آبرÙتی اوایل دوران چهارم زمین شناسی (دورة کواترنری ) واقع است Ùˆ از کوهپایه های البرز مرکزی تا کنارة کویر در جنوب تهران گسترش دارد (Ù…Øمودی ØŒ ص ٢٣ØŒ ٣٣). این شهر در دشتی واقع شده Ú©Ù‡ شیب آن از شمال به جنوب است . میان شهر تهران (با میانگین بلندی ٣٠٠ ØŒ ١ متر) Ùˆ نزدیکترین قله به آن یعنی توچال (به ارتÙاع ٩٣٣ ØŒ ٣ متر)ØŒ در Ùاصله ای کمتر از ده کیلومتر، اختلا٠بلندی شدیدی وجود دارد ( پژوهش Ùˆ بررسی لرزه زمینساخت ایرانزمین ØŒ بخش ٥ØŒ ص ٧ØŒ ٢٧). بر اساس آمار ١٣٧٦ Ø´ ØŒ کمترین دمای شهر در زمستان (بهمن ) Ù’٢ر٧ - Ùˆ بیشترین دمای آن در تابستان (تیر) Ù’٦ر٤١ Ùˆ جمع بارندگی سالانة آن ٨ر١٤٤ میلیمتر است (سازمان هواشناسی کشور، ص ١٤٨).
با اینکه در برنامه ریزی در مورد شهر تهران ØŒ معمولاً مبنای وسعت Ù…Øدودة تهران Ù‡Ùتصد کیلومتر مربع است ØŒ در واقع منطقة شهری تهران عبارت است از مجموعة شهر اصلی یا مادرْشهر تهران با مراکز جمعیت Ùˆ Ùعالیت اطرا٠آن Ú©Ù‡ با یکدیگر ارتباط روزمره دارند Ùˆ به عبارت دیگر «بازار واØد کار Ùˆ مسکن » را تشکیل Ù…ÛŒ دهند. سرمایه گذاری عظیم در طرØهایی همچون Ùرودگاه بین المللی امام خمینی ØŒ اØداث پایانه ها Ùˆ بزرگراههای متعدد برون شهری ØŒ انتقال واØدهای اقتصادی درون تهران به بیرون از Ù…Øدودة شهر، ایجاد مجتمعها Ùˆ شهرکهای صنعتی Ùˆ شهرهای جدید Ùˆ نظایر اینها در شعاع سی تا شصت کیلومتری شهر، نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ تهران Ù…Øدود به ٢٢ منطقة این شهر نیست (غمامی ØŒ ص ٣٧Ù€ ٣٨) Ùˆ تهران Ùˆ Ù…Øدودة شهری آن از نظر اقتصادی Ùˆ اجتماعی بر Ú©Ù„ شبکة شهری ایران مسلط گشته Ùˆ شبکة زنجیره ای وسیعی به وجود آورده است (توکلی نیا، ص ٣٣٤). بنابراین ØŒ در سیاستگذاری Ú©Ù„ÛŒ برای شهر تهران Ù…Øدودة وسیعی به نام «تهران بزرگ » در نظر گرÙته Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ Øدود هزار کیلومترمربع وسعت دارد Ùˆ Ùاصلة شمالیترین نقطه تا جنوبیترین آن Øداکثر چهل کیلومتر Ùˆ شرقیترین تا غربیترین Øداکثر Ù‡Ùتاد کیلومتر است (زگر ØŒ ص ٢٣٥) Ùˆ بیش از ١٠٠ آبادی٠پیرامونی ØŒ در طول سالیان ØŒ در آن ادغام شده است (رجوع کنید به تکمیل همایون ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٠٤Ù€١٠٩).
سازند آبرÙتی تهران شامل آبرÙتهای جوان مخروط اÙکنه ای دورة کواترنری است Ú©Ù‡ از دامنة جنوبی البرز مرکزی به سمت جنوب ØŒ Ú©Ù… وبیش تا کنارة کویر، ادامه Ùˆ گسترش Ù…ÛŒ یابد Ùˆ بخشی از دشت را در برمی گیرد Ùˆ بخش گسترده ای از شهر روی آن بنا شده است . این سازنده به طور Ú©Ù„ÛŒ از نهشته های سیلابی Ùˆ رودخانه ای تشکیل شده است . بسترهای آن را تا شصت متر گزارش کرده اند ( پژوهش Ùˆ بررسی لرزه زمینساخت ایرانزمین ØŒ بخش ٥ØŒ ص ٧ØŒ ٣٣ØŒ ٤٢ØŒ برای اطلاع بیشتررجوع کنید به بخش اول مقاله : استان تهران ).
زمینی Ú©Ù‡ تهران بر Ø³Ø·Ø Ø¢Ù† گسترش یاÙته ØŒ یکپارچه Ùˆ مستØÚ©Ù… نیست ØŒ بلکه گسلهای Ú©ÙˆÚ†Ú© Ùˆ بزرگی آن را شکسته Ùˆ قطعه قطعه کرده اند، Ú©Ù‡ بیشتر جهت شمال غربی Ù€ جنوب شرقی یا غربی Ù€ شرقی دارند. شواهد نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ این قطعات اغلب نسبت به هم Øرکتهایی داشته اند. نیمة شمالی تهران از نظر Øرکت گسلها آسیب پذیرتر از نیمة جنوبی آن است . هرچند مطالب مستدلی در زمینة امکان زمین لرزه های شدید در تهران نوشته شده Ùˆ در سالهای اخیر، وقوع صدها زمین لرزه در مشرق Ùˆ شمال شرقی تهران (Ù…Øدودة گرمسار تا Ùیروزکوه ) ثبت شده است ØŒ گسلهای اصلی از شهر تهران نمی گذرد. تنها گسل مهم سراسری به طول صدها کیلومتر، درست از پای توچال یعنی از شمال ÙØ±Ø Ø²Ø§Ø¯ Ùˆ سعادت آباد Ùˆ ولÙنْجک Ùˆ نیاوران Ù…ÛŒ گذرد. در شمال کهریزک نیز گسل مهم دیگری قرار دارد Ú©Ù‡ به سمت گرمسار ادامه Ù…ÛŒ یابد. در Ùاصلة این دو گسل اصلی ØŒ دهها گسل قائم یا مایل Ú©ÙˆÚ†Ú© Ùˆ Ù…ØÙ„ÛŒ هست Ú©Ù‡ بیشتر زیربنای زمینهای شمال تهران را در بر گرÙته Ùˆ اØتمالاً از گسلهای اصلی خطر کمتری دارند (Ù…Øمودی ØŒ ص ٤٠).
علاوه بر زلزله هایی Ú©Ù‡ در پیرامون تهران روی داده Ùˆ در این شهر هم اØساس شده ØŒ در دو سدة اخیر زلزله هایی نیز تهران را لرزانده Ùˆ سبب ویرانیهایی شده است ØŒ از جمله زمین لرزه ای (١ر٧ ریشتر) در ٢ شوال ١٢٤٥ در دورة ÙتØعلی شاه Ú©Ù‡ دماوند Ùˆ شمیرانات را ویران کرد، به کاروانسرای جاجرود Ùˆ شهر تهران آسیب رساند، سبب مرگ سی تن شد Ùˆ بر اثر آن تمامی ساختمانهای تهران آسیب دید، بخشی از بازار Ùˆ قسمتی از کاخ گلستان Ùˆ خانه های پیرامون آن ویران شد، به ارگ تهران Ùˆ تالار بزرگ مدعوین Ùˆ چند ساختمان بزرگ Ùˆ ساختمان سÙارت انگلیس آسیب شدیدی وارد شد Ùˆ Øدود یک میلیون تومان خسارت وارد آمد. مردم تهران Ùˆ خانوادة سلطنتی مدتی در چادر به سر بردند. اØتمالاً گسل Ù…Ùشا سبب وقوع این زمین لرزه بوده است ( پژوهش Ùˆ بررسی لرزه زمینساخت ایرانزمین ØŒ بخش ٥ØŒ ص ٢٣٣Ø› امبرسز Ùˆ ملویل ØŒ ص ١٨٠Ù€ ١٨٤).این گسل از ١٠٧٦ تا ١٢٤٥ دو زمین لرزة ویرانگر Ùˆ چندین زمین لرزة Ú©ÙˆÚ†Ú© به وجود آورد ( پژوهش Ùˆ بررسی لرزه زمینساخت ایرانزمین ØŒ بخش ٥ØŒ ص ٢٦٤).
از نظر آب Ùˆ هوا، کوههای اطرا٠تهران مانع بزرگی در راه Ù†Ùوذ توده های هوا به شمار Ù…ÛŒ آیند Ùˆ موجب سکون نسبی هوا در تهران Ù…ÛŒ شوند. با این موانع طبیعی Ùˆ پایین بودن سرعت باد در بعضی Ùصول ØŒ بخصوص در زمستان ØŒ پدیدة وارونگی هوا به وقوع Ù…ÛŒ پیوندد Ú©Ù‡ موجب اÙزایش آلودگی هوا Ù…ÛŒ شود(توکلی نیا، ص ٢٢٠Ù€٢٢١).
عکس هوایی تهران (Ø ١٣٤٤ Ø´ ) آبراهه ها Ùˆ مسیلهای Ùراوانی را در شهر Ùˆ اطرا٠آن نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ آبهای شهر را به خارج هدایت Ù…ÛŒ کردند. این مسیلها از شمال شهر شروع Ùˆ متناسب با شیب زمین ØŒ به طر٠جنوب شرقی Ùˆ کمتر به سوی جنوب غربی ادامه Ù…ÛŒ یاÙتند. در گذشته ØŒ مسیلها براØتی بخشی از بارشهای سالانه Ùˆ قسمتی از آب قناتهای قدیم را در Ù…Øدودة شهر تهران دÙع Ù…ÛŒ کردند، لیکن در دهه های اخیر، به علت گسترش شهر، به این نقش توجه چندانی نشده Ùˆ کاربرد آنها تغییر یاÙته است Ø› در اکثر موارد بستر مسیلها بکلی زیر ساختمان Ùˆ تأسیسات شهری رÙته Ùˆ مسیر پاره ای از مسیلها نیز تغییر یاÙته است . مثلاً، در تجریش سه رود وجود دارد: دربند یا جعÙرآباد (نام قدیم آن مقصودبیک ØŒ برای اطلاع بیشتررجوع کنید به بخش دوم مقاله : شهرستان )ØŒ گلابدره (نام قدیم آن ØµØ§Ù„Ø Ø¨ÛŒÚ© ) در مشرق Ú©Ù‡ در زیر پل تجریش به دربند Ù…ÛŒ پیوندد Ùˆ رود Ùصلی ولنجک (نام قدیم آن یعقوب بیک ) در مغرب ØŒ Ú©Ù‡ امروزه اثر Ú©Ù…ÛŒ از آن باقی مانده است . این رود از بلندیهای پیرامون ولنجک سرچشمه Ù…ÛŒ گرÙته است .
گسترش بی ضابطة شهر Ùˆ تصر٠بستر رودخانه ها در گذشته ای نه چندان دور، سبب باریک شدن بیش از اندازة گذرگاه این رودها، بویژه رود گلابدره ØŒ شده تا جایی Ú©Ù‡ در بسیاری جاها تنها باریکه ای از بستر رود باقی مانده است (صابری ØŒ ص ٢١٤).
شبکة رودخانه ای شمال تهران از مشرق به مغرب عبارت است از: دارآباد، دربند، دَرَکه ØŒ ÙØ±Ø Ø²Ø§Ø¯ Ùˆ Øصارک . در این دره ها آبادیهایی وجود داشته Ú©Ù‡ اکنون جزو تهران شده اند. کشاورزی در این آبادیها با استÙاده از آب این رودها انجام Ù…ÛŒ گرÙته Ùˆ اشتغال اصلی اهالی کشاورزی بوده است . آبادیهای این دره ها در ١٣١١ Ø´ عبارت بود از: ÙØ±Ø Ø²Ø§Ø¯ Ú©Ù‡ قریة مهم درة ÙØ±Ø Ø²Ø§Ø¯ است Ø› درکه Ùˆ اÙوین Ùˆ در جنوب آنها ونک ØŒ واقع در درة درکه Ø› تجریش مرکز شمیرانات ØŒ در دره های پس قلعه Ùˆ دربند (قصر ییلاقی سلطنتی سعدآباد در درة دربند واقع است Ùˆ قرای دیگر دربند، زÙرگَنده Ùˆ Ù‚Ùلهَک بوده است )Ø› امامزاده قاسم Ú©Ù‡ قریة مهم درة امامزاده قاسم است ØŒ این دره در سرپل تجریش به درة دربند متصل Ù…ÛŒ شود؛ دارآباد Ú©Ù‡ قریة مهم درة دارآباد است ØŒ سیلابهای این دره از مشرق تهران Ù…ÛŒ گذرد (کیهان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٦٢)Ø› آبادی Ú©ÙŽÙ† در درة رودخانة Ú©Ù† Ø› Ùˆ آبادی Øصارک در درة رودخانة Øصارک .
تا قبل از دورة قاجار، آب مصرÙÛŒ تهران از کوههای شمالی تهران تأمین Ù…ÛŒ شد (Ù…Øمودی ØŒ ص ٣٨ØŒ ٤٤). بعدها آب مشروب شهر منØصر به چند رشته قنات وقÙÛŒ Ùˆ مازاد آب قنات شاه شد Ùˆ تهران با Ú©Ù… آبی مواجه گردید، تا آنکه میرزاعیسای وزیر (قائم مقام Ùراهانی ØŒ متوÙÛŒ ١٢٣٨)ØŒ قناتهای بسیاری ØÙر کرد (کیهان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣١٩). سپس در اواسط سلطنت Ù…Øمدشاه قاجار (Ø ١٢٥٥) به دستور صدراعظم او، Øاجی میرزاآقاسی (متوÙÛŒ ١٢٦٥)ØŒ دو نهر بزرگ از رودخانة کرج جدا کردند Ùˆ به تهران آوردند: یکی ØŒ نهری Ú©Ù‡ از دامنة البرز عبور Ù…ÛŒ کرد Ùˆ از شمال قریة طرشت Ù…ÛŒ گذشت Ùˆ به عباس آباد منتهی Ù…ÛŒ شد، Ú©Ù‡ پس از Ùوت Øاجی میرزاآقاسی بکلی بی استÙاده ماند؛ دیگری ØŒ نهری Ú©Ù‡ از زیر جادة تهران Ù€ قزوین Ù…ÛŒ گذشت Ùˆ به قریة یاÙت آباد Ù…ÛŒ رسید. سرانجام ØŒ متعاقب خشکسالی ١٣٠٦ Ø´ ØŒ بلدیه تصمیم گرÙت به هر زØمت Ùˆ قیمتی برای تهران آب تهیه کند. کارشناسان ØŒ ØÙر مجرای کرج را پیشنهاد کردند Ú©Ù‡ Ùوراً اجرا شد (همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣١٩Ù€٣٢٠).
تا پیش از بنای سد مخزنی امیرکبیر، ٢٦ رشته قنات Ùˆ Øَقّابه ای Ú©Ù‡ تهران از رودخانة کرج داشت (مقدار ثابت : ٨٤٨ لیتر در ثانیه ØŒ به اضاÙØ© ٩٨٤ شار (دÙبی ) دائمی رودخانه Ú©Ù‡ مقدار آن در هر Ùصل متÙاوت بود)ØŒ آب مصرÙÛŒ تهران را تأمین Ù…ÛŒ کرد (ایران . وزارت نیرو، ص ٢٩). با اÙزایش جمعیت ØŒ این Øقّابه Ùˆ آب قناتهای جاری در شهر، نیاز روزاÙزون آب را مرتÙع نمی کردند Ùˆ چون جریان این آب Ùˆ توزیع آن در منازل ØŒ به وسیلة جویهای روباز صورت Ù…ÛŒ گرÙت ØŒ قبل از اینکه به مصر٠اصلی برسد، مقداری از آن (شاید نص٠آن ) بر اثر Ùرونشستن در زمین Ùˆ تبخیر، تل٠می شد Ùˆ بقیه نیز در معرض آلودگیهای گوناگون بود (ظهیری ØŒ ص ١٤٧). برای جبران کمبود آب تهران لازم بود آب رودخانة کرج ØŒ یعنی یکی از اساسیترین Ùˆ مطمئنترین منابع تأمین آب پایتخت ØŒ مهار گردد. با پایان یاÙتن مطالعات راجع به اØداث سد مخزنی چند منظورة امیرکبیر بر روی رودخانة کرج ØŒ در Ùاصلة ٦٣ کیلومتری شمال غربی تهران Ùˆ در ٢٣ کیلومتری جادة کرج Ù€ چالوس در تنگة واریان ØŒ کارهای ساختمانی این سد در ١٣٣٧ Ø´ آغاز شد Ùˆ در ٣ آبان ١٣٤٠ با گنجایش Ú©Ù„ مخزن ٢٠٥ میلیون مترمکعب اÙØªØªØ§Ø Ùˆ بهره برداری گردید. با اØداث این سد، Øقّابة شهر تهران ØŒ Ú©Ù‡ Øدود ٥٥ میلیون مترمکعب در سال بود، به ١٨٤ میلیون مترمکعب در سال اÙزایش یاÙت . نیروگاه سد دارای دو واØد توربین Ùˆ مولّد برق ØŒ هریک به قدرت ٠٠٠ ØŒ ٤٥ کیلووات ØŒ است (ایران . وزارت نیرو، همانجا؛ Ùرهنگی ØŒ ص ١٠٠).
اÙزایش جمعیت تهران ØŒ تأمین آب آشامیدنی ساکنان پایتخت را از منبعی غیر از سد امیرکبیر، ضروری Ù…ÛŒ ساخت . مطالعاتی برای انتقال آب رودخانه های هراز Ùˆ جاجرود Ùˆ اØداث سدهای لَتیان Ùˆ لار صورت گرÙت Ùˆ در مرØلة اول سد لتیان بر رودخانة جاجرود، در ٣٥ کیلومتری شمال شرقی تهران ØŒ با گنجایش Ú©Ù„ مخزن ٩٥ میلیون متر مکعب ØŒ ساخته شد Ú©Ù‡ کار ساختمان آن از ١٣٤٣ Ø´ تا ١٣٤٦ Ø´ طول کشید. این سد در ٢٥ اردیبهشت ١٣٤٦ Ø´ اÙØªØªØ§Ø Ùˆ سد ÙرØناز پهلوی نامیده شد Ú©Ù‡ بعدها به سد لتیان تغییر کرد. سد چند منظورة لتیان علاوه بر تأمین قسمتی از آب شهر تهران (هشتاد میلیون مترمکعب در سال )ØŒ سی هزار هکتار از زمینهای دشت ورامین را نیز مشروب Ù…ÛŒ سازد. بعلاوه دارای نیروگاهی به قدرت ٥٠٠ ØŒ ٢٢ کیلووات است Ú©Ù‡ تا ٠٠٠ ØŒ ٤٥ کیلووات قابل اÙزایش است (ایران . وزارت نیرو، ص ٤٤ØŒ ١٣٠Ø› Ùرهنگی ØŒ ص ١٢٨). کار ساختمان سد لار بر رودخانة لار نیز در ١٣٥٣ Ø´ شروع شد Ùˆ در ١٣٥٩ Ø´ ØŒ با گنجایش Ú©Ù„ مخزن ٩٦٠ میلیون متر مکعب ØŒ خاتمه یاÙت (Ùرهنگی ØŒ ص ١١٢).
جغراÙیایی انسانی . در ١٣٠٤ Ø´ ØŒ تهران رسماً عنوان شهر یاÙت (رجوع کنید به ایران . وزارت کشور، معاونت سیاسی ØŒ ص ٢٦). بر اساس آخرین سرشماری عمومی Ù†Ùوس Ùˆ مسکن ØŒ شهر تهران در ١٣٧٥ Ø´ دارای ٨٤٥ ØŒ ٧٥٨ ØŒ ٦ تن جمعیت ساکن در ٢٢ منطقة شهرداری ØŒ شامل Ù…Øدودة قانونی با Øدود Ù‡Ùتصد کیلومترمربع وسعت ØŒ بوده است (مرکز آمار ایران ØŒ ١٣٧٦ Ø´ ØŒ ص Ù‡Ùتاد Ùˆ شش ). از این جمعیت ØŒ ٣٧ر٩٨% مسلمان ØŒ ٨٥ر٠% مسیØÛŒ ØŒ ١٦ر٠% زردشتی ØŒ ١٠ر٠% کلیمی Ùˆ ٥٢ر٠% پیروان ادیان دیگرند (مرکزآمار ایران ØŒ ١٣٧٨ Ø´ ØŒ ص شانزده ). زبان رایج در تهران ØŒ زبان Ùارسی با لهجة تهرانی است (رجوع کنید به ادامة مقاله ).
ایستگاه راه آهن در جنوب شهر Ùˆ پایانه های مساÙربری در مشرق Ùˆ جنوب Ùˆ غرب Ùˆ Ùرودگاههای مهرآباد در غرب Ùˆ امام خمینی در جنوب غربی مبدأ Ùˆ مقصد مواصلاتی این شهر با اقصی نقاط ایران Ùˆ جهان هستند. از Ùرودگاه نظامی قدیمی آن (دوشان تپه ) برای آموزش پرواز استÙاده Ù…ÛŒ شود ( Ùرهنگ جغراÙیائی آبادیها ØŒ ج ٣٨ØŒ ص ٩٧Ù€ ٩٨).
در ١٣٧٩ Ø´ ØŒ قطار شهری (مترو) تهران Ù€ کرج ØŒ Ùˆ در ١٣٨٠ Ø´ ØŒ قطار درون شهری در دو Ù…Øور شمال Ù€ جنوب Ùˆ مغرب Ù€ مشرق شروع به کار کرد.
در زمینه های Ùرهنگی Ùˆ آموزشی Ùˆ ورزشی Ùˆ تÙریØÛŒ ØŒ شهر تهران در ١٣٧٣ Ø´ دارای این اماکن بوده است : مصلا (از ساخته های بعد از انقلاب اسلامی ایران ) به مساØت دو میلیون متر مربع در اراضی عباس آباد در منطقة ٧ شهرداری ( راهنمای Ùرهنگی تهران ØŒ ص ٣)ØŒ ١٤٠٠ مسجد (رجوع کنید به همان ØŒ ص ٧Ù€١٥٧)ØŒ ٢٠٩ تکیه Ùˆ Øسینیة ثابت (ص ١٥٩Ù€١٦٧)ØŒ ٧٨ امامزاده Ùˆ زیارتگاه (ص ١٦٩Ù€١٧٣)ØŒ سی مرکز آموزش علوم دینی (ص ١٧٥Ù€١٧٦)ØŒ برای پیروان سایر ادیان از جمله برای زردشتیان چهار آدریان (ص ١٧٩Ù€١٨٠)ØŒ برای کلیمیان هجده کنیسه (ص ١٨٠Ù€١٨٢) Ùˆ برای مسیØیان سی کلیسا (ص ١٨٢Ù€ ١٨٥)ØŒ ٣٥٤ پیش دبستان (ص ٢٥١Ù€٢٨٠)ØŒ ٢٦٨ ØŒ ٢ دبستان (ص ٢٨٣Ù€٤٠٣)ØŒ ٠٨١ ØŒ ١ مدرسة راهنمایی (ص ٤٠٥Ù€٤٣٢)ØŒ ٥٩٢ دبیرستان (ص ٤٧٧Ù€٥٢٤)ØŒ Ù†ÙÙ‡ دانشسرا (ص ٥٢٧ Ù€ ٥٢٨)ØŒ ٩٢ هنرستان (ص ٥٣١ Ù€٥٣٧)ØŒ شانزده مرکز تربیت معلم (ص ٥٣٩ Ù€٥٤٢)ØŒ ٩٥ دانشگاه ØŒ دانشکده ØŒ آموزشکده Ùˆ مرکز آموزش عالی (ص ٥٦٣ Ù€٥٧٧)ØŒ دَه مؤسسة عالی آموزش هنر (ص ٥٨١ Ù€٥٨٣)ØŒ هشت هنرستان هنر (ص ٥٨٥ Ù€ ٥٨٦)ØŒ ٣٤ آموزشگاه آزاد هنر (ص ٥٨٩Ù€٥٩٥)ØŒ Ù‡Ùتاد مرکز پژوهشی (ص ١١١٧Ù€١١٣١)ØŒ بیست کتابخانة عمومی (ص ٦٠٥Ù€ ٦٠٩)ØŒ ٣٨٢ کتابخانة اختصاصی (ص ٦١١Ù€٦٥٧)ØŒ ١٣٥ کتابخانة دانشگاهی (ص ٦٥٩Ù€٦٧٦)ØŒ ٣١ مرکز Ùرهنگی Ù€ هنری کودکان Ùˆ نوجوانان (ص ٦٨٣Ù€ ٦٨٨)ØŒ ٢٣ نگارخانه (ص ٦٩١Ù€٦٩٤)ØŒ ٧٧ سینما (ص ٧٠٩Ù€٧١٣)ØŒ ٣٢ موزه (ص ٧١٧Ù€٧٢١)ØŒ ٤٦٨ چاپخانه (ص ٩٠١Ù€٩٤٤)ØŒ ٨١٤ کتاب Ùروشی Ùˆ انتشارات (ص ٩٦٣Ù€١٠٣٣)ØŒ ١٢٣ باشگاه (ص ١٠٤٧Ù€١٠٦٧)ØŒ ٣٩ زورخانه (ص ١٠٦٩Ù€١٠٧٣)ØŒ ٧١ استخر (ص ١٠٧٥Ù€١٠٨٧)ØŒ ٢٣ ورزشگاه (ص ١٠٣٩Ù€١٠٤٤)ØŒ ٧١ ورزشگاه اختصاصی بانوان (ص ١٠٩٣Ù€ ١١٠٤)ØŒ چهار مجموعة Ùرهنگی Ù€ ورزشی (ص ٨١٥ Ù€ ٨١٦)ØŒ یازده مجموعة Ùرهنگی Ù€ تÙریØÛŒ (ص ٨١٩ Ù€ ٨٢٣)ØŒ ٤٣٣ بوستان (ص ٨٢٧ Ù€٨٦٠) Ùˆ ٧٢ بنای تاریخی (ص ٨٦٣ Ù€ ٨٧٨). همچنین ØŒ تهران دارای ٥١٣ نشریه بوده است (ص ٧٢٥Ù€ ٨٠٦). مجموعة Ùرهنگی آزادی (نام آن در گذشته : موزة شهیاد)ØŒ واقع در میدان آزادی ØŒ در ١٣٥٠ Ø´ (ص ٦٨١) Ùˆ مجموعة ورزشی آزادی (نام آن در گذشته : مجموعة ورزشی آریامهر)ØŒ در ناØیة غرب تهران در ١٣٥٣ Ø´ (ص ١٠٣٥) بهره برداری شدند. در ١٣٥٧ Ø´ ØŒ Ùرهنگسرای نیاوران در شمال شرقی شهر (ص ٦٨٠) Ùˆ در ١٣٧٠ Ø´ ØŒ Ùرهنگسرای بهمن در جنوب شهر (ص ٦٧٩) گشایش یاÙت . خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران (تأسیس در ١٣١٣ Ø´ با نام خبرگزاری پارس Ø› ص ٨١١) Ùˆ سازمان صدا Ùˆ سیما (تأسیس در ١٣١٩ Ø´ با نام رادیو ایران Ø› ص ٨٠٧) دو مرکز مهمّ اطلاع رسانی این شهر در Ø³Ø·Ø Ù…Ù„ÛŒ Ùˆ بین المللی است .
Ú¯Ùتنی است Ú©Ù‡ از ١٣٧٣ تا پایان ١٣٨٢ Ø´ ØŒ تعدادی از داده های آماری مذکور تغییر یاÙته است Ø› مثلاً شمار مساجد به ٠٠٠ ØŒ ٢ (استعلام از مرکز رسیدگی به امور مساجد، تهران )ØŒ تعداد مدرسة راهنمایی به Øدود ٨٠٠ ØŒ ١ØŒ دبیرستان به ٥٠٠ ØŒ ١ Ùˆ هنرستان به ٤٥٠ رسیده ØŒ تعداد کتابخانه های عمومی تا هشتادو کتابخانه های مساجد تا نود اÙزایش یاÙته ( Ùضاهای Ùرهنگی ایران ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٦Ù€ ٧١ØŒ ج ٣ØŒ ص ٤١Ù€٤٩)ØŒ شمارة ناشران Ùعال به بیش از ٧٠٠ ØŒ ٣ تا رسیده (بر اساس استعلام از خانة کتاب )ØŒ بوستانهای تهران (شامل بوستانهای Ù…Øله ای ØŒ منطقه ای Ùˆ Ùرامنطقه ای ) تا ٢٧٥ ØŒ ١ اÙزایش یاÙته (رجوع کنید به اطلس پارکهای تهران ) Ùˆ تعداد نشریات دارای مجوّز از مرز ٥٠٠ ØŒ ١ گذشته است ( رجوع کنید به ایران . وزارت Ùرهنگ Ùˆ ارشاد اسلامی ØŒ ١٣٨٣Ø´ ). در ١٣٧٢Ø´ ØŒ Ùرهنگسرای جوان (نام پیشین آن : Ùرهنگسرای خاوران ) در جنوب شرقی تهران به بهره برداری رسیده Ùˆ تا پایان ١٣٨٢ Ø´ ØŒ پنج خبرگزاری داخلی نیز در این شهر تأسیس شده است .
واژه . نگارش نام این شهر به صورت « طهران »، از نخستین نوشته هایی Ú©Ù‡ در بارة تهران Ùˆ تهرانی در دست داریم تا همین سالهای اخیر، رایج بود، زیرا جغراÙÛŒ نویسان Ùˆ سایر مؤلÙان Ú©Ù‡ به زبان عربی Ù…ÛŒ نوشتند اغلب نامهای ایرانی را Ú©Ù‡ با ت آغاز Ù…ÛŒ شد با « Ø· » ضبط کرده بودند ( د. اسلام ØŒ چاپ اول ØŒ ج ٨ØŒ ص ٧١٣). یاقوت Øموی (ج ٣ØŒ ص ٥٦٤) با اینکه طهران را به کار برده ØŒ این کلمه را عجمی دانسته Ùˆ متذکر شده است Ú©Ù‡ اهالی آنجا، آن را تهران Ù…ÛŒ گویند، چون در زبان آنها Ø· وجود ندارد. در آثار مورخان Ùˆ جغراÙیدانان Ùˆ لغت شناسان ØŒ تا دورة رضاشاه پهلوی (ØÚ© : ١٣٠٤Ù€١٣٢٠ Ø´ )ØŒ بیشتر واژة طهران متداول بود. Ùرهاد میرزاقاجار (معتمدالدوله ØŒ متوÙÛŒ ١٣٠٥) نیز در کتاب جام جم (ص ٤٦٠) تهران را با Ø· آورده است ØŒ اما علی قلی میرزا اعتضادالسلطنه ØŒ Ú©Ù‡ در ١٢٧٠ وزیر علوم ناصرالدین شاه شد، نگارش واژة تهران را با ت ØªØ±Ø¬ÛŒØ Ø¯Ø§Ø¯ (اعتمادالسلطنه ØŒ ١٣٦٧Ù€ ١٣٦٨ Ø´ ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٢٤ Ù€ ٨٢٥). در متن قانون اساسی مشروطه (١٤ ذیقعدة ١٣٢٤) Ùˆ متمم آن (٢٩ شعبان ١٣٢٥) طهران به کار رÙته است . جمال زاده (ص ٨ Ù€١٠) هم در ١٣٣٩ طهران نوشته Ùˆ با اینکه در دورة رضاشاه املای تهران رسمیت یاÙت ØŒ تا مدتها برخی نویسندگان طهران Ù…ÛŒ نوشتند، مثلاً در لغت نامة دهخدا اطلاعات در بارة تهران ذیل «طهران » آمده است .
با اینکه تلاشهای زبان شناسی٠چندی در بارة ریشة واژة تهران صورت گرÙته ØŒ ریشه Ùˆ معنای آن چندان روشن نیست . کسروی (١٣٣٥ Ø´ ØŒ ص ١٦Ù€ ١٨Ø› همو، ١٣٧٨ Ø´ ØŒ ص ٢١٢Ù€ ٢١٣ØŒ ٢١٥ØŒ ٢١٩) تهران را به معنای «جایگاه Ùˆ سرزمین گرم » Ùˆ مرکّب از دو جزء ته (گرم ) Ùˆ ران (جا) دانسته Ùˆ روی هم رÙته آن را «گرمگاه » معنا کرده است . ÙˆÛŒ (١٣٣٥ Ø´ ØŒ ص ٩Ù€ ١٥Ø› همو، ١٣٧٨Ø´ ØŒ ص ٢٠٥ØŒ ٢١٢Ù€٢١٦) شمیران را نیز به معنای «جایگاه Ùˆ سرزمین سرد»، مرکّب از دو جزء شمی (سرد) Ùˆ ران (جا)ØŒ دانسته Ùˆ روی هم رÙته آن را «سردگاه » معنا کرده است Ø› به نوشتة او شمیران تابستانگاه تهرانیان است ØŒ اما شهریار عدل (ص ١٤Ù€ ١٥) نظر کسروی را در بارة بخش اول این نامها نپذیرÙته است .
تهران تا دورة صÙویه . تاکنون سنگنبشته ØŒ سند یا نوشتاری پیدا نشده Ú©Ù‡ در آن نام تهران ØŒ Ú†Ù‡ در پیش از اسلام Ú†Ù‡ در دو سدة نخستین پس از اسلام ØŒ آمده باشد (همان ØŒ ص ١٣Ù€١٤). سÙالینه های منقوش شش هزارساله در چشمه علی Ùˆ سÙالهای خاکستری Ù€ سیاهÙتپه های قیطریه Ùˆ آثار تپه های دروس Ùˆ چیذر نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ جماعات آریایی از پایان هزارة دوم پیش از میلاد Ù…Ø³ÛŒØ Ø¯Ø± آنجاها زندگی Ù…ÛŒ کرده اند (همان ØŒ ص ٩Ù€١٢). مناطق باستانی دیگری نیز در اطرا٠تهران کش٠شده است . سÙال خاکستری Ù€ سیاه گسترة وسیعتری را در بر Ù…ÛŒ گیرد Ú©Ù‡ خوجیر، تهران پارس ØŒ Ùشاپویه ØŒ Øصارک شمیران ØŒ پل رومی ØŒ اوین Ùˆ بوستان پنجم٠خیابان پاسداران Ùˆ Ù…ØÙ„ Ùرودگاه امام خمینی از آن جمله اند (کامبخش Ùرد، مقدمه ).
اوضاع مناسب طبیعی در کوهپایه های شمال تهران تاریخی ØŒ از جمله امکان کندن قنات ØŒ پیدایش آبادیهایی (مانند آبادی تهران ) را به هنگام گسترش قنات Ù…Øتمل Ù…ÛŒ سازد. در صورتی Ú©Ù‡ نوشتة سیدظهیرالدین مرعشی (ص صدوهÙت Ù€ صدوهشت ) را Ú©Ù‡ در وص٠جنگ اÙراسیاب با منوچهر، از ری Ùˆ دولاب تهران نام برده ØŒ بر پایة اسناد تاریخی بدانیم ØŒ به نظر Ù…ÛŒ رسد Ú©Ù‡ نام تهران در پیش از اسلام ØŒ هم به آبادی تهران هم به پهنه ای شامل روستاهای پیرامون تهران اطلاق Ù…ÛŒ شده است .
نام تهران٠ری در قرن سوم با نام Ù…Øمدبن Øماد تهرانی (رازی )ØŒ Ù…Øدّث ØŒ همراه است . در منابع ØŒ از تاریخ تولد ابن Øماد اطلاعی نیامده ØŒ ولی ذهبی در سیر اعلام النّبلاء (ج ١٢ØŒ ص ٦٢٩) Ùˆ تاریخ الاسلام (Øوادث Ùˆ ÙˆÙیات ٢٦١Ù€٢٨٠ØŒ ص ٤٤٣)ØŒ سن او را در هنگام ÙˆÙات (٢٧١) بیش از هشتاد سال ذکر کرده (نیز رجوع کنید به ابن Øَجر عَسقَلانی ØŒ ج ٩ØŒ ص ١٠٤Ù€ ١٠٥Ø› بهرامیان ØŒ ص ٢٥) Ú©Ù‡ به این ترتیب Ù…ÛŒ توان Øدس زد تاریخ تولد ÙˆÛŒ ØŒ Øدود ١٩١ بوده است . ابن ابی Øاتم رازی (متوÙÛŒ ٣٢٧) نیز شاگرد Ù…Øمدبن Øماد بوده Ú©Ù‡ نخستین بار در ری از ÙˆÛŒ Øدیث شنیده است (رجوع کنید به ابن ابی Øاتم ØŒ ج ٧ØŒ ص ٢٤٠Ø› بهرامیان ØŒ ص ٢٦). ابن قَیْسَرانی (متوÙÛŒ ٥٠٧) در الانساب المتÙقة (ص ٩٨) به نقل از Ù…Øمدبن Øماد Ú¯Ùته Ú©Ù‡ تهران٠ری از تهران٠اصÙهان مشهورتر بوده Ùˆ سمعانی (متوÙÛŒ ٥٦٢) نیز آن را تأیید کرده است (رجوع کنید به ج ٢ØŒ ص ٢٥٢Ø› قس بهرامیان ØŒ ص ٢٥). تأیید نسبت٠مØمدبن Øماد به تهران ØŒ Ù…ÛŒ رساند Ú©Ù‡ آبادی تهران دست Ú©Ù… از آغاز دوران اسلامی وجود داشته است (عدل ØŒ ص ١٤).
نام تهران ØŒ پیش از الانساب ابن قیسرانی ØŒ در برخی منابع ذکر شده ØŒ مثلاً غÙاری قزوینی ØŒ در ذکر لشکرکشیهای Ù…Øمود غزنوی ØŒ اشاره کرده Ú©Ù‡ ÙˆÛŒ در ١٢ جمادی الاولی ٤٢٠ به طهران Øمله برد Ùˆ اراضی دولاب را ÙØªØ Ú©Ø±Ø¯ (ص ٧٨) Ùˆ تاریخ ØŒ جز Ùاجعة مغول ØŒ Ùاجعه ای به دردناکی Øملة سلطان Ù…Øمود، برای مردم شیعة پهنة طهران ØŒ به یاد ندارد (کریمان ØŒ ص ٧٦). Ù…Øمدبن علی راوندی نیز از تهران Ùˆ دولاب (ص ٢٩٣) Ùˆ اطرا٠این شهر (ص ١١١Ù€١١٢) یاد کرده است .
تا Øملة مغول (سدة Ù‡Ùتم )ØŒ هنوز تهران به صورت قریه بود Ùˆ برپایة اسناد تاریخی ØŒ دیه های دولاب Ùˆ تجریش Ùˆ ونک از تهران مشهورتر بودند. قریة تهران ØŒ مانند دیگر روستاهای منطقة ری ØŒ زیر نظر خوارزمشاهیان بود (تکمیل همایون ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٥). یاقوت Øموی (ذیل «طهران »)ØŒ از قول یکی از اهالی ری ØŒ برخی از ویژگیهای قریة تهران را در ٦١٧ چنین آورده Ú©Ù‡ تهران یکی از قرای ری است ØŒ میان این دو تقریباً یک Ùرسنگ Ùاصله است ØŒ قریة تهران بسیار بزرگ (قریة کبیرة ) است Ùˆ در زیر زمین ساخته شده Ùˆ هیچکس نمی تواند به خانه های آن دسترسی یابد، مگر آنکه خود تهرانیها بخواهند، بارها اتÙاق اÙتاده Ú©Ù‡ آنها بر ضد سلطان شورش کرده اند Ùˆ سلطان چاره ای نداشته جز آنکه ØŒ آنان را با Øیله به دام اندازد. به Ú¯Ùتة ÙˆÛŒ (همانجا) در این شهر دوازده Ù…Øله وجود دارد Ú©Ù‡ پیوسته با یکدیگر در جدال اند Ùˆ ساکنان یک Ù…Øله به Ù…Øلة دیگر نمی روند. این قریه باغها Ùˆ بستانهای درهم تنیدة بسیار دارد. در ٦١٧ØŒ هنگام Øملة مغولان به ری ØŒ تهران هنوز مهاجران ری را در خود جای نداده بود؛ ازینرو، نوشتة یاقوت Øموی Ù…ÛŒ تواند بیانگر یکی از مراØÙ„ تØول تاریخی تهران باشد. قزوینی در ٦٧٤ در آثارالبلاد Ùˆ اخبارالعباد (ص ٢٢٨) Ù…ÛŒ نویسد Ú©Ù‡ تهران روستای بزرگی است از روستاهای ری ØŒ دارای بوستانهای انبوه Ùˆ درختان پربار، Ùˆ میوه های تهران ØŒ بویژه انار آن ØŒ بسیار نیکوست .
به Ú¯Ùتة خواندمیر (ج ٣ØŒ ص ١٤٣Ø› قس تکمیل همایون ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٦)ØŒ در عهد غازان خان (٦٩٤Ù€٧٠٣) تهران «مÙعَسْکَر» (لشکرگاه ) بود. در قرن هشتم ØŒ تهران٠تØت استیلای آخرین ایلخانان ØŒ به اندازة قبل جمعیت نداشت ØŒ اما قصبة معتبری بود. چون ری ØŒ ام البلاد ایران ØŒ از Øملة مغول به بعد رو به ویرانی نهاده بود، ورامین ترقی کرد Ùˆ مرکز Ù…ØÙ„ÛŒ تومان٠ری شد. تهران نیز از نواØÛŒ بزرگ Ùˆ قصبه ای معتبر در غار، یکی از چهار بخش شهر سابق ری ØŒ بود (Øمداللّه مستوÙÛŒ ØŒ ص ٥٣ Ù€ ٥٥). غازان خان برای عمران شهر ری کوششهای اندکی کرد (همان ØŒ ص ٥٣) Ùˆ ورامین نیز سرانجام به صورت تلّی از خاک در آمد. اما تهران در قرن هشتم Ùˆ نهم ØŒ بتدریج از این رویدادها سود برد (عدل ØŒ ص ٢٠)ØŒ به طوری Ú©Ù‡ کلاویخو ØŒ سÙیر اسپانیا Ú©Ù‡ در عهد تیمور از تهران دیدن کرد (٥ Ù…Øرّم ٨٠٧/٦ ژوئیة ١٤٠٤)ØŒ آنجا را شهر نامیده است (ص ١٧٥) Ùˆ آنجا را ناØیه ای پهناور Ùˆ خرّم وص٠کرده Ú©Ù‡ اطراÙØ´ دیواری نیست Ùˆ در آن همة وسایل آسایش یاÙته Ù…ÛŒ شود Ùˆ در قلمرو Øکومت داماد تیمور است (کلاویخو، ص ١٧٦). باباشیخ ØŒ یکی از رجال دورة تیموری ØŒ Ù…ØÙ„ اقامت کلاویخو را در مهمانسرایی (همان ØŒ ص ١٧٥) تعیین کرد Ú©Ù‡ تیمور به هنگام گذشتن از این Øدود در آن منزل Ù…ÛŒ کرده Ùˆ در واقع بهترین خانة شهر تهران بوده است . باباشیخ Ùردای ورود کلاویخو، او را به سرای خود دعوت کرد Ùˆ در شاه نشین سرای خود نشاند (کلاویخو، ص ١٧٥) Ú©Ù‡ نشان Ù…ÛŒ دهد در این دوره ØŒ مساکن دیگری نیز وجود داشته Ùˆ از مدتی پیش ØŒ در شهرـ باغ تهران بناهایی بیرونی بوده است . از قرن Ù‡Ùتم به بعد، با گذشت زمان Ùˆ پس از ویران شدن ری در ٦١٧ Ùˆ اÙول ورامین در قرن هشتم ØŒ تعداد این بناها به یقین اÙزایش یاÙته است .
شهرسازی خاص تهران ØŒ Ú©Ù‡ شامل باغهای Ù…Øصور Ùˆ خانه های زیرزمینی با دهلیزهای متعدد (همانند لانة موش کور) بوده ØŒ علت اصلی بی Øصار بودن شهر بوده است . علت اینکه تهران قرنها Ùˆ تا ٩٦١ Ú©Ù‡ شاه طهماسب اول صÙÙˆÛŒ (ØÚ© :٩٣٠Ù€ ٩٨٤) نخستین Øصار Ùˆ بازار آن را ساخت ØŒ بی برج Ùˆ بارو بوده ØŒ تسخیرناپذیری آن بوده است . در آغاز قرن دهم ØŒ تهران به مجتمعی بدل شده بود Ú©Ù‡ با انتظارات جمعیت جدید، سازگارتر بود؛ شهری با خانه های معمولی ØŒ بازار، معابر Ùˆ Øصاری Ú©Ù‡ از شهر ØÙاظت Ù…ÛŒ کرد. قدرت Øاکم نیز در این امر Ù†Ùع داشت ØŒ زیرا به این ترتیب بهتر Ù…ÛŒ توانست از مردم مالیات بگیرد Ùˆ آنان را زیرنظر داشته باشد. توجه نخستین سلاطین صÙÙˆÛŒ به آرامگاه یکی از اسلاÙشان در ری (رجوع کنید به ادامة مقاله )ØŒ تنها عامل اقدامات آنها در تهران نبود (عدل ØŒ ص ١٦Ù€١٧).
دوازده Ù…Øلة تهران ــ Ú©Ù‡ اØتمالاً با مجموعه های گسترده Ùˆ پراکندة شهر، متشکل از خانه ها Ùˆ باغها Ùˆ بستانهای Ù…Øصور Ùˆ تودرتو، همخوانی داشته اند ــ نیز به Ù…Øله های جدید بدل شدند Ùˆ چون Ù…Øله های قبلی را در بر نمی گرÙتند بیشتر آنها نامهای دیگری داشتند. تنها Ù…Øلة قدیم تهران ØŒ Ú©Ù‡ نامش در تØÙØ© سامی (تألی٠در ٩٥٧) آمده ØŒ ساران است ( رجوع کنید به سام میرزا صÙÙˆÛŒ ØŒ ص ١٦٢) Ú©Ù‡ امروزه از آن اثری نیست .
امامزاده ها Ùˆ قدیمترین تاریخهای موجود در کتیبه ها یا صندوقهای مرقد امامزاده ها، اسناد شایان توجهی برای اثبات قدمت شهر تهران به شمار Ù…ÛŒ روند، از جملة این آثار است : بقعة سیداسماعیل در نزدیکی دروازة Øضرت عبدالعظیم تهران قدیم Ùˆ در کنار خیابان اصلی بازار شهر، واقع در Ù…Øلة چالمیدان ØŒ دارای در٠منبت کاری مورخ ٨٨٦Ø› بقعة امامزاده ÛŒØیی در Ù…Øلة عودلاجان دارای صندوق منبت کاری عتیقه ØŒ مورخ ٨٩٥Ø› بقعة امامزاده زید در Ù…Øلة بازار دارای صندوق منبت کاری عتیقه مورخ ٩٠٢Ø› یک قطعه کتیبة چوبی باقیمانده از Ø¶Ø±ÛŒØ Ù‚Ø¯ÛŒÙ… بقعة سیدنصرالدین / ناصرالدین ØŒ واقع در کنار خیابان خیام (در Ù…Øلة سنگلج ) Ú©Ù‡
Ù…ÛŒ رساند Øاجی میرزاتقی ثقÙÛŒ تهرانی در ٩٩٣ بانی Ø¶Ø±ÛŒØ Ø¨ÙˆØ¯Ù‡ است (مختاری طالقانی ØŒ ص ٩٤ØŒ ١٠٠Ù€١٠١Ø› مصطÙÙˆÛŒ ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٤٦Ù€ ٤٤٨). دیگر آثار Ùرهنگی Ùˆ دینی نیز در تهران وجود داشته است . رونق سه بقعة سیداسماعیل ØŒ امامزاده ÛŒØیی ØŒ Ùˆ امامزاده زید Ùˆ آثار به دست آمده در آنها نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ تشیع پیش از دورة صÙویه در تهران رواج داشته است (مصطÙÙˆÛŒ ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٠Ù€٢٢ØŒ ٤٤٦). از قراین بر Ù…ÛŒ آید Ú©Ù‡ قدیمترین Ù…Øلات شهر تا دورة صÙویه ØŒ از یک طر٠نواØÛŒ مجاور بقعة سیداسماعیل تا Øوالی بازار آهنگران در جنوب شرقی شهر قدیم در Ù…Øلة چالمیدان ØŒ Ùˆ از طر٠دیگر بین بقعه های سیداسماعیل Ùˆ امامزاده ÛŒØیی در قسمت شرقی شهر قدیم در Ù…Øلة عودلاجان بوده است . زیارتگاه چهل تن Ùˆ کوچة آن در بازار بین بقعة سیداسماعیل Ùˆ سه راه آهنگران ØŒ قدیمتر از عهد صÙÙˆÛŒ به نظر Ù…ÛŒ رسد ( د.Ùارسی ØŒ ذیل «تهران »؛ قس کریمان ØŒ ص ١٣٣ به بعد).
نوشته های عربی Ù€ Ùارسی روی بقعه های سیداسماعیل ØŒ امامزاده ÛŒØیی Ùˆ امامزاده زید بیانگر نکاتی در بارة وق٠، Ùˆ شیعه بودن ساکنان Ù…ØÙ„ÛŒ Ùˆ اهمیت تهران آن ایام است .
از صÙویه تا قاجار. تهران تا زمان شاه طهماسب اول صÙÙˆÛŒ چندان موردتوجه نبود ولی شاه طهماسب قصبة تهران را، Ú©Ù‡ معبری بین مازندران Ùˆ آذربایجان Ùˆ خراسان بود، تقویت نمود تا همچون قلعه ای Ù…ØÚ©Ù… آمادة مقابله با هجوم عثمانیها Ùˆ ازبکان شود (آتابای ØŒ ص ١٦). وضع مساعد طبیعی ØŒ مجاورت با شهر باستانی ری Ùˆ مرقد امامزاده Øمزه (Ú©Ù‡ صÙویان طبق شجره نامه ای نسب خود را به او Ù…ÛŒ رساندند) Ùˆ مرقد Øضرت عبدالعظیم ØŒ در توجه به این ناØیه مؤثر بود. کارکرد دÙاعی با ساخت برج Ùˆ بارو، Ùˆ اØداث بازار از نخستین اقداماتی بود Ú©Ù‡ به تهران رونق Ùˆ اعتبار داد. به دستور شاه طهماسب اول صÙÙˆÛŒ در ٩٦١ØŒ اطرا٠تهران بارویی بنا کردند Ú©Ù‡ شش هزار گام طول Ùˆ ١١٤ برج (به عدد سوره های قرآن کریم ) داشت Ùˆ در زیر هر برج یک سوره از قرآن را دÙÙ† کردند. چهار دروازه برای شهر ساختند Ùˆ خندق دور بارو را به اراضی شنزار متصل کردند (اعتمادالسلطنه ØŒ ١٣٦٧Ù€ ١٣٦٨ Ø´ ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٢٨). مینورسکی Ù…ÛŒ نویسد Ú©Ù‡ دقیقاً این ١١٤ برج در نقشة ایلیا برزین ØŒ نقشة مهندسی شهر تهران در ١٢٥٨/١٨٤٢ØŒ دیده Ù…ÛŒ شود ( د. اسلام ØŒ چاپ اول ØŒ ج ٨ØŒ ص ٧١٥Ø› معتمدی ØŒ ص ١٣٩Ù€١٤٠). با تلÙیق کارکرد دÙاعی Ùˆ باورهای مذهبی (با قداست بخشیدن به برج Ùˆ بارو از طریق دÙÙ† سوره ای از قرآن در زیر هر برج ) Ùˆ با گسترش دیگر کارکردهای شهری ØŒ تهران به شهری مهم بدل شد. برای مثال ØŒ شاه طهماسب بازار تهران را اØداث کرد Ùˆ امین اØمد رازی ØŒ Ú©Ù‡ در ١٠٠٢ نگارش Ù‡Ùت اقلیم را به پایان برده ØŒ باتوجه به برج Ùˆ بارو Ùˆ بازار است Ú©Ù‡ «طهران » را شهر خوانده است ( رجوع کنید به ج ٣ØŒ ص ٧). در همین زمان ØŒ در تهران مساجدی هم ساخته شد Ùˆ به دستور خواهر شاه طهماسب ØŒ Øمام Ùˆ مدرسه Ùˆ تکیة بزرگی در آنجا ساختند Ú©Ù‡ به تکیة خانم شهرت یاÙت (آتابای ØŒ ص ١٦Ù€ ١٧). از سیاØتنامة پیترو دلا واله ØŒ Ø³ÛŒØ§Ø Ø§ÛŒØªØ§Ù„ÛŒØ§ÛŒÛŒ Ú©Ù‡ در ١٠٢٧/١٦١٨ در تهران بوده ØŒ ویژگیهای دیگر این شهر پیداست . به نوشتة ÙˆÛŒ (ص ٢٨٨) تهران شهری وسیع Ùˆ از قزوین بزرگتر است . جمعیت آن زیاد نیست Ùˆ خانه های بسیار ندارد. باغهای بسیار بزرگی دارد Ú©Ù‡ در آنها انواع میوه ها به عمل Ù…ÛŒ آید Ùˆ به اطرا٠Ùرستاده Ù…ÛŒ شود. در تمام Ú©ÙˆÚ†Ù‡ ها جویهای آب روان است Ú©Ù‡ به باغها Ù…ÛŒ رود. Ú©ÙˆÚ†Ù‡ های تهران پر از درختان چنار است ØŒ تهران شهر چنارهاست . در عوض ØŒ این شهر عمارت با اهمیتی ندارد Ùˆ خان در خود تهران منزل دارد (همانجا). جمال زاده ØŒ از قول سرتوماس هربرت Ú©Ù‡ در ١٠٣٩/١٦٢٩ در تهران بوده است ØŒ بازار دورة شاه طهماسبی را دارای دو قسمت ØŒ روباز Ùˆ مسق٠، Ù…ÛŒ داند (١٣٣٩ØŒ ص ٩Ù€١٠). او شمار خانه های تهران را در این زمان سه هزار واØد ذکر کرده (همان ØŒ ص ١٠) Ùˆ اسکارس (ص ٧٥) با توجه به این رقم ØŒ جمعیت آن زمان تهران را Øدود ٠٠٠ ØŒ ٢٥ تا٠٠٠ ØŒ ٣٠ تن تخمین زده Ùˆ این دالّ بر وجود شهری معتبر است . گزارشهای اوایل دورة قاجار این برآورد جمعیت را تأیید نمی کنند.
شاه عباس اول صÙÙˆÛŒ (ØÚ© : ٩٩٦Ù€ ١٠٣٨) در Ù…ØÙ„ Ùعلی ارگ در داخل Øصار شاه طهماسبی ØŒ چهارباغ Ùˆ چنارستانی ØŒ معرو٠به چنار عباسی ØŒ اØداث کرد Ú©Ù‡ بعدها دیواربلندی دور آن کشیدند Ùˆ عمارات سلطنتی Ùˆ مقر Øکومت را در آن ساختند Ùˆ نامش را ارگ نهادند (اعتمادالسلطنه ØŒ ١٣٦٧Ù€ ١٣٦٨ Ø´ ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٤١Ø› کریمان ØŒ ص ١٣٥Ù€١٧٦).
از قراین پیداست Ú©Ù‡ مسجدجامع عتیق ØŒ Ú©Ù‡ در بازار کنونی تهران در نزدیکی مسجد امام خمینی (نام سابق آن : مسجد شاه ) واقع گردیده ØŒ در دورة شاه عباس دوم (ØÚ© : ١٠٥٢Ù€١٠٧٧)ØŒ در ١٠٧٢ØŒ به اهتمام شخصی به نام رضی الدین ساخته شده Ùˆ در دورة قاجار مرمت Ùˆ بر بنای آن اÙزوده شده است (ملازاده ØŒ ص ١٠٦). پادشاهان صÙویه قصبه تهران را به شهر تبدیل کردند Ùˆ یکی از بیگلربیگیها را برای خدمت Ùˆ نظارت بر امور شهر تهران بر گزیدند (آتابای ØŒ ص ١٧). در دورة آخرین پادشاهان صÙÙˆÛŒ ØŒ گاهی تهران مقر موقتی دربار بود، به طوری Ú©Ù‡ شاه سلیمان اول صÙÙˆÛŒ (ØÚ© : ١٠٧٧ یا ١٠٧٨Ù€ ١١٠٥) در آنجا قصری ساخت (جمال زاده ØŒ ١٣٣٩ØŒ ص ١٠). در جمادی الا´خرة ١١١٩ Ú©Ù‡ شاه سلطان Øسین صÙÙˆÛŒ (ØÚ© :١١٠٥Ù€ ١١٣٥) قصد زیارت مشهد کرد، زمستان را در شهر طهران گذراند Ùˆ در آنجا به میرمØمدباقر خاتون آبادی ØŒ مدرّس مدرسة چهارباغ اصÙهان ØŒ خلعت داد (Øسینی خاتون آبادی ØŒ ص ٥٥٦). اینگونه اقامتها در تهران نشانة توجه به این شهر Ùˆ اهمیتش در آن دوره بوده است .
تهران ØŒ پس از پایان غائلة اÙغان وآغاز سلطنت نادرشاه (١١٤٨)ØŒ اهمیت نظامی یاÙت . توجه نادرشاه به شهر به گونه ای بود Ú©Ù‡ در ١١٥٢ به Ùرزند خود، رضاقلی میرزا، Ùرمان Øکومت تهران را داد (استرآبادی ØŒ ص ٣٤٦) Ùˆ Ú©Ù„ ولایت ØŒ تیول رضاقلی میرزا شد Ùˆ خراجات Ùˆ مالیات به او تعلق گرÙت (همان ØŒ ص ٣٦٧Ø› تکمیل همایون ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٤). نادرشاه پس از بازگشت از هندوستان (١١٥٢)ØŒ در تهران مجلسی از علمای مذاهب تشکیل داد. ÙˆÛŒ در ١١٥٤ در تهران Ùرمان داد تا رضاقلی میرزا را کور کنند Ùˆ بعدها رضاقلی میرزا در همین «بلدة طیبة تهران » کشته شد (مروی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٨٥١Ø› جمال زاده ØŒ١٣٣٩ØŒ ص ١٠Ø› تکمیل همایون ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٤ØŒ ٦٦). در تاریخ نادرشاهی «نادرنامه » ØŒ از تهران در پایان کار دولت صÙÙˆÛŒ اینگونه یاد شده است : «دارالامان طهران »، «Øاکم نشین ری Ùˆ شهریار»، «مکان Ùیض توأمان »، «دارالایمان طهران » Ùˆ «در خوبی یکتای Ø¢Ùاق » (وارد، ص ٦ØŒ ١١Ù€١٣).
کریم خان زند در ١١٧٢ØŒ در قصر شاه سلیمان اول ØŒ در تهران به تخت نشست (اعتمادالسلطنه ØŒ ١٣٦٧Ù€ ١٣٦٨ Ø´ ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٤٤) Ùˆ در تابستان ١١٧٣ØŒ به علت گرمای هوای تهران ØŒ به شمیران رÙت Ùˆ ØÚ©Ù… کرد Ú©Ù‡ در غیبت او عمارت سلطنتی Ùˆ دیوانخانه ای بزرگ Ùˆ باغی در جنب دیوانخانه Ùˆ یک Øرمخانه بنا کنند. ÙˆÛŒ در اوایل زمستان ØŒ با تمام شدن کار این عمارت ØŒ به تهران برگشت . او برای آبادی شهر تلاش بسیار نمود Ùˆ Ù…ÛŒ خواست تهران را پایتخت خود کند (همانجا). گزارش تاریخ نویسان دورة قاجار ــ Ú©Ù‡ در ١١٧٢Ù€١١٧٣ از تهران با عنوان دارالامارة کریم خان یاد کرده اند ــ وجود عمارت یاد شده را تأیید Ù…ÛŒ کند. Ù…ØÙ„ این بنا ظاهراً در زاویة شمال غربی Øیاط معرو٠به گلستان ØŒ در کاخ سلطنتی تهران ØŒ در Ùضای Ú©ÙˆÚ†Ú©ÛŒ به نام خلوت کریم خانی بوده است (Ù†Ùیسی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٨). به این ترتیب ØŒ Øکومت سلطنتی ابتدا در پایتخت Ùضای خاص خود، یعنی قصرها، را ایجاد کرد. علاوه بر بناهایی با کارکردهای Øکومتی Ùˆ اقتصادی ØŒ اماکن دیگری با کارکردهای مذهبی ØŒ از جمله مساجد Ùˆ امامزاده ها، نیز در تهران٠پیش از دورة صÙÙˆÛŒ Ùˆ دورة صÙویه Ùˆ زندیه به وجود آمد. بدین ترتیب در اواخر دورة زندیه ØŒ ساختار اصلی شهر تهران Ø´Ú©Ù„ یاÙته بود Ùˆ آقامØمدخان قاجار وارث شهری با تجارب شهرسازی ایرانی شد Ú©Ù‡ دارای کارکردهای Øکومتی Ùˆ دÙاعی ØŒ اقتصادی ØŒ دینی ØŒ جمعیت کاÙÛŒ Ùˆ جایگاه بسیار مهم راهبردی به عنوان پایتخت بود.
تهران٠پایتخت . آقامØمدخان قاجار تهران را به عنوان پایتخت انتخاب کرد Ùˆ در ١١ جمادی الاولی ١٢٠٠ØŒ در تهران جلوس کرد Ùˆ به نام او سکه زدند Ùˆ خطبه خواندند (اعتمادالسلطنه ØŒ ١٣٦٣Ù€ ١٣٦٧Ø´ ،ج ٣ØŒ ص ١٣٩٨Ø› همو،١٣٦٧Ù€١٣٦٨Ø´ ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٤٨). بار دیگر، پس از کشتن لطÙعلی خان زند در رمضان ١٢١٠ØŒ در تهران تاجگذاری کرد Ùˆ به نام او سکه زدند. اعتمادالسلطنه تاجگذاری دوم او را یک بار ١٢٠٩ (١٣٦٧Ù€ ١٣٦٨ Ø´ ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٥٠) Ùˆ بار دیگر ١٢١٠ (١٣٦٣Ù€ ١٣٦٧ Ø´ ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٤٣٢) ذکر کرده است . این زمان مصاد٠با آغاز انقلاب صنعتی انگلستان بود. سراسر دورة قاجار با Ø´Ú©ÙˆÙایی صنعت در غرب Ùˆ پیامدهای همه جانبة آن برای جهان ØŒ از جمله ایران ØŒ مصاد٠بود.
در ١٢٠٠ØŒ آقامØمدخان پس از انتخاب تهران به عنوان پایتخت ØŒ ارگ را مقر سلطنت خود کرد Ùˆ به توسعة بناها Ùˆ عمارات سلطنتی در ارگ تهران پرداخت ( پایتخت های شاهنشاهی ایران ØŒ ص ٢٨٢Ø› کریمان ØŒ ص ١٨٦Ù€ ١٨٨). در زمان آقا Ù…Øمدخان قصرهایی در ارگ ساخته شد. تخت٠مرمر * ØŒ Ú©Ù‡ بیشتر Ù…ØµØ§Ù„Ø Ø¢Ù† را از قصر کریم خانی شیراز آورده بودند، از آثار این دوره است (کریمان ØŒ ص ١٨٨Ù€١٨٩). باغ Ùˆ ایوان Ùˆ میدان Ùˆ کاخ Ùˆ تأسیسات دÙاعی ØŒ در ارگ یا شارستان / شهرستان اØداث شد. پورداود (ص ٢٣٢) جمعیت تهران را در زمان آقامØمدخان پانزده هزار تن برآورد کرده است (نیزرجوع کنید به کریمان ØŒ ص ١٩١). مورخان ØŒ سیاØان Ùˆ صاØب نظران عوامل انتخاب شهر Ú©ÙˆÚ†Ú© تهران را به عنوان پایتخت چنین بر شمرده اند: نزدیک بودن به خاستگاه Ùˆ مقر ایل قاجار در استرآباد Ùˆ مازندران (رجوع کنید به رضاقلی هدایت ØŒ ج ٩ØŒ ص ١٩٨Ø› ژوبر ØŒ ص ٢٥٣Ù€٢٥٤Ø› کریمان ØŒ ص ١٩٤Ù€ ١٩٥ØŒ به نقل از کرپورتر Ø› اهلرس ØŒ ١٣٧٥ Ø´ ØŒ ص ١٨٤ به نقل از Ùریزر )ØŒ موقعیت سوق الجیشی شهر Ú©Ù‡ از سه طر٠با کوههای البرز Ù…Øصور است (ویشارد ØŒ ص ٨٢Ø› تکمیل همایون ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٦)ØŒ خودکÙایی اقتصادی Ùˆ هم جواری تهران با سکونتگاه ایلات اÙشار Ùˆ ساوÙجْبÙلاغ Ùˆ خلجهای ساوه Ùˆ عربهای ورامین Ú©Ù‡ طرÙدار آقامØمدخان بودند (تکمیل همایون ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٦ØŒ٨٠). به Ú¯Ùتة اولیویه ØŒ Ø³ÛŒØ§Ø Ùرانسوی Ú©Ù‡ در ١٢١١ در تهران بوده است ØŒ آقامØمدخان کوشید تا مردم را در تهران سکنا دهد Ùˆ تجارت را در آنجا برقرار کند. ÙˆÛŒ در ادامه ذکر کرده Ú©Ù‡ در آن دوره ØŒ با اØتساب سه هزار تن قشون ساخلÙÙˆÛŒ تهران ØŒ جمعیت این شهر بیشتر از پانزده هزار تن نبوده است (جمال زاده ØŒ ١٣٣٩ØŒ ص ١٠).
در ١٢١٢ØŒ ÙتØعلی شاه (ØÚ© : ١٢١٢Ù€١٢٥٠)ØŒ برادرزادة آقامØمدخان ØŒ جانشین ÙˆÛŒ شد. از اوایل قرن سیزدهم بتدریج زمینه های رشد Ùˆ توسعة Ùرهنگی ØŒ اجتماعی Ùˆ اقتصادی تهران Ùراهم شد. گزارشهای این دوره ØŒ بویژه گزارشهای چند Ø³ÛŒØ§Ø Ø§Ø±ÙˆÙ¾Ø§ÛŒÛŒ ØŒ گواه سادگی هیئت ظاهری تهران است Ùˆ نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ تا اواسط سلطنت ناصرالدین شاه ØŒ هنوز شهر از نظر صنعت Ùˆ تجارت طراز اول نبوده است . اعتمادالسلطنه از قول موریه ØŒ نمایندة سÙارت انگلیس Ú©Ù‡ در ١٢٢٢/١٨٠٧ با ÙتØعلی شاه ملاقات کرده بود، نوشته Ú©Ù‡ دور باروی شهر چهار Ùˆ نیم تا پنج میل (هر میل Ø ٦ر١ متر) بود Ùˆ شهر شش دروازه داشت Ú©Ù‡ سردر Ùˆ جوانب آنها به کاشیهایی با صورت ببر Ùˆ Øیوانات دیگر مزین بود. او شهر تهران را به بزرگی شیراز دانسته ولی بیوتات Ùˆ ابنیة آن را کمتر از شیراز ذکر کرده Ùˆ اÙزوده است Ú©Ù‡ عمارات تهران غالباً با خشت بنا شده اند Ùˆ شباهت آنها به ابنیة عالیه کمتر است . تنها بنای شایان توجه این شهر مسجد شاه است Ú©Ù‡ ناتمام است Ùˆ غیر از آن ØŒ شش مسجد Ú©ÙˆÚ†Ú© در تهران هست . تهران سه یا چهار مدرسة بزرگ بیشتر ندارد Ùˆ ظاهراً ١٥٠ کاروانسرا Ùˆ ١٥٠ Øمام دارد. دو میدان بزرگ دارد Ú©Ù‡ یکی در شهر Ùˆ دیگری در ارگ است . دو عمارت ییلاقی سلطنتی این شهر یکی قصر قاجار Ùˆ دیگری نگارستان است (اعتمادالسلطنه ØŒ ١٣٦٧Ù€ ١٣٦٨ Ø´ ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٥٥ Ù€٨٥٦). به Ú¯Ùتة کینیر ØŒ در ١٢٢٨/ ١٨١٣ØŒ Ù…Øیط تهران Øدود چهار میل بود، دیواری استوار با تعداد زیادی برج Ùˆ خندقی خشک شهر را اØاطه کرده Ùˆ تنها ساختمان شایان ذکر در داخل شهر، ارگ بود Ú©Ù‡ استØکامات آن از استØکامات دور شهر مستØکمتر بود (به نقل اهلرس Ùˆ مؤمنی ØŒ ص ٢٨٧). در ١٢٣٦Ù€ ١٢٣٨/١٨٢١Ù€١٨٢٢ØŒ کرپورتر تهران را به عنوان پایتخت جدید، شهری نو اما نسبتاً Ú©ÙˆÚ†Ú© خوانده است (همانجا). به نوشتة Ùریزر در ١٢٤٩/١٨٣٣ØŒ تهران بدمنظر است Ùˆ گنبد Ùˆ مناری به عنوان شاخص در آن نیست Ùˆ در اطرا٠آن نه باغ Ùˆ بیشه ØŒ Ú©Ù‡ باروهای Ú¯Ù„ÛŒ Ùˆ خرابه های بسیار هست (ص ٩٩)ØŒ در تهران چیز شایسته ای برای دیدن وجود ندارد (ص ١١٦) Ùˆ تهران Ùقط مقر شاه Ùˆ جایگاه خزانه است (ص ١١٣)ØŒ Ù…Øیط آن چهار میل Ùˆ دارای دو برج Ùˆ خندقی مهیب است ولی هیچ جنبة جاذب Ùˆ مشخصی ندارد، بازارها تنها گذرگاههای با اهمیت آن اند Ùˆ Ú©ÙˆÚ†Ù‡ های آن تنگ Ùˆ باریک Ùˆ کج Ùˆ معوج است ØŒ بازارهای آن وسیع Ùˆ آکنده از کالا Ùˆ انسان است ØŒ در آنجا دو گنبد مشخص وجود دارد Ú©Ù‡ یکی از آنها، Ú©Ù‡ کلاهکی زراندود دارد، متعلق به مسجد شاه است (ص ٢١٨).
باتوجه به وضع بد اقتصادی ایران در دورة ÙتØعلی شاه ØŒ طبیعی است Ú©Ù‡ پایتخت آن نیز در این دوره چندان رشد Ùˆ توسعه ای نداشته باشد. از ١١٣٤ Ú©Ù‡ Ù…Øمود اÙغان بر صÙویان چیره شد تا ١٢٥٠ (پایان سلطنت ÙتØعلی شاه )ØŒ یعنی در مدت ١١٦ سال ØŒ سراسر ایران بدترین وضع اقتصادی را داشت ØŒ زیرا در این مدت
جنگهای متعددی با دولت روسیه درگرÙت Ùˆ راه تجارت از سوی شمال ØŒ بر ایران بسته شد (Ù†Ùیسی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢١٩ Ù€٢٢٠).
تاریخ تهران Ùˆ وضع سیاسی آن را در چارچوب جهان بینی تشیع Ùˆ Ùعالیت علمای شیعة دورة قاجار، به سه دوره Ù…ÛŒ توان تقسیم کرد: دورة شروع ورود علما در سیاست ØŒ دورة کوشش متجددان برای آوردن تمدن جدید اروپا به ایران ØŒ Ùˆ دورة مبارزة علمای تجددطلب برای تغییر Øکومت سلطنتی Ùˆ برقراری نظام مشروطه Ùˆ قبول برخی رسوم تمدن غرب . در آغاز دورة قاجار،
مقارن ظهور Ùقیه اصولی بزرگ شیعه ØŒ آقامØمدباقر بهبهانی مشهور به ÙˆØید بهبهانی (متوÙÛŒ ١٢٠٥) در عتبات عالیات ØŒ زمینه برای Ùعالیت علمای اصولی در ایران مهیا شد. بهبهانی در نیمة دوم قرن دوازدهم ØŒ پس از مواجهة جدّی با مسلک اخباری ØŒ Ú©Ù‡ Øدود دو قرن بر Øوزه های علمی Ùˆ جوامع شیعی سیطره داشت ØŒ Ùˆ Ùائق آمدن بر Ùقهای مبرÙّز این جریان در کربلا، اخباریگری را از رونق انداخت Ùˆ نظریة اجتهاد را اØیا کرد. تأکید او در آثارش بر اثبات درستی عمل اجتهاد Ùˆ Øجیّت Ùتوای مجتهد Ùˆ به تبع آن Ø´Ú©Ù„ گیری نظام مجتهد Ù€ مقلد بود ( رجوع کنید به بهبهانی * ØŒ آقامØمدباقر). مشخصة دورة شروع ورود علما در سیاست ØŒ یعنی از آغاز سلطنت آقامØمدخان تا مرگ Ù…Øمدشاه قاجار (١٢٦٤)ØŒ تکمیل Ùˆ توسعة مبانی نظریة اجتهاد نزد شیعة دوازده امامی ØŒ ظهور مراجع تقلید Ùˆ اÙزایش Ù†Ùوذ علمای دین Ùˆ Øضور آنان در امور سیاسی Ùˆ دولتی بود. Ùقهای بزرگی مانند شیخ جعÙر نجÙÛŒ معرو٠به کاش٠الغطاء (متوÙÛŒ ١٢٢٨) در عراق ØŒ میرزاابوالقاسم بن ملامØمد Øسن گیلانی (جیلانی ) معرو٠به میرزای قمی (متوÙÛŒ ١٢٣١) در قم ØŒ Ùˆ ملااØمد نراقی (متوÙÛŒ ١٢٤٤) در کاشان ØŒ هر سه از شاگردان بهبهانی ØŒ قائل به تسری وظای٠سیاسی Ùˆ دینی امام دوازدهم عجل اللّه تعالی Ùرجه الشری٠به Ùقیه جامع الشرایط ØŒ در عصر غیبت ØŒ بودند Ùˆ عقیده داشتند Ùقیه از جانب آن Øضرت ØŒ به نصب عام ØŒ منصوب Ù…ÛŒ شود Ùˆ او ادارة امور سیاسی را به پادشاه عادل تÙویض Ù…ÛŒ کند تا عهده دار امور سیاسی Ùˆ سلطنت شود. بنابراین Ùقیه خود منصوب عام از جانب امام معصوم Ùˆ مشروع است Ùˆ سلطان نیز Ùقط در صورتی Ú©Ù‡ از جانب ولی Ùقیه منصوب شود مشروعیت پیدا Ù…ÛŒ کند (در این باره رجوع کنید به کدیور، ١٣٧٦ Ø´ ØŒ ص ٨٠ Ù€٩٦Ø› همو، ١٣٧٨ Ø´ ØŒ ص ١٠٠Ù€١٢٧Ø› الگار ØŒ ١٩٦٩ØŒ ص ٤٥Ù€٧٢Ø› Øائری ØŒ ص ٣٢٣Ù€ ٣٤٢). این اندیشة بنیادین Ùقهی به صورت قوه نامیة Øوزه های دینی Ùˆ مبنای معرÙتی Ùˆ منشأ آثار Ùرهنگی معنوی Ùˆ مادّی دورة قاجار در آمد Ùˆ در دورة مشروطیت تØولاتی یاÙت . نکتة در خور توجه آن است Ú©Ù‡ بنا بر نظام مجتهد Ù€ مقلد، «شاه نیز مقلد Ù…Øسوب Ù…ÛŒ شد Ùˆ به Ù„Øاظ نظری ناگزیر بود دولت را به بازوی اجرایی اقتدار علما تبدیل کند» (الگار، ١٩٩١ØŒ ج ٧ØŒ ص ٧١٣Ù€٧١٤). وجود این شرایط ØŒ جهان بینی تشیع دوازده امامی را روشنتر، پرتوانتر، گسترده تر Ùˆ ژرÙتر کرد، به طوری Ú©Ù‡ تمام جامعه را در بر گرÙت . وق٠، به عنوان جلوه ای تمام عیار از جهان بینی تشیع دوازده امامی ØŒ پیامدهایی داشت Ú©Ù‡ به طور همه جانبه در جامعه Ùˆ Ùضای آن زمان تهران پدیدار گردید. اگر Ú†Ù‡ این دوره مقارن بود با انقلاب کبیر Ùرانسه (١٧٨٩) Ùˆ جدا شدن دین از سیاست Ùˆ ظهور ناپلئون (ØÚ© : ١٢١٩Ù€ ١٢٣٠/ ١٨٠٤Ù€١٨١٥) Ùˆ شروع تمدن جدید در اروپا، در زمان ÙتØعلی شاه Ùˆ Ù…Øمدشاه (ØÚ© : ١٢٥٠Ù€١٢٦٤) مردم ایران در کار توسعة امور داخلی بودند Ùˆ کمتر به اروپا توجه داشتند. با این Øال در سراسر دورة قاجار (١٢١٠Ù€١٣٤٤) ایران با تمدن جدید اروپا رویارو شد Ú©Ù‡ آثار آن در تهران مانده است ( رجوع کنید به Øائری ØŒ ص ٢٧٢ به بعد). در دورة ÙتØعلی شاه ØŒ Ù…Øمد شاه Ùˆ اوایل سلطنت ناصرالدین شاه (ØÚ© : ١٢٦٤Ù€١٣١٣) در ارگ کاخهایی اØداث گردید. در طول این دوره در شمال ارگ ØŒ در درون Ùˆ بیرون شهر تهران نیز کاخهایی با معماری ایرانی ساخته شد. متن کتیبة مقبرة ÙتØعلی شاه در قم ــ Ú©Ù‡ Ø´Ø±Ø Øال او به قلم چند تن از ادیبان دربار است ــ توجه او را به ساختن کاخ در تهران نشان Ù…ÛŒ دهد (رجوع کنید به Ù†Ùیسی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٦٥).
هم زمان با تکمیل کار کاخها Ùˆ اØداث کاخهای جدید در زمان ÙتØعلی شاه ØŒ بناهایی نیز با کارکرد دینی اØداث Ù…ÛŒ شد، Ú©Ù‡ از آن جمله است مسجدشاه یا مسجد سلطانی (مسجد امام کنونی ) Ú©Ù‡ تاریخ بنای آن ١٢٢٩ ضبط شده است (غنچه ØŒ ١٣٧٨Ø´ ال٠، ص ١٠٥). این مسجد در خیابان پانزده خرداد، جنب بازار تهران ØŒ واقع گردیده Ùˆ از بناهای ارزشمند دورة قاجار است (همانجا؛ نیز رجوع کنید به مسجد امام * ).
از دیگر آثار این دوره در تهران ØŒ مسجد Ù€ مدرسة Ùخریه یا مروی است Ú©Ù‡ از ١٢٢٩ تا ١٢٣١ ساخته شده است . این بناها را Øاج Ù…ØمدØسین خان مروی ØŒ ملقب به Ùخرالدوله ØŒ به همراه املاک Ùˆ قنوات Ùˆ مستغلات آن ØŒ در دورة ÙتØعلی شاه وق٠کرده است . مقدمة وقÙنامة Ù…ØمدØسین خان مروی تا Øدی Ùضای مذهبی آن روز را بیان Ù…ÛŒ کند (رجوع کنید به «وق٠نامة مدرسة مروی تهران »، ص ٥٧ Ù€٥٩). صورت املاک موقوÙØ© مدرسه ØŒ در وقÙنامة Ù…Ùصّل آن ذکر شده است . علاوه بر اÙزایش مستغلات ØŒ بر اثر تغییر کاربَری اراضی موقوÙØ© Ù…ØمدØسین خان مروی به کاربری تجاری ØŒ متولیان در سدة سیزدهم Ùˆ چهاردهم رَقَبات (املاک Ùˆ مستغلات موقوÙÙ‡ ) Ùراوان دیگری را وق٠مسجد Ù€ مدرسة مروی کردند. این موارد نشان دهندة توجه به سرمایه گذاری
در امور معنوی در آن دوره است : ١) وقÙنامة Øاجیه نه نه ØŒ در ١٧ جمادی الاولی ١٢٧١ØŒ در زمان تولیت Øاج ملامیرزامØمد اندرمانی طهرانی ØŒ از مجتهدان طراز اول تهران . ٢) وقÙنامة Øاج ملارضاقلی ØŒ معرو٠به Øاجی آخوند، در مورد وق٠قریة Øصارین دماوند در جمادی الاولی ١٢٩٦ Ùˆ رجب ١٢٩٩ برای مسجد Ùˆ مدرسه . ٣) وقÙنامة شیخ علی خان رشتی Ø´Ùتی ØŒ از استادان قدیم مدرسة خان مروی ØŒ در Ù…Øرّم ١٣٥٠ (برای متن این وقÙنامه رجوع کنید به میر Ù…Øمدصادق ØŒ ص ٣٢Ù€٣٣).
مسجدجامع تهران (جامع عتیق٠دارالخلاÙÙ‡ ØŒ اØداث در ١٠٧٢) از آثار دورة شاه عباس دوم (ØÚ© : ١٠٥٢Ù€١٠٧٧) است Ú©Ù‡ در ١٢٥٢ شیخ رضا آن را مرمت کرد. بعدها شبستان بزرگ Ùˆ شبستان گرمخانة آن ساخته شد. پس از چندی Øاج Ù…ÛŒØ±Ø²Ø§Ù…Ø³ÛŒØ ØªÙ‡Ø±Ø§Ù†ÛŒ ØŒ شبستان چهل ستون را در مشرق مسجد بنا کرد. در بارة تاریخ بنای این شبستان ØŒ اعتمادالسلطنه (١٣٦٧Ù€ ١٣٦٨Ø´ ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٠٠٥) نوشته است Ú©Ù‡ به Ú¯Ùتة بعضی ØŒ تاریخ این بنا ١٢٠٢ است ØŒ ولی به Ú¯Ùتة آیت اللّه Øسن سعید تهرانی (متوÙÛŒ ١٣٧٥ Ø´ )ØŒ امام جماعت مسجدجامع در شبستان مذکور، تاریخ بنای آن ١٢٢٦ است . تاریخ مرمت آن نیز بر اساس کتیبة سردر شبستان ØŒ ١٢٤٠ است . گلدستة چوبی قدیمی شبستان بزرگ اØتمالاً متعلق به دورة قاجار است . به دلیل نزدیکی مسجدجامع به مسجد امام ØŒ Ùاصلة بین آن دو را، Ú©Ù‡ بازار است ØŒ بین الØرمین (بازار بین الØرمین ) Ù…ÛŒ گویند (اعتمادالسلطنه ØŒ ١٣٦٧Ù€ ١٣٦٨Ø´ ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٠٠٤Ù€ ٢٠٠٥Ø› ملازاده ØŒ ص ١٠٦Ø› مصطÙÙˆÛŒ ØŒ ج ١ØŒ ص ٤١٢Ù€٤١٣).
از دیگر مساجد دورة ÙتØعلی شاه قاجار، مسجد سیدعزیزاللّه واقع در Ù…Øلة بازار قدیم نزدیک چارسوق Ú©ÙˆÚ†Ú© است ØŒ Ú©Ù‡ کاشی کاریهای زیبایی دارد (مصطÙÙˆÛŒ ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٦).
به نوشتة سرویلیام اوزلی ØŒ مستشرق انگلیسی ØŒ در ١٢٢٦/ ١٨١١ تهران ØŒ باجمعیتی معادل چهل تا شصت هزارتن ØŒ سی مسجد Ùˆ مدرسه Ùˆ سیصد Øمام عمومی Ùˆ شش دروازه داشت ( د. اسلام ØŒ چاپ اول ØŒ ج ٨ØŒ ص ٧١٨Ø› کریمان ØŒ ص ١٩٩). زین العابدین شیروانی در ریاض السیاØÙ‡ (ص ٦٩٤) شمار خانه های تهران را پانزده هزار واØد ذکر کرده است . در صورتی Ú©Ù‡ ساکنان هر خانه را دست Ú©Ù… پنج تن بدانیم ØŒ جمعیت تهران در آن زمان ٠٠٠ ØŒ ٧٥ تن بوده است . هم زمان با اØداث مساجد، Øوزه های علمیه نیز تشکیل Ù…ÛŒ شد، به طوری Ú©Ù‡ از آن پس تهران یکی از مراکز Ùˆ Øوزه های معتبر علمی با شخصیتهای برجستة دینی شد.
یهودیان Ùˆ مسیØیان نیز در تهران امکان زندگی در کویهای خاص خود را داشتند. در دورة قاجار دو کلیسا در تهران وجود داشت : کلیسای طاطاووس مقدّس ØŒ قدیمترین کلیسای تهران (متعلق به دورة ÙتØعلی شاه )ØŒ واقع در ضلع غربی کوچة ارامنه ØŒ نزدیک بازار Ùˆ در نزدیکی بقعة سیداسماعیل ØŒ Ùˆ کلیسای گئورک مقدّس در جوار بازارچة شاهپور، Ú©Ù‡ در ١٢٥١ ساخته شد (کریمان ØŒ ص ٢٥٧Ù€ ٢٥٨Ø› مصطÙÙˆÛŒ ØŒ ص ٨٧Ø› صÙÙˆÛŒ بیات ØŒ ص ١٨٩Ù€١٩٠).
موجودیت اماکن مذهبی اسلامی برپایة کمکهای مالی Ùˆ وجوهات ØŒ بخصوص وق٠، استوار بود. موقوÙات ØŒ هم در این دوره Ùˆ هم در دوره های بعد، پشتوانة تأسیس Ùˆ ØÙظ Ùˆ گسترش مساجد Ùˆ مدارس Ùˆ اÙزایش جمعیت طلاب Ùˆ علمای دین در تهران بود. مراکز مذهبی تهران ØŒ با توجه به منزلت اجتماعی Ù€ سیاسی علمای آن ØŒ به کانون Ùعالیتهای اجتماعی Ùˆ سیاسی تبدیل شدند، Ú©Ù‡ Ú©Ù„ ایران را تØت تأثیر قرار Ù…ÛŒ داد.
در دورة Ù…Øمدشاه قاجار (١٢٥٠Ù€١٢٦٤) نیز ساختارهای سنّتی اجتماعی ØŒ اقتصادی Ùˆ Ùرهنگی تهران همچنان توسعه یاÙت ØŒ اما بنابر گزارش اَبÙت ØŒ سرکنسول انگلیس در تهران ØŒ مورخ ١٧ ذیقعدة ١٢٥٧/ ٣١ دسامبر ١٨٤١ هرچند تهران در آن دوره پایتخت بود، از Øیث بازرگانی جزو شهرهای درجة دوم یا سوم ایران به شمار Ù…ÛŒ رÙت . این شهر تجارت خود را مدیون وجود دربار Ùˆ جایگاهش نسبت به مازندران در شمال ØŒ استرآباد Ùˆ نقاط پرجمعیت خراسان در شمال شرقی Ùˆ مشرق ØŒ قم Ùˆ کاشان Ùˆ اصÙهان Ùˆ شیراز در جنوب Ùˆ یزد Ùˆ کرمان در جنوب شرقی بود، تمام این نواØÛŒ اجناس اروپایی Ùˆ سایر Ù…Øصولات را از تهران Ùراهم Ù…ÛŒ کردند؛ ولی تهران با نواØÛŒ مغرب ایران رابطة تجاری Ù…Øدودی داشت Ú©Ù‡ منØصر به واردات غله Ùˆ سایر ملزومات بود Ùˆ این نواØÛŒ تولیدات اروپایی را از طریق تبریز Ùˆ قزوین دریاÙت Ù…ÛŒ کردند (به نقل عیسوی ØŒ ص ١٧٩). تبریز از نظر بازرگانی در ردی٠اول بود، زیرا نه تنها بازار عمدة پرجمعیت ترین ایالات کشور بود بلکه اجناس اروپایی قزوین Ùˆ تهران Ùˆ سایر شهرهای ایران را تأمین ØŒ Ùˆ آن را در مملکت توزیع Ù…ÛŒ کرد (همان ØŒ ص ١٧٩Ù€ ١٨٠). در همین دوره Ùˆ در زمان تأسیس کنسولگری انگلیس در تهران (اوایل ١٢٥٧/ ١٨٤١)ØŒ با وجود آنکه تجارت خارجی ایران با اروپا Ùˆ روسیه گسترش یاÙته بود، هیچ تاجر انگلیسی ای در تهران اقامت نداشت Ùˆ هیچ تجارتخانة انگلیسی ای در آنجا دایر نبود. طبق گزارش ابت ØŒ تنها تجار تØت الØمایة انگلیس ØŒ Ú©Ù‡ در آن دوره ساکن تهران بودند، دو یا سه هندی الاصل بودند Ú©Ù‡ از مدتها قبل در آنجا اقامت داشتند Ùˆ یک تن مالتی Ú©Ù‡ تازه به تهران آمده بود (به نقل عیسوی ØŒ ص ١٧٨Ù€١٧٩).
دارالخلاÙØ© ناصری . در اوایل سلطنت ناصرالدین شاه ØŒ بر اساس نخستین آمار خانه ها Ùˆ سایر بناهای دارالخلاÙÙ‡ (شهر تهران ) در ١٢٦٩ØŒ تهران دارای پنج Ù…Øله (ارگ ØŒ عودلاجان ØŒ بازار، سنگلج Ùˆ چالمیدان ) بود. هر Ù…Øله دکانهای ویژة خودش را داشت Ùˆ بازار مختص تجارت Ùˆ پیشه وری بود. ارگ ØŒ با ٢٣٢ خانه ØŒ کوچکترین Ù…Øله بود Ùˆ درون Øصاری قرار داشت Ú©Ù‡ با پلی به شهر متصل Ù…ÛŒ شد. عودلاجان با ٦١٩ ØŒ ٢ خانه بزرگترین Ù…Øلة شهر بود. Ù…Øلة بازار (جدا از خود بازار) ٥٢٤ ØŒ ١ خانه ØŒ سنگلج ٦٩٥ ØŒ ١ خانه Ùˆ چالمیدان ٨٠٢ ØŒ ١ خانه داشت . طبق این آمار، هر Ù…Øله به پاتق Ùˆ گذر تقسیم Ù…ÛŒ شد (اتØادیه ØŒ ١٣٧٤ Ø´ ب ØŒ ص ١٥٢Ù€١٥٣). امامزاده ها، مساجد، تکیه ها Ùˆ مدارس تهران دارای موقوÙاتی بودند Ùˆ تعداد کاروانسراها
Ùˆ دکانهای وقÙÛŒ نیز بسیار بود. از ٢٦٠ ØŒ ٤ باب دکان در
Ù…Øله های تهران ØŒ ٤٠٥ باب وقÙÛŒ بود (همو، ١٣٧٨ Ø´ ØŒ ص ١٣ØŒ جدول ٣). چالمیدان ØŒ Ú©Ù‡ Ù…Øلة نسبتاً Ùقیرنشینی Ù…Øسوب Ù…ÛŒ شد، کمترین تعداد وق٠را داشت . تعداد موقوÙات Ù…Øله های عودلاجان Ùˆ سنگلج مساوی بود Ùˆ بیشترین تعداد اوقا٠در Ù…Øلة بازار قرار داشت Ú©Ù‡ بیشتر اهالی آن از تجار Ùˆ کسبه بودند Ùˆ همین امر Øاکی از رابطة نزدیک بازار Ùˆ روØانیان است Ùˆ در غالب مواردی Ú©Ù‡ نام متولیان موقوÙات
بازار ذکر شده است ØŒ متولیان روØانی هستند، چنانکه در Ù…Øلة بازار ٤٢ باب دکان٠وق٠مسجد شاه در اختیار امام جمعه Ùˆ شش باب دکان٠وق٠سیدالشهدا در دست شیخ باقر پیشنماز Ùˆ Øمام Øاجی Ù…Øسن در اختیار میرزاابوالØسن پیشنماز بود. تعدادی از واقÙان بازار از تجار بودند. در بازار،علاوه بر دکانهای وقÙÛŒ ØŒ تعداد زیادی کاروانسرا Ùˆ تیمچه در زمرة موقوÙات بود Ú©Ù‡ میزان موقوÙات بازار را نسبت به موقوÙÙ‡ های سایر Ù…Øله ها اÙزایش Ù…ÛŒ داد (همان ØŒ ص ٩Ù€١٠Ø› همو، ١٣٧٤ Ø´ ال٠، ص ٤٧).
در اوایل دورة قاجار، کارکرد اقتصادی شهر، در Øال گسترش بود. انتقال مالیات Ùˆ بهره های مالکانه از سایر نقاط کشور نیز، بر اثر استقرار Øکومت Ùˆ قشون در تهران Ùˆ سکونت جمعی از مالکان کشور در آن Ùˆ اینکه گروهی از تهرانیها برخی از آبادیهای اطرا٠تهران Ùˆ کشور را به تملک خود در آوردند، از جمله منابع درآمد شهر بود. مجموعة بازار در آن هنگام ØŒ مرکز پایدار بازرگانی Ùˆ صنعتگری Ù…ØÙ„ÛŒ ØŒ ملی Ùˆ تا Øدودی بین المللی بود.
از این دوره به بعد، بویژه در دورة ناصری ØŒ بر اهمیت بازار اÙزوده شد. به این ترتیب کارکردهای دینی Ùˆ اقتصادی بخصوص بازار، ساختار اصلی سنّتی شهر را تشکیل Ù…ÛŒ داد.
مقارن با پایان دورة قاجار، نخستین سرشماری علمی تهران انجام گرÙت Ú©Ù‡ تا Øدودی ساختار سنّتی اجتماعی Ùˆ اقتصادی تهران آن روز را بیان Ù…ÛŒ دارد: در زمستان ١٢٨٤ (١٦ رمضان تا ١٢ ذیقعده ) میرزا عبدالغÙارخان ملقب به Øاج نجم الملک (نجم الدوله )ØŒ از معلمان دارالÙنون ØŒ به یاری هشت تن از شاگردانش کار سرشماری تهران را به پایان برد ( رجوع کنید به نجم الدوله ØŒ ص ٣٤٨Ù€٣٤٩). این سرشماری ØŒ جمعیت تهران را از نظر تعداد، سن ØŒ جنس ØŒ شغل ØŒ وضع طبقاتی Ùˆ مذهبی ØŒ Ù†Øوة مالکیت Ùˆ تصر٠واØد مسکونی ØŒ تعداد مغازه ها، مساجد، مدارس ØŒ Øمامها، تعداد مهاجران Ùˆ نظایر آن ØŒ به دست Ù…ÛŒ داد. طبق این برآورد، جمعیت تهران (Ú©Ù„ Ù†Ùوس رعیت ) ٢٥٦ ØŒ ١٤٧ تن بود Ú©Ù‡ با اØتساب ٤٨٠ ØŒ ٨ سپاهی ØŒ جمعیت شهر ٧٣٦ ØŒ ١٥٥ تن (همان ØŒ ص ٣٥٣)ØŒ یعنی بیش از ده برابر زمان آقامØمدخان قاجار شده بود. در جدولهای ١ Ùˆ ٢ØŒ پراکندگی جمعیت تهران ØŒ برØسب مقام اجتماعی در Ù…Øله های شهر Ùˆ نیز برØسب Ù…ØÙ„ تولد اÙراد یا انتساب آنها، نشان داده شده است .
در نظام کهنسال سلطنتی ایران ØŒ جامعه از دو طبقه ترکیب شده بود: ثروتمندان Ùˆ مالکان بزرگ ØŒ Ùˆ مردمان میانه Øال (مرتضی راوندی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٥٦). بر مبنای سرشماری ١٢٨٤ØŒ بیش از ٠٠٠ ØŒ ١٧ تن از ٠٠٠ ØŒ ١٤٧ تن جمعیت تهران ØŒ یعنی ١٠% Ú©Ù„ جمعیت ØŒ را وابستگان Ùˆ خادمان تشکیل Ù…ÛŒ دادند (نجم الدوله ØŒ ص ٣٤٤Ù€ ٣٤٥).
وجود نظام طبقاتی در تهران ØŒ طبق آمار نجم الدوله تأیید Ù…ÛŒ شود: عده ای از رجال Ùˆ تجار٠نسبتاً ثروتمند، صاØب چندین دکان بودند Ùˆ تجار بسیار ثروتمندی نیز کاروانسرایی به نام خود داشتند Ùˆ در چند کاروانسرای دیگر نیز سهیم بودند (اتØادیه ØŒ ١٣٧٤ Ø´ ال٠، ص ٤٩ Ø› همو، ١٣٧٨ Ø´ ØŒ ص ٨). یک درصد از رجال ØŒ Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ توان آنان را ثروتمند به شمار آورد، خانه های بزرگی با چندین Øیاط Ùˆ ساختمان در پنج Ù…Øلة قدیمی تهران داشتند Ùˆ ٢٠% از جمعیت تهران اجاره نشین بودند (رجوع کنید به همو، ١٣٧٤ Ø´ ب ØŒ ص ١٤٥Ù€١٧٣Ø› همو، ١٣٧٨ Ø´ ØŒ ص ٨ Ù€٩). گاه در یک خانه ده خانوار سکونت داشتند. تعداد اجاره نشینهای Ù…Øلة بازار کمتر از سایر Ù…Øلات بود، زیرا به قول نجم الملک اهالی بازار مستأجر نمی گرÙتند، Ú©Ù‡ این امر نشان دهندة ثروت نسبی Ùˆ بی نیازی اهالی آنجاست ( آمار دارالخلاÙØ© تهران ØŒ ص ٣٤٥). در ١٢٨٦ تعداد اجاره نشینان ٨ر٣٠% بود، Ú©Ù‡ اÙزایش جمعیت را نسبت به اÙزایش تعداد خانه ها نشان Ù…ÛŒ دهد (اتØادیه ØŒ ١٣٧٨ Ø´ ØŒ ص ٩).
در واقع ØŒ درباریان سربار جامعه بودند Ùˆ زندگی آنان از مالیاتها Ùˆ بهره های مالکانه تأمین Ù…ÛŒ شد. این نوع زندگی Ùعالیتهای جنبی دیگری به همراه داشت Ú©Ù‡ رشد Ùˆ گسترش تهران را شتاب Ù…ÛŒ بخشید. Øاصل این وضع اجتماعی Ùˆ بازده Ùرهنگی Ù€ اقتصادی آن در دوره ای Ú©Ù‡ با Ù†Ùوذ سرمایه داری صنعتی٠اروپا مقابله Ù…ÛŒ شد، یکی از مسائل اساسی این عصر است Ú©Ù‡ آثار آن در دوره های بعد تهران ظاهر شد.
تهران ØŒ بنا بر سرشماری ١٢٨٤ØŒ ٤٧ مسجد، ٣٥ مدرسة علوم دینی با ٤٦٣ ØŒ ١ طلبة ساکن در آن ØŒ ٣٤ تکیه Ùˆ ١٩٠ Øمام عمومی داشت (نجم الدوله ØŒ ص ٣٥٨Ù€٣٥٩ØŒ ٣٦٣). در جامعة آن زمان تهران ØŒ پیروان دینهای دیگر (١١١ زردشتی ØŒ ١٠٠٦ ارمنی٠مسیØÛŒ Ùˆ ٥٧٨ ØŒ ١ یهودی ) در کویهای جداگانه زندگی Ù…ÛŒ کردند. Ùرنگیان ساکن تهران ØŒ از مرد Ùˆ زن Ùˆ Ø·ÙÙ„ ØŒ ١٣٠ تن بودند (همان ØŒ ص ٣٥٨).
بر اساس همین سرشماری ØŒ Ùرهنگ معنوی Ùˆ مادّی مسلط بر زندگی مردم Ùˆ شهر تهران تا اواسط دورة ناصری ØŒ Ùرهنگ سنّتی ایرانی Ù€ اسلامی بر اساس Ø³Ø·Ø Ø¯Ø±Ú© مردم آن زمان Ùˆ مواریث گذشته Ùˆ ساختار اجتماعی Ù€ اقتصادی خاص آن دوره بود Ùˆ بر کارکردهای اصلی زندگی Ùˆ ساختارهای Ùضای شهری Ùˆ روابط Ùˆ جریانهای سیاسی ØŒ Ùرهنگی ØŒ اقتصادی Ùˆ اجتماعی تهران تأثیر مستقیم داشت Ùˆ ساختار اصلی شهر تهران تا ١٢٨٤ØŒ شامل این سه کارکرد بود: کارکرد اداری Ù€ سیاسی Ùˆ نظامی Ù€ دÙاعی (ارگ ØŒ مشتمل بر دربار Ùˆ باروی آن Ùˆ انتظامات دÙاعی ونظامی درونی Ùˆ پیرامون شهر)ØŒ کارکرد دینی Ù€ Ùرهنگی (مساجد
Ùˆ مدارس دینی ØŒ کلیساها Ùˆ کنیسه ها)ØŒ Ùˆ کارکرد اقتصادی (بازار Ùˆ Ùعالیتهای کشاورزی Ùˆ غیره ).
منازل مسکونی نیز در Ù…Øله های ارگ سلطانی به جز در شمال ارگ ØŒ عودلاجان ØŒ سنگلج ØŒ چالمیدان ØŒ Ùˆ بازار ساخته شده بود Ùˆ هر Ù…Øله کدخدایی داشت Ú©Ù‡ از میان ریش سÙیدان Ùˆ معتمدان Ù…ØÙ„ انتخاب Ù…ÛŒ شد Ùˆ از دولت مواجب نمی گرÙت (Ùلور ØŒ ج ١ØŒ ١٣٦٦ Ø´ ØŒ ج ١ØŒ ص ١٥ØŒ ٢٠ØŒ پانویس ٤٥). Ùقط کدخدای Ù…Øلة ارگ را سلطان انتخاب Ù…ÛŒ کرد Ú©Ù‡ صاØب جیره Ùˆ
مواجب نیز بود (کیان Ùر، ص ٨٧). در Øوالی باروی شهر گورستان بود. راههای اصلی Ùˆ Ú©ÙˆÚ†Ù‡ ها Ùˆ بن بستهای تنگ ØŒ پیکرة شهر را تشکیل Ù…ÛŒ دادند. ادارة شهر بر عهدة کلانتربود Ú©Ù‡ در مقام شهربان Ùˆ شهردار ایÙای وظیÙÙ‡ Ù…ÛŒ کرد Ùˆ منصوب شاه بود (همانجا). از نظر سیاسی ØŒ استبداد Ùˆ از نظر اقتصادی نوعی نظام Ùئودالی Ùˆ از نظر اجتماعی جامعة طبقاتی بر شهر Øاکم بود.
این دوره ØŒ به رغم Ù†Ùوذ قدرت مذهبی در دستگاه سلطنتی Ùˆ جامعه ØŒ بنا بر مقتضیات زمان (از جمله انقلاب کبیر Ùرانسه Ùˆ Ù†Ùوذ استعمار)ØŒ دورة تماس با تمدن غرب Ùˆ آشنایی با اوضاع دنیای جدید Ùˆ تØولات اجتماعی Ùˆ صنعتی غرب Ùˆ توجه به اخذ دانش Ùˆ Ùنون غربی بود ( رجوع کنید به آدمیت ØŒ ص ١٥٩ØŒ ١٦٢). از اوایل دورة قاجار، بویژه از دورة ÙتØعلی شاه ØŒ بر اثر برقراری Ùˆ گسترش روابط سیاسی Ùˆ نظامی Ùˆ تجاری با کشورهای دیگر، ایرانیان بتدریج با Ù…Ùاهیم Ùرهنگ معنوی Ùˆ دستاوردهای Ùرهنگ مادّی٠دوران صنعتی آشنا شدند Ùˆ در تهران نیز ساختارهای مربوط به آن بنیان گرÙت . در ١٢٣٦ سازمان اداری مستقلی تأسیس شد تا ارتباط مستمر سیاسی ایران را با کشورهای خارجی برقرار کند. این سازمان در ١٢٣٩ به «وزارت دول خارجه » تبدیل شد (شجیعی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٢٦ Ùˆ پانویس ). به دنبال آن ØŒ برای اولین بار در تاریخ سیاسی ایران ØŒ هیئت دولت مرکزی ØŒ به ریاست صدراعظم Ùˆ چهار وزیر (داخله ØŒ مالیه ØŒ Ùواید عامه Ùˆ دول خارجه )ØŒ ادارة امور عمومی کشور را برعهده گرÙتند (همان ØŒ ج ١ØŒ ص ١٢٧). نخستین اندیشه های Ø§ØµÙ„Ø§Ø Ø·Ù„Ø¨Ø§Ù†Ù‡ در دستگاه دولت به وجود آمد Ùˆ اندیشة تجدد در ایران نیز، همچون دیگر کشورهای مشرق زمین ØŒ با اصلاØات دولتمردان به جامعه راه یاÙت . به این ترتیب ØŒ صن٠تازه ای از روشنÙکران Ùˆ ترقی خواهان به وجود آمد Ú©Ù‡ در سرنوشت جامعه تأثیر گذاشت . پیشروان Ø§ØµÙ„Ø§Ø Ùˆ ترقی جدید، عباس میرزا Ùˆ دو وزیر ÙˆÛŒ میرزاعیسی Ùراهانی (متوÙÛŒ ١٢٣٧ یا ١٢٣٨) Ùˆ میرزاابوالقاسم Ùراهانی (متوÙÛŒ ١٢٥١)ØŒ بودند Ú©Ù‡ میراث آنان به امیرکبیر رسید.
او به نوآوری در راه نشر Ùرهنگ Ùˆ دانش Ùˆ صنعت جدید، پاسداری از هویت ملی Ùˆ استقلال سیاسی ایران در مقابله با تعرض غربی ØŒ اصلاØات سیاسی Ùˆ مبارزه با Ùساد Ùˆ ایجاد اخلاق مدنی معتقد بود. با رÙتن میرزا عیسی Ùˆ میرزا ابوالقاسم Ùراهانی Ùˆ امیرکبیر، اصالت هویت سیاسی نیز از میان اهل دولت رÙت Ùˆ اغلب ایشان مرعوب یا مجذوب Ùرنگیان شدند (آدمیت ØŒ ص ١٥٧ØŒ ١٦٤Ù€ ١٦٥). در واقع ØŒ پس از قتل امیرکبیر، به جای برخورد پویایی Ú©Ù‡ رجال متدین با Ùرهنگ غرب داشتند، دورة تسلیم در مقابل تمدن غرب به وجود آمد Ùˆ کار به التقاط Ùرهنگی Ùˆ غرب زدگی کشید. تهران عرصة رویارویی Ùرهنگ سنّتی اسلامی Ù€ ایرانی با Ùرهنگ جدید Ùرنگی شد Ùˆ وارد Ùصل جدیدی از تاریخ تØول اجتماعی خود گردید.
برخورد Ùنّاوری اروپایی با Ùرهنگ سنّتی ایرانی در دورة ناصری ØŒ به پذیرش آرام اندیشه ها Ùˆ مظاهر مادّی غرب ØŒ خصوصاً در تهران ØŒ انجامید Ùˆ نبرد سنّت Ùˆ تجدد در اواسط Øکومت ناصرالدین شاه به اوج خود رسید (رجوع کنید به طبری ØŒ ص ٣٨١). تجدد، معماری تهران Ùˆ سبک زندگی تهرانیها را دگرگون کرد (میلانی ØŒ ص ٩ØŒ پیشگÙتار). از جمله آثار غرب گرایی در معماری این دوره ØŒ ساخت برخی مدارس Ùˆ بناهای Ùرهنگی Ùˆ مسکونی به سبک غربی با زمینة معماری ایرانی بود. به طور خلاصه ØŒ تمام اقداماتی Ú©Ù‡ در مدت پنجاه سال ØŒ از آغاز سلطنت ÙتØعلی شاه ØŒ صورت گرÙت ØŒ زمینه را برای تأسیس دارالÙنون * آماده Ùˆ مهیا ساخت . از جملة این اقدامات بود: استخدام معلمان خارجی ØŒ اعزام Ù…Øصل به اروپا، دایر شدن مدارس Ùرانسوی Ùˆ مؤسسات امریکایی ØŒ تأسیس چاپخانة سنگی در ١٢٤٥ØŒ انتشار نخستین روزنامة Ùارسی به مدیریت Ù…ÛŒØ±Ø²Ø§ØµØ§Ù„Ø Ø´ÛŒØ±Ø§Ø²ÛŒ (از Ù…Øصلان اعزامی به انگلستان در ١٢٣١) با چاپ سنگی به سال ١٢٥٣ØŒ انتشار روزنامچة دارالخلاÙÙ‡ طهران در ٥ ربیع الثانی ١٢٦٧ Ú©Ù‡ از شمارة دوم به بعد روزنامة وقایع اتÙاقیه نامیده شد، تعلیم زبان Ùرانسه Ùˆ انگلیسی Ùˆ ترجمة کتاب Ùˆ رساله از این زبانها به Ùارسی (صدیق ØŒ ص ٢٩٥Ù€٢٩٧). ساختمان دارالÙنون ØŒ Ú©Ù‡ از مهمترین تأسیسات دهة ١٢٦٠ است ØŒ به دستور امیرکبیر در شمال شرقی ارگ سلطنتی اØداث شد (آدمیت ØŒ ص ٣٥٥Ø› Ù…Øبوبی اردکانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٥٨). این نخستین بار بود Ú©Ù‡ دولت مستقیماً اقدام به تأسیس آموزشگاه کرد Ùˆ تمام مخارج تأسیس Ùˆ نگاهداری Ùˆ ادارة آن را برعهده گرÙت Ùˆ برای خود مسئولیتی در امر تعلیم Ùˆ تربیت قائل شد؛ ازینرو سال ١٢٦٨ (سال اÙØªØªØ§Ø Ø¯Ø§Ø±Ø§Ù„Ùنون ) را باید مبدأ تØول Ùˆ دورة جدید در Ùرهنگ ایران شمرد ( رجوع کنید به اعتمادالسلطنه ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ص ٩١Ù€٩٢). دارالÙنون ØŒ با معلمان اروپایی اش ØŒ عامل مؤثری در شناساندن تمدن اروپا Ùˆ Ùرهنگ جدید غرب بود (صدیق ØŒ ص ٣٣٨Ù€٣٣٩). به این ترتیب ØŒ تهران با گذر از سنّتهای ایرانی Ù€ اسلامی Ùˆ مواجهه با تØولات اجتماعی Øاصل از غرب گرایی ØŒ در Ùرهنگ معنوی Ùˆ مادّی خود دچار دوگانگی شد. اما با مطالعه در ساختمان مساجد Ùˆ مدارس علمیه این دوره ØŒ معلوم Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ هنوز سنن اسلامی در تهران مستØÚ©Ù… بوده است .
برخی از مساجد و مدارس علمیة اوایل سلطنت ناصرالدین شاه عبارت اند از:
مسجد Ù€ مدرسة Øاج رجبعلی ØŒ در خیابان پانزده خرداد کنونی ØŒ Ú©Ù‡ به قولی استاد Ù…Øمدقلی شیرازی آن را در ١٢٦٢ بنا کرده است (غنچه ØŒ ١٣٧٨ Ø´ ب ØŒ ص ١٠٩Ù€١١٠). بر اساس Ùهرست اوقا٠، در ١٢٥٢ Øاج رجبعلی مدرسه را وق٠مسجد کرده است ( گنجنامه ØŒ ص ٧٤).
مسجد Ù€ مدرسة شیخ عبدالØسین مجتهد آذربایجانی (شیخ العراقین )ØŒ در خیابان خیام کنونی (Ù…ØÙ„ باغ قدیمی پاچنار، انتهای بازار Ú©Ùاشها) Ú©Ù‡ با سرمایة میرزا تقی خان امیرکبیر به تصدی شیخ عبدالØسین ساخته شد. بر کتیبة سردر مسجد سال ١٢٧٠ مرقوم است . مدرسه در مغرب این مسجد قرار دارد Ú©Ù‡ در٠منبت کاری عالی آن اثر استاد نوروز طهرانی به تاریخ ١٢٧٩ است (مصطÙÙˆÛŒ ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٦Ù€٦٧ØŒ ٩٦Ù€٩٧).
مسجد Ù€ مدرسة دروازه دولت ØŒ بنابر وقÙنامة ربیع الاول ١٢٧٢ مهدعلیا، مادر ناصرالدین شاه (خان Ù…Øمدی ØŒ ص ١١٢)ØŒ این مسجد Ù€ مدرسه اØتمالاً در دورة Ù…Øمدشاه ساخته
شده است .
مسجد Ù€ مدرسة قنبرعلی خان ØŒ در چهارراه سیروس ØŒ Ú©ÙˆÚ†Ù‡ تقوی ØŒ Ú©Ù‡ کتیبة سردرش دارای تاریخ ١٢٨٨ است . این مدرسه را مدرسة سعدیه نیز خوانده اند ( گنجنامه ØŒ ص ٨٠). امامزاده سید اسماعیل نیز در ١٢٦٢ Ùˆ ١٢٨١ در دو مرØله تکمیل شد (همان ØŒ ص ١٤٦).
نقشه ای Ú©Ù‡ اگوست کرسیس (کرشیش )ØŒ استاد اتریشی مدرسة دارالÙنون ØŒ به Ú©Ù…Ú© دو تن از شاگردانش ØŒ ذوالÙقار بیک Ùˆ Ù…Øمدتقی خان ØŒ از تهران تهیه کرده ØŒ متعلق به جمادی الاولی ١٢٧٥ است . این نقشة رنگی ØŒ Ú©Ù‡ از نقشة برزین دقیق تر است ØŒ اطلاعات بسیاری در بارة نوع بناها (مساجد، ادارات دولتی ØŒ پادگانها، کاروانسراها، تجارتخانه ها، Øمامها، خانه ها، باغها Ùˆ غیره ) Ùˆ اسامی مکانها دارد Ùˆ مؤید نوسازی شهر Ùˆ توسعة آن است . در نقشة کرسیس ØŒ ارگ نیز با جزئیات ترسیم شده است . این نقشه نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ ارگ ØŒ در Ùضایی به وسعت Ù†ÙÙ‡ کیلومتر مربع ØŒ در Ù…Øدودة Øصار عصر صÙÙˆÛŒ ØŒ بنا شده است . شش دروازه در این نقشه مشخص شده است : دروازة دولت ØŒ دروازة شمیران ØŒ دروازة دولاب ØŒ دروازة شاه عبدالعظیم ØŒ دروازة Ù…Øمدیه (یا دروازه نو، Ú©Ù‡ برزین به آن اشاره ای نکرده است ) Ùˆ دروازة قزوین . تنها Ùضای عمومی باز، سبزه میدان (میدان شاه سابق ) بوده است (مقتدر، ص ٤٠).
معماری با سبک غربی از بناهای دربار شروع شد Ùˆ سپس طراØÛŒ شهری تهران را در بر گرÙت . در ١٢٨٤ØŒ در دورة ناصری ØŒ معماری عمارتها Ùˆ قصرهای ارگ ØŒ مانند عمارت Øرمخانه Ùˆ خوابگاه ناصرالدین شاه Ùˆ کوشک شمس العماره * ØŒ تØت تأثیر اسلوب٠عمارتها Ùˆ قصرها Ùˆ ساختمانهای اروپایی ØŒ بخصوص Ùرانسوی ØŒ بود Ùˆ معماری ایرانی با آمدن مهندسان Ùˆ معماران اروپایی Ùˆ تØصیل معدودی از دانشجویان ایرانی در Ùرانسه Ùˆ تقلید از معماران Ùرانسوی ØŒ بتدریج صبغة اروپایی به خود گرÙت ( رجوع کنید به شر٠، Ø´ ٢٧Ø› نجمی ØŒ ص ٤٥Ù€ ٤٨). کشیدن راه آهن از تهران به Øرم Øضرت عبدالعظیم در ١٣٠٥ نیز یکی از مظاهر تمدن غرب بود (اعتمادالسلطنه ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ص ١٣٠Ø› براون ØŒ ص ٩٨). نتیجه اینکه تهران ØŒ Ú©Ù‡ تا اواسط دورة ناصری صÙات شهرهای ایرانی Ù€ اسلامی را داشت ØŒ بر اثر التقاط Ùرهنگی Ùˆ برخی عوارض غربی ØŒ نه تنها درگیر گسترش تدریجی مناسبات سرمایه داری Ùˆ سلطه گری دول اروپایی گردید، بلکه به Ù„Øاظ جغراÙیایی Ùˆ Ùرهنگی نیز دچار ظواهر Ùرهنگ مادّی اروپایی شد. بخش قدیم شهر ویژگی سنّتی اسلامی Ù€ ایرانی داشت Ùˆ بخش جدید آن در بخش نوبنیاد غرب گرا، دارای ساختمانهایی به سبک Ùˆ هندسه Ùˆ هیئت اروپایی بود ( رجوع کنید به اعتمادالسلطنه ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ص ١٥٢).
بنا بر قول اعتمادالسلطنه (١٣٦٣ Ø´ ØŒ ص ١٠٤)ØŒ سبب تأسیس دارالخلاÙØ© ناصری در ١٢٨٤ØŒ اÙزایش جمعیت بود؛ چون شهر قدیم تهران گنجایش آن جمعیت را نداشت ØŒ ناصرالدین شاه دستور داد در پیرامون تهران قدیم ØŒ شهری به نام ÙˆÛŒ بنا کنند.
Øصار جدید تهران به شیوة غربی دارای دوازده دروازه Ùˆ برج Ùˆ بارو، Ùˆ خندقی هشت ضلعی بود Ú©Ù‡ جمعی از مهندسان Ùˆ معماران ØŒ با همکاری مهندس Ùرانسوی مسیو بولر، به دستور ناصرالدین شاه ØŒ کار اØداث آن را شروع کردند (همان ØŒ ص ١٠٤Ø› کریمان ØŒ ص ٢٢٣). ابتدا برج Ùˆ بارو Ùˆ استØکامات دÙاعی سابق را خراب Ùˆ خندق را پر کردند. Ù…Øیط شهر را از سه کیلومتر به Øدود نوزده کیلومتر (٤٦٠ ØŒ ١٨ زرع ) رساندند. خندق تهران را مطابق نقشة خندق پاریس به Ø´Ú©Ù„ هشت ضلعی ساختند Ùˆ چند باستیان /باستیون (قلعة Ù†Ú¯Ù‡ داری جنگ اÙزار) جدید اطرا٠شهر بنا کردند (کریمان ØŒ همانجا). به نوشتة جمال زاده (١٣٣٩ØŒ ص ١٠)ØŒ Øصار تازه ٥٨ قلعه داشت Ùˆ بر اساس Ø·Ø±Ø ÙˆØ¨Ø§Ù† ØŒ مهندس نظامی Ùرانسوی ØŒ بنا شده بود. Ù…Øیط آن ٥٩٦ ØŒ ١٩ متر Ùˆ مساØت داخلی شهر نیم Ùرسخ مربع بود، اما گرنی (ص ٤٩) اÙزایش مساØت شهر را از Øدود دوازده کیلومترمربع به ٣١ کیلومترمربع Ùˆ اÙزایش Ù…Øیط Øصار را نیز از ٥ر٦ کیلومتر به هجده کیلومتر ذکر کرده است .
طراØÛŒ دارالخلاÙÙ‡ چنان بود Ú©Ù‡ اقامتگاه سلطنتی در مرکز شهر قرار Ù…ÛŒ گرÙت Ùˆ دیگر جایگاه Øاشیه ای سابق را نداشت (مدنی پور، ص ٣٥). از دوازده دروازة شهر، پنج دروازه عبارت بودند از: دروازه دولت Ùˆ دروازه شمیران در شمال ØŒ دروازه قزوین در مغرب ØŒ دروازه دولاب در مشرق Ùˆ دروازه شاه عبدالعظیم در جنوب . Ù‡Ùت دروازه هم در شمال ØŒ جنوب ØŒ مغرب Ùˆ مشرق قرار گرÙتند Ùˆ بعداً سیزدهمین دروازه به ضلع جنوبی اضاÙÙ‡ شد، تا راه آهن تهران Ù€ شاه عبدالعظیم از آن عبور کند (اسکارس ØŒ ص ٨٥).
در نقشة دارالخلاÙØ© ناصری ØŒ Ú©Ù‡ میرزاعبدالغÙار نجم الدوله در ١٣٠٩ ترسیم کرده است ØŒ میدان توپخانه Ùˆ خیابانهای منشعب از آن کاملاً مشخص اند (Ù…Øمدزاده مهر، ص ٦٩Ù€٧٠Ø› نیزرجوع کنید به بهرام بیگی ØŒ ص ٢٤). طبق این نقشه ØŒ Ø´Ú©Ù„ میدان مستطیل ØŒ جهت طولی آن شرقی Ù€ غربی Ùˆ نسبت طول Ùˆ عرض آن یک به دو بوده Ùˆ طول میدان Øدود ٢٢٠ متر Ùˆ عرض آن ١١٠ متر بوده است . شش خیابان به میدان متصل Ù…ÛŒ شده Ú©Ù‡ تا امروز نیز تعداد Ùˆ موقعیت آنها تغییر چندانی نکرده است . دو خیابان به ضلع جنوبی متصل Ù…ÛŒ شده Ú©Ù‡ تقریباً نسبت به Ù…Øور میدان متقارن اند. در جهت جنوب شرقی ØŒ خیابان ناصریه (ناصرخسرو) میدان را به شهر، Ùˆ در جهت جنوب غربی ØŒ خیابان باب همایون آن را به ارگ متصل Ù…ÛŒ کرده است . در ضلع شمالی میدان ØŒ تقریباً روبروی خیابانهای جنوبی ØŒ دو خیابان از میدان جدا Ù…ÛŒ شد Ú©Ù‡ خیابان شرقی ØŒ لاله زار Ùˆ خیابان غربی ØŒ امین السلطان (یا علاءالدوله ØŒ Ùردوسی کنونی ) نام داشت . خیابان لاله زار مقابل ناصریه Ùˆ امین السلطان مقابل باب همایون بود. در مشرق میدان ØŒ خیابان چراغ گاز (یا چراغ برق ØŒ بعداً امیرکبیر) نزدیک ضلع جنوبی Ùˆ در مغرب میدان ØŒ خیابان مریضخانه (یا سپه ØŒ امام خمینی کنونی ) نزدیک ضلع شمالی قرار داشت . عناصر کالبدی Ùˆ کارکردهای شهری بیانگر ترکیب هماهنگ قالب Ùˆ Ù…Øتوا در دورة خود هستند. خیابانها، به سبب اهمیت نقطة شروعشان (Ù…ØÙ„ ورود از خیابان به میدان Ùˆ بالعکس )ØŒ دروازه Ùˆ سردر داشتند. سردر نماد Øاکمیت ØŒ Ùˆ دروازه نمایانگر تÙکیک بخشهای مختل٠شهر بود. بانک شاهی (تأسیس در ١٣٠٦) نیز معر٠روابط جدید اقتصادی بود (همان ØŒ ص ٧٣). هر چند عناصر Ùˆ کارکردهای پیرامون میدان توپخانه ØŒ تابع تØولات اروپایی مآبی بود Ùˆ Ùضای به دست آمده ØŒ عناصر جدید Ùرهنگی Ùˆ هنری داشت ØŒ هویت Ùˆ ویژگی ایرانی خود را از دست نداده بود (همان ØŒ ص ٧٤).
اما تجزیه Ùˆ تØلیل کارکردها Ùˆ ساختار Ùضایی Øاصل از آنها در آن خیابانها، Øاکی از Ù†Ùوذ Ùرهنگ غربی است ØŒ Øتی برخی از این خیابانها Ùرنگی نشین بوده Ùˆ سÙارتخانه های کشورهای غربی در آنها قرار داشته اند. اقوال برخی از جهانگردان Ùˆ مأموران سیاسی دورة ناصری Ùˆ شاهان بعدی Ùˆ بقایای Ùرهنگ مادّی گذشته ØŒ از همین امر Øکایت Ù…ÛŒ کند. به نوشتة اورسول (ص ١١١ØŒ ١١٣) کلیة Ù…Øلات مشر٠به خیابان لاله زار Ùˆ خیابان دروازه دولت (سعدی کنونی ) Ú©Ù‡ موازی آن بود، بعد از جلوس ناصرالدین شاه اØداث Ùˆ آباد شده است . خانه های اعیانی چند تن از سرشناسان ایرانی Ùˆ Ù…ØÙ„ اقامت اروپاییان دراین خیابانها بود، از جمله خانة کنت دومونت Ùرت (اولین رئیس نظمیة تهران در عهد ناصری ) در خیابان دولت (چهارراه کنت )ØŒ Ùˆ خانة دکتر تولوزان / طولوزان (Øکیم باشی مخصوص Ùˆ مشاور مورد اعتماد ناصرالدین شاه ) در خیابان لاله زار بود.
در همین دوره ØŒ اعیان Ùˆ اشرا٠ساخت ویلاهایی به سبک اروپایی را در Ù…Øلة دولت ØŒ در بخش شمالی شهر، شروع کردند (معرÙت ØŒ ص ١٠٥ØŒ ١٣٤). روند اعیان نشینی Ùˆ اروپایی نشینی شمال تهران٠آن زمان (اواخر دورة ناصری ) در دورة مظÙری اÙزایش یاÙت ØŒ به طوری Ú©Ù‡ در ١٣٢١ شمال میدان توپخانه بیشتر اروپایی نشین بود (کریمان ØŒ ص ٢٧٠). توصی٠لرد کرزن ØŒ سیاستمدار انگلیسی ØŒ نیز غرب گرایی شهرسازی این بخش تهران را تأیید Ù…ÛŒ کند (رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٣٠٦). ادوارد براون ØŒ ایران شناس
مشهور انگلیسی ØŒ در ١٣٠٥/١٨٨٨ نوشته Ú©Ù‡ خیابان مورد علاقة اروپاییان در تهران خیابان مستقیم علاءالدوله است Ú©Ù‡ سÙارتهای انگلیس Ùˆ ترکیه Ùˆ آلمان Ùˆ ایتالیا Ùˆ Ùرانسه در آن واقع شده Ùˆ نیز ادارة تلگرا٠هند Ùˆ اروپا در آنجاست . بین سÙارتها دکانهایی است Ú©Ù‡ کسبة آن اروپایی اند. این خیابان دو مهمانخانه دارد Ùˆ یک عکاس روس در آن خیابان ساکن است . در انتهای خیابان دروازه ای است Ú©Ù‡ طاق دارد Ùˆ با عبور از آن وارد میدان توپخانه Ù…ÛŒ شویم Ú©Ù‡ اطراÙØ´ سربازخانه است (ص ١٠١).
تأسیسات صنعتی غربی نیز بتدریج در اطرا٠میدان توپخانه Ùˆ خیابانهای منشعب از آن ایجاد شد؛ در ١٢٩٦ کارخانة چراغ گاز Ùˆ در ١٢٩٨ کارخانة چراغ برق اÙØªØªØ§Ø Ú¯Ø±Ø¯ÛŒØ¯ Ùˆ در ١٣٠٥ عمارت تلگراÙخانه در شمال مدرسة دارالÙنون ØŒ متصل به بناهای دیوانی ارگ Ùˆ در جنب خیابان ناصریه ØŒ به سبک بناهای Ùرنگی ساخته شد (اعتمادالسلطنه ØŒ ١٣٦٣Ù€١٣٦٧ Ø´ ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٩٩٦ØŒ ٢٠٢٥Ø› مهدیقلی هدایت ØŒ ص ٥٣). در ٢٦ ربیع الاول ١٣٠٧ØŒ ناصرالدین شاه خط تراموای تهران را اÙØªØªØ§Ø Ú©Ø±Ø¯. این خط از میدان توپخانه به سمت مشرق Ù…ÛŒ رÙت Ùˆ از خیابان چراغ گاز Ùˆ مقابل بازار پامنار نزدیک سÙارت روسیه Ù…ÛŒ گذشت (Ùووریه ØŒ ص ٢١٣).
در دورة ناصری ØŒ میدان مشق سربازخانه ØŒ مرکز بریگاد قزاق * خوانده Ù…ÛŒ شد Ùˆ در جایی بود Ú©Ù‡ امروز در شمال خیابان امام خمینی ساختمانهای شهربانی ØŒ وزارت امور خارجه ØŒ ادارة پست ØŒ موزة ملی Ù…ÙŽÙ„ÙÚ© Ùˆ موزة ملی ایران (موزة ایران باستان ) قرار دارند. پس از آنکه ناصرالدین شاه امتیاز تشکیل بریگاد قزاق را به روسها داد، آنها ساختمانی به سبک معماری خودشان برپا کردند Ùˆ میدان مشق گسترده ای ساختند Ú©Ù‡ دورتادور آن را Øصاری Ù…ÛŒ گرÙت . ناصرالدین شاه Ùˆ رئیس روسی بریگاد قزاق از بالاخانه ای Ú©Ù‡ هنوز در این ساختمان هست ØŒ رژة قزاقان را تماشا Ù…ÛŒ کردند. میدان مشق ØŒ جز رژه Ùˆ تمرین سپاه ØŒ کاربرد دیگری نیز داشت Ø› در میان این میدان توپ نظامی بزرگی قرار داشت Ú©Ù‡ با شلیک توپ از آن ØŒ تهرانیها را از هنگام طلوع Ø¢Ùتاب ØŒ ظهر Ùˆ غروب Ùˆ در ماه رمضان از وقت سØر Ùˆ اÙطار آگاه Ù…ÛŒ کردند (یغمایی ØŒ ص ١٦٤). توپ مروارید * در ضلع جنوبی میدان ارگ واقع بود (رجوع کنید به شهری با٠، ج ١ØŒ ص ٧٥). میدان مشق در زمان قاجاریه دو دروازه داشت : یکی در جایی Ú©Ù‡ امروز بانک سپه (در خیابان امام خمینی ) قرار گرÙته Ùˆ دیگری تقریباً در جایی Ú©Ù‡ سر در باغ ملی Ú¯Ùته Ù…ÛŒ شود (یغمایی ØŒ همانجا).
تا ١٢٨٤ØŒ مهمترین تکیة تهران تکیة Øاج میرزا آقاسی بود Ú©Ù‡ بزرگترین Ùˆ پربیننده ترین تعزیه ها در آنجا اجرا Ù…ÛŒ شد، تا اینکه به دستور ناصرالدین شاه ØŒ در ارگ دولتی تکیة دولت * ساخته شد (ذکاء، ص ٢٨٤ØŒ ٢٨٧Ø› کریمان ØŒ ص ٢١٩). در ١٢٩٠ØŒ معیرالممالک مسجد Ù€ مدرسه ای اØداث Ùˆ وق٠کرد Ú©Ù‡ به نام خودش مشهور شد (اعتمادالسلطنه ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ص ٨٧ Ù€ ٨٨Ø› سلطان زاده ØŒ ١٣٧٨ Ø´ ØŒ ص ٥٨).
پس از گسترش دارالخلاÙÙ‡ ØŒ ادارة امور تهران نیز با بهره گیری از تجارب اروپاییان ØŒ نظم Ùˆ ترتیب تازه ای یاÙت . تا ١٢٩٥ØŒ ادارة عمومی تهران را کلانتر به عهده داشت ØŒ اما ناصرالدین شاه ØŒ بعد از سÙر دومش به Ùرنگ در ١٢٩٥ØŒ «وزارت جلیلة پلیس » را در تهران اÙØªØªØ§Ø Ú©Ø±Ø¯ Ùˆ رئیس این وزارتخانه Ú©Ù‡ عنوان
اØتساب را نیز داشت با عنوان شهربان Ùˆ شهردار، جانشین کلانتر شد. در ١٢٩٧ØŒ کامران میرزا، نایب السلطنه Ùˆ Øاکم وقت تهران ØŒ شیوه نامه ای به Ù…ØمدØسن خان صنیع الدوله ØŒ وزیر اØتساب ØŒ ابلاغ کرد Ú©Ù‡ اساس ادارة عمومی دارالخلاÙØ© ناصری را تشکیل Ù…ÛŒ داد. در همین سال ØŒ رئیس اØتسابیه Ø´Ø±Ø Ø®Ø¯Ù…Ø§Øª ادارة اØتسابیه Ùˆ تنظیÙیه را بر مبنای دستورالعمل Øاکم تهران نوشت . این شیوه نامه Øاوی نکات بسیار مهم Ùˆ جدیدی در ادارة امور شهر تهران بود، از جمله در بارة خیابانها، مجوز ساخت وساز، بهداشت ØŒ نظم بازار، تنقیه Ùˆ تطهیر Ùˆ مرمت مجاری آبها Ùˆ تقسیم آب Ùˆ توسعة معابر (رجوع کنید به کیان Ùر، ص ٨٧ Ù€٩٢).
در بند اول شیوه نامة رئیس اØتسابیه ØŒ برای اولین با پس از گسترش دارالخلاÙÙ‡ ØŒ از شهر قدیم Ùˆ جدید سخن به میان آمده Ùˆ بند دهم نیز به لزوم گرÙتن مجوز ساختمان سازی اختصاص دارد Ú©Ù‡ تا پیش از آن سابقه نداشته است . طبق این بند، برای اØداث ساختمانها Ùˆ خانه ها Ùˆ مستغلات در شوارع Ùˆ معابر یا مرمت Ùˆ تعمیر آنها، اجازة اداره Ùˆ رعایت شیوه نامه Ùˆ نقشة مهندسی ضروری بود، ولی در بنّاییهایی Ú©Ù‡ دخلی به Ú©ÙˆÚ†Ù‡ Ùˆ خیابان Ùˆ راهها نداشت ØŒ کسب مجوز لازم نبود (همان ØŒ ص ٩٠Ù€٩١).
بنا بر بند دوم شیوه نامة ١٢٩٧ØŒ ادارة قناتهای وقÙÛŒ Ùˆ غیروقÙÛŒ شهر بر عهدة وزارت اØتسابیه Ùˆ تنظیÙیه گذاشته شد Ùˆ امور مربوط به ادارة آنها تØت نظم جدیدی قرار گرÙت . برخی از این قناتها، Ú©Ù‡ آب آشامیدنی مردم Ùˆ آب مصرÙÛŒ تأسیسات Ùˆ باغها Ùˆ مزارع تهران را تأمین Ù…ÛŒ کردند، عبارت بودند از: قنات Øاجی علی رضا، قنات نظام الدوله مشهور به قنات Øاجی شهاب الملکی ØŒ قنات Øاجی Ù…Øمدعلی معرو٠به قنات امین الملکی ØŒ قنات سنگلج ØŒ قنات سپهسالار معرو٠به آب باغ صبا، قنات نظامیه ØŒ قنات مبارکة ناصری ØŒ Ùˆ قنات مهرکرد (همان ØŒ ص ٨٩).
بعضی از اقدامات مهم Ùرهنگی دورة ناصری در تهران چنین بوده است : تأسیس دارالÙنون Ø› تأسیس وزارت علوم در ١٢٧٢ درزمان وزارت علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه Ø› اعزام ٤٢ تن (بیشتر از Ùارغ التØصیلان دارالÙنون ) در ٦ رمضان ١٢٧٥ به Ùرانسه برای تØصیل در رشته هایی چون طب ØŒ نظام Ùˆ Ùنون Ùˆ نقاشی Ø› تأسیس مدرسة مشیریه در ١٢٩٠ برای تدریس زبانهای خارجه Ø› ایجاد مجمع نخبگان Ùˆ دانشمندان Ùˆ مترجمان در ١٢٩٣ Ú©Ù‡ به تألی٠نامة دانشوران ناصری انجامید؛ تشکیل مجلسی از اطبای ایرانی Ùˆ اروپایی به نام «مجلس ØÙظ الصØÙ‡ » در ١٢٩٣Ø› تأسیس نخستین بیمارستان دولتی به سبک جدید در ١٢٩٣ به Ùرمان سپهسالار؛ دایر کردن مدرسة نظامی با معلمان ایرانی Ú©Ù‡ از Ùارغ التØصیلان٠دارالÙنون بودند Ùˆ عده ای معلم اروپایی Ø› تأسیس مدارس خارجی ØŒ مانند مدرسة سن لویی Ú©Ù‡ لازاریستها در ١٢٧٧ تأسیس کردند، مدرسة پسرانة امریکایی Ú©Ù‡ در ١٢٨٩ شروع به کار کرد، مدرسة دخترانة سن ژوز٠که «جمعیت خواهران سن ونسان دوپل » در ١٢٩٢ تأسیس کردند، مدرسة پسرانة آلیانس Ùرانسه Ú©Ù‡ در ١٣٠٨ Ùˆ مدرسة دخترانة امریکایی Ú©Ù‡ در ١٣١٣ تأسیس شدند (صدیق ØŒ ص ٣٤٠Ù€٣٤٤Ø› Ù…Øبوبی اردکانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٢١ØŒ ٣٦٦Ù€ ٣٦٨). از نمادهای بارز تلÙیق دیدگاه اسلامی Ùˆ گرایش به مظاهر تمدن غربی در دورة ناصری Ùˆ تأثیر آن بر ظاهر تهران ØŒ مجموعة بهارستان ØŒ ساخت میرزاØسین خان سپهسالار، است . ÙˆÛŒ در ١٢٩٦Ù€١٢٩٧ مسجد Ù€ مدرسة عظیم Ùˆ باشکوه ناصریه را بنیان گذاشت . در دوره ای Ú©Ù‡ سیدØسن مدرس نایب التولیة آنجا بود، آن را مدرسة عالی سپهسالار (مطهری کنونی ) نامیدند. میرزاØسین خان در جوار آن ØŒ عمارت بهارستان را به منظور خانة شخصی خود بنا کرد Ú©Ù‡ در آغاز مشروطیت تبدیل به مجلس شورای ملی شد (آدمیت ØŒ ص ٤٥٨Ø› «متن وقÙنامة اصلی مدرسة عالی سپهسالار»، ص ٢٠).
تهران در اوایل قرن چهاردهم چنان رشدی کرد Ú©Ù‡ استÙاده از وسایل Øمل Ùˆ نقل عمومی ضرورت یاÙت Ø› ازینرو، دولت در ١٣٠٨ به میرزا جوادخان ØŒ Ú©Ù‡ از کارمندان عالی رتبة وزارت امور خارجه بود، امتیاز ایجاد شرکت درشکه رانی را واگذار کرد. شرکت میرزاجوادخان سی دستگاه کالسکه از غازان وارد کرد Ùˆ در همان سال ØŒ شرکت اÙØªØªØ§Ø Ø´Ø¯. ٢٣ کالسکه در شهر کار Ù…ÛŒ کردند Ùˆ Ù‡Ùت تای دیگر کالسکه های اضطراری بودند (عیسوی ØŒ ص ٣١٢Ù€٣١٣). درشکه های تک اسبه در چهار نقطه Ù…ÛŒ ایستادند: میدان توپخانه ØŒ سبزه میدان ØŒ اطرا٠سÙارت انگلیس Ùˆ میدان سرچشمه . این درشکه ها از بامداد تا سه ساعت بعد از شامگاه در Ù…Øلات عمومی Ù…ÛŒ ایستادند Ùˆ برای مساÙرت یا ساعتی کرایه Ù…ÛŒ شدند، اگر کسی پس از ساعات مقرر کالسکه لازم داشت ØŒ Ù…ÛŒ توانست از دوایر شرکت ØŒ کالسکة مخصوص کرایه کند (همان ØŒ ص ٣١٢).
دورة ناصری عصرگسترش مبادلات بازرگانی ØŒ تأسیس کارخانه ها، تجارتخانه ها Ùˆ بانکها بود Ùˆ این کارخانه ها در تهران واطرا٠آن تأسیس شد: کارخانة ریسمان ریسی (١٢٧٥)ØŒ در نزدیکی قصر قاجار، نزدیک تهران ØŒ وسایل این کارخانه را Ù…Øمودخان ناصرالملک از مسکو خریده بود، این کارخانه بعد از چندی تعطیل شد Ùˆ عمارت آن ابتدا مخزن تدارکات Øربیه ØŒ Ùˆ بعد ضرابخانة دولتی شد؛ کارخانة تÙÙ†Ú¯ سازی (١٢٧٦)ØŒ Ú©Ù‡ ماهانه هزار قبضه تÙÙ†Ú¯ دَنگی Ù…ÛŒ ساخت Ø› کارخانة کاغذسازی Ø› کارخانة چلوارباÙÛŒ ØŒ در نزدیکی تهران Ø› کارخانة بلورسازی (١٢٨٥)ØŒ این کارخانه بلور بسیار اعلی تولید Ù…ÛŒ کرد ولی بعدها
به دلیل کمبود مواد اولیه تعطیل شد، در Øدود ١٣٠٥ØŒ Øاج Ù…ØمدØسن اصÙهانی امین دارالضرب کارخانة بلورسازی دیگری اØداث نمود Ùˆ در ١٣٠٦ØŒ «کمپانی بلژیکی بلورسازی در ایران » کارخانه را راه انداخت ØŒ ولی این کارخانه نیز بسته شد (جمال زاده ØŒ ١٣٦٢ Ø´ ØŒ ص ٩٣Ø› عیسوی ØŒ ص ٤٧٩Ù€٤٨١)Ø› کارخانه های چینی سازی ØŒ Ú©Ù‡ نخستین بار در اوایل سلطنت ناصرالدین شاه تأسیس Ùˆ پس از مدتی تعطیل شدند (اعتمادالسلطنه ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ص ١٤١)Ø› کارخانة شمع ریزی Ø› کارخانة جبه خانه (ادارة اسلØÙ‡ سازی )Ø› کارخانه های Ú©ÙˆÚ†Ú© چراغ گاز Ùˆ چراغ برق ØŒ برای نخستین بار در ١٢٩٧ØŒ با صر٠سی هزار لیره ØŒ در خیابان شرقی میدان توپخانه تأسیس شد Ú©Ù‡ تا اوایل قرن چهاردهم روشنایی خیابان ارگ Ùˆ بناهای سلطنتی را تأمین Ù…ÛŒ کرد ولی به سبب کمبود زغال تعطیل شد، یک ایرانی این کارخانه را به ده هزار لیره خرید Ùˆ در ١٣٠٩/ ١٨٩١ به یک شرکت بلژیکی به نام «کمپانی عمومی بلژیکی٠روشنایی Ùˆ Øرارت ایران » Ùروخت (همان ØŒ ص ١٣٠Ø› جمال زاده ØŒ ١٣٦٢Ø´ ØŒ ص ٩٤Ø› اشر٠، ص ٨٤).
کارخانة کبریت سازی ØŒ در ١٣٠٨ به تشویق امین الدوله تأسیس شد. شرکتی روسی به نام «شرکت صنعتی Ùˆ تجارتی ایران »، به ریاست پولیاکو٠، بیست هزار لیره برای تأسیس کارخانة کبریت سازی در خلازیر/ خرازین ØŒ در نزدیکی زرگنده ØŒ سرمایه گذاری کرد، اما این کارخانه خیلی زود تعطیل شد، چون در خلازیر مقدار چوب مورد نیاز کارخانه موجود نبود Ùˆ نیز تولیدات آن نتوانسته بود با کبریت اتریش Ùˆ سوئد
رقابت کند (مهدیقلی هدایت ØŒ ص ١٣٠Ø› جمال زاده ØŒ ١٣٦٢ Ø´ ØŒ همانجا؛ اشر٠، ص ٦١). هم زمان با تأسیس این کارخانه ØŒ مهندس لونتین ØŒ مدیر آن ØŒ در Ù…Øلة اروپایی نشین تهران کارگاهی برای تولید قوطی کبریت تأسیس کرد. کارگران این کارگاه منØصراً یهودی Ùˆ غالباً دختر بودند. پس از تعطیل شدن کارخانة کبریت سازی این کارگاه نیز تعطیل شد (اشر٠، همانجا).
کارخانة قند در ١٣١٣/ ١٨٩٦ تأسیس شد. «کمپانی بلژیکی قندسازی ایران »، به تشویق امین الدوله Ùˆ با وساطت وزیر مختار بلژیک در تهران ØŒ با سرمایة هنگÙتی در ایران آغاز به کار کرد Ùˆ در زمستان همان سال شروع به چغندرکاری در کهریزک نمود Ùˆ اقدام به تأسیس کارخانة تصÙیة چغندرقند در همان Ù…ØÙ„ کرد. این کارخانه نیز پس از مدتی ØŒ به علت رقابت روسیه Ùˆ دلایل اقتصادی ØŒ تعطیل شد (مهدیقلی هدایت ØŒ همانجا؛ اشر٠، ص ٦١Ù€٦٢).
در دورة ناصری برای Øمل Ùˆ نقل شهری نیز اقداماتی شد Ùˆ یک شرکت بلژیکی شبکة واگن اسبی را در تهران دایر کرد. واگن خانه Ùˆ تمام تأسیسات Ùˆ دÙتر آن در خیابان ظل السلطان (اکباتان ) بود. از آنجا خطی به میدان توپخانه (سپه ØŒ امام خمینی ) Ù…ÛŒ رسید. از آنجا یک خط به خیابان ÙرمانÙرما (شاهپور/ ØاÙظ ) Ù…ÛŒ رÙت Ùˆ پس از Ø·ÛŒ سرتاسر این خیابان به میدان شاهپور (ÙˆØدت اسلامی ) Ù…ÛŒ رسید. خط دیگر از میدان توپخانه به آخر خیابان لاله زار Ù…ÛŒ رÙت (بهبودی ØŒ ص ٣٧١Ø› Øسن بیگی ØŒ ص ١٥٨Ù€ ١٥٩Ø› نجمی ØŒ ص ٩٣). پس از کودتای سوم اسÙند، باغشاه را تبدیل به سربازخانه کردند Ùˆ برای عبور نظامیان ØŒ خطی از میدان Øسن آباد به باغشاه امتداد دادند (بهبودی ØŒ همانجا). رضاشاه پس از رسیدن به سلطنت این شبکه را برچید ( رجوع کنید به بهبودی ØŒ ص ٣٧٣).
در اوایل قرن چهاردهم (اواخر دورة ناصری )ØŒ یک بانک انگلیسی (شاهنشاهی ) Ùˆ یک بانک روسی (استقراضی ) در تهران ØŒ با شعب آنها در شهرهای بزرگ ØŒ تأسیس شد. در ١٣٠٥/ ١٨٨٨ØŒ نخستین بانک اروپایی به نام «بانک جدید شرقی » در تهران تأسیس شد Ùˆ در مشهد، تبریز، رشت ØŒ اصÙهان ØŒ شیراز Ùˆ بوشهر شعبی دایر کرد (اشر٠، ص ٥٧Ø› نیز رجوع کنید به بانک در ایران * ØŒ بخش ١ ) دورة قاجاریه ).
آمار بناهای تهران از ١٣١٧ تا ١٣٢٠ØŒ Ú©Ù‡ به کوشش اخضرعلی شاه تهیه شده ØŒ ویژگیهای اجتماعی Ùˆ اقتصادی دورة مظÙرالدین شاه (١٣١٣Ù€١٣٢٤) را نشان Ù…ÛŒ دهد. طبق این آمار، شهر بعد از دورة ناصری بیشتر به سوی شمال Ùˆ مغرب گسترش یاÙته Ùˆ رشد جمعیت سریعتر شده بود.
از ١٢٦٩ تا ١٢٨٦ØŒ رشد جمعیت ٢ر١% در سال بود Ùˆ از ١٢٨٦ تا ١٣٢٠ØŒ به ٦ر١% رسید Ùˆ جمعیت Øدود ٤٠٠ ØŒ ٢٤٤ تن شد. در این مدت با وجود آنکه تعداد خانه ها، نسبت به قبل ØŒ ٩ر١ برابر Ùˆ شمار دکانها ٢ر٢ برابر Ùˆ تعداد کاروانسراها ــ Ú©Ù‡ سهم مهمی در تجارت Ùˆ صنعت داشتند ــ چهار برابر اÙزایش یاÙته بود، هنوز تهران از Ù„Øاظ صنعت Ùˆ تجارت در Ú©Ù„ کشور جایگاه اصلی را نداشت (اتØادیه ØŒ ١٣٧٨ Ø´ ØŒ ص ٧Ù€١١).
شهر همچنان پنج Ù…Øله داشت ولی در شمال آن ØŒ Ù…Øلة بزرگ دولت Ú©Ù‡ نامش را از دروازه دولت گرÙته بود، به وجود آمد Ú©Ù‡ قسمتی از عودلاجان Ùˆ ارگ را نیز در بر Ù…ÛŒ گرÙت . منازل عده ای از رجال Ùˆ خارجیان Ùˆ برخی از سÙارتخانه ها در Ù…Øلة دولت قرار داشت . ظاهراً این Ù…Øله از نظر اقتصادی نیز پررونق بوده ØŒ چرا Ú©Ù‡ پس از Ù…Øلة بازار، بیشترین تعداد دکان Ùˆ کاروانسرا را داشته است . Ù…Øلة سنگلج نیز رشد کرده بود Ùˆ بیشترین تعداد خانه را داشت ØŒ ولی همچنان باغها Ùˆ زمینهای باز بسیاری در آن بود. Ù…Øلة بازار وسعت چندانی نیاÙت ØŒ بخصوص Ú©Ù‡ در جنوب شهر، شوره زار Ùˆ کوره های آجرپزی وجود داشت Ú©Ù‡ امکان
توسعه را کاهش Ù…ÛŒ داد. چالمیدان از نظر تعداد خانه در مرتبة دوم بود، ولی اهالی آن کماکان Ùقیر بودند Ùˆ عودلاجان نسبت به قبل کوچکتر شده بود. با وجود رشد شهر، بعضی از پاتوقهای قدیم Ùˆ کاروانسراها تغییر نکردند Ùˆ با اینکه مشاغل جدیدی مانند Ù†Ùت Ùروشی ØŒ صدور تلگرا٠و نامه رسانی پدید آمده بود، ØرÙÙ‡ های قدیم همچنان وجود داشت . بر اساس آمار اخضرعلی شاه ØŒ عدة بیشتری از اهالی تهران ثروتمند شده بودند. تعداد رجالی Ú©Ù‡ چندین خانه Ùˆ دکان Ùˆ کاروانسرا Ùˆ باغ (پارک ) در نقاط متعدد شهر داشتند، اÙزایش یاÙته بود. البته چنانکه از بررسی نوع ØرÙÙ‡ ها Ùˆ مشاغل برمی آید، Ùقیر هم در شهر زیاد بود (همان ØŒ ص ١١).
در دورة سلطنت مظÙرالدین شاه ØŒ به تأسیس مدارس جدید توجه بیشتری شد Ùˆ خود شاه هم به این کار مایل بود. او میرزاØسن خان رشدیه ØŒ از روØانیان پیشگام در اصلاØات (متوÙÛŒ ١٣٦٣)ØŒ را از تبریز به تهران آورد Ùˆ در تأسیس مدارس جدید از او پشتیبانی نمود. وزیر علوم وقت ØŒ جعÙر قلی خان نیرالملک ØŒ به منظور ایجاد Ùˆ توسعة مدارس ØŒ انجمن معار٠را در ١٣١٥ Ùˆ شورای عالی معار٠را در ١٣٢١ تأسیس کرد. اقدامات میرزاØسن خان رشدیه در تأسیس مدارس ØŒ انگیزة تأسیس مدارس جدید را در دیگران به وجود آورد. برای مثال در ١٣١٦ در تهران ØŒ بجز دو مدرسة خیریه Ùˆ مدرسة رشدیه (تأسیس هر دو در ١٣١٥)ØŒ مدارس چهار کلاسة شر٠، مظÙریه (مظÙری )ØŒ اÙتتاØیه ØŒ سادات ØŒ ابتدائیه ØŒ ادب ØŒ خرد، سعادت Ùˆ اقدسیه بنیاد گردید. همچنین مدرسه های دانش ØŒ کمالیه ØŒ اسلام Ùˆ تربیت در ١٣١٧ØŒ مدرسة ÙلاØت در ١٣١٨ØŒ مدرسة ثروت در ١٣٢٠ØŒ مدرسة مکتب در ١٣٢٢ Ùˆ مدرسة Ù…Øسنیه در ١٣٢٣ تأسیس شد. مدرسة علمیه (تأسیس در ١٣١٦) تنها مدرسه ای بود Ú©Ù‡ تعلیمات آن در Øد آموزش متوسطه بود Ùˆ به همین دلیل آن را مدرسة علمیه نامیدند. در ١٣٢١ØŒ دو مدرسة شر٠و مظÙریه در هم ادغام شدند Ùˆ مدرسة جدید، یعنی مدرسة متوسطة شر٠مظÙری ØŒ دولتی اعلام شد Ùˆ مدرسة ادب نیز متوسطه Ùˆ دولتی گردید (دولت آبادی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٩٣ØŒ ٣١٠Ù€٣١١Ø› Ù…Øبوبی اردکانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٦٩Ù€٣٨٢ØŒ ٣٩٤ØŒ ٤١٠Ø› صدیق ØŒ ص ٣٤٢). در زمینة تØصیلات دانشگاهی ØŒ مدرسة علوم سیاسی در نیمة شعبان ١٣١٧ اÙØªØªØ§Ø Ø´Ø¯ (Ù…Øبوبی اردکانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٩٩ØŒ ٤٠١).
در دورة مظÙرالدین شاه روزنامه های آزاد یا غیردولتی نیز انتشار یاÙتند، از جمله روزنامة تربیت در ١٣١٤ØŒ معار٠در ١٣١٦ØŒ نوروز در ١٣٢٠ Ùˆ مکتب در ١٣٢٢ (قاسمی پویا، ص ١١٧ØŒ ١١٩).
با وجود اشاعة Ùرهنگ Ùرنگ در تهران٠دورة ناصری Ùˆ مظÙری ØŒ Ú©Ù‡ تأسیس مدارس جدید Ùˆ روØیة دموکرات طلبی از مظاهر آن بود، هنوز تÙکر غالب در دورة مظÙری دینی بود. این امر را Ù…ÛŒ توان از وجود علمای بزرگی Ú©Ù‡ در جنبش مشروطیت نقش مهمی ایÙا کردند، Ùˆ نیز از برنامه های آموزشی Ùˆ پرورشی اسلامی٠مدارس Ùˆ توسعة بناهای مذهبی دریاÙت . برخی از این بناها عبارت اند از: مسجد Ù€ مدرسة مبارکة Ù…Øمودیه Ùˆ معلمخانة اطÙال Ùقرا Ùˆ ایتام بر اساس وقÙنامة آقاسیدمØمود طهرانی معرو٠به جواهری ØŒ از ادبا Ùˆ Ùضلای سدة سیزدهم ØŒ Ú©Ù‡ در رجب ١٣٢٥ تنظیم شده است (رجوع کنید به «وق٠نامة مسجد Ù€ مدرسة Ù…Øمودیة تهران »، مقدمة میرزامØمد، ص ٨٤)ØŒ این دو بنا در Ù…Øلة عودلاجان واقع در خیابان امیرکبیر (گذر میرزا Ù…Øمود وزیر) قرار داشتند («وق٠نامة مسجد Ù€ مدرسة Ù…Øمودیة تهران »، ص ٩٢ØŒ ١٠٨ØŒ مقدمة میرزا Ù…Øمد، ص ٨٣).
همچنین مسجد Ù€ مدرسة اقصی ØŒ معرو٠به مشیرالسلطنه ØŒ را میرزااØمدخان مشیرالسلطنة آذربایجانی در خیابان مولوی اØداث کرد. تاریخ برج ساعت این بنا ١٣٢١ است ( گنجنامه ØŒ ص ٧٠). مدرسة معزالدوله در خیابان امیرکبیر قرار دارد. بر اساس کتیبة شبستان این مدرسه (مورخ ١٣١٧)ØŒ Ù…Øمداسماعیل میرزا معزالدوله بن بهرام میرزامعزالدوله این مدرسه را وق٠کرد Ùˆ ساختمان آن به اهتمام Øاجیه Ùرخ لقا، زوجة معزالدوله ØŒ به پایان رسید (همان ØŒ ص ٥٢). بانی مدرسة Ùیلسو٠الدوله ØŒ میرزاکاظم طبیب رشتی Ùیلسو٠الدوله ØŒ ملقب به ملک الاطبا (متوÙÛŒ ١٣٢٣)ØŒ بود. این مدرسه در ١٣٢٢ وق٠شده است (همان ØŒ ص ١٢٦).
تغییرات Ùضای شهری به شیوة دورة ناصری Ù€ مظÙری ØŒ با پیروزی مشروطیت به پایان رسید. مبانی جهان بینی Ùˆ دگرگونی Ùرهنگی Ùˆ اجتماعی Ùˆ توسعة شهری تهران در اواخر دورة قاجار از ماهیت قانون اساسی Ùˆ متمم آن نیز مشهود است . بر اساس اصل سوم قانون اساسی ØŒ Ù…ØÙ„ تشکیل مجلس شورای ملی تهران است Ùˆ طبق اصل چهل Ùˆ پنجم ØŒ سی تن از شصت نمایندة مجلس سنا باید از تهران انتخاب شوند. بر اساس اصل چهارم متمم قانون اساسی ØŒ تهران پایتخت رسمی ایران است . به این ترتیب ØŒ تهران برای اولین بار در تاریخ ایران ØŒ رسماً پایتخت اعلام شد. با آنکه طبق Øقوق بین الملل ØŒ Ùقط بنای سÙارتخانه ها در هر کشوری Ù…ÙÙ„Ú© دولتهای خارجی شناخته Ù…ÛŒ شود، انگلیسیها در اواخر دورة قاجار، قریة قلهک را Ú©Ù‡ بنای ییلاقی سÙارت انگلیس در آن بود، Ù…ÙÙ„Ú© خود اعلام نمودند Ùˆ در آن Øقوق Ùئودالی اعمال کردند. روسها نیز زرگنده ØŒ Ù…ØÙ„ ییلاقی سÙارت روسیه ØŒ را در اختیار گرÙته بودند (اخوی ØŒ ص ١٥٨Ù€١٥٩).
جمال زاده تهران را در پایان دورة قاجار (١٣٣٩)ØŒ شهری Ùرنگی مآب Ùˆ دارای برخی از آثار تمدن ØŒ از قبیل خط آهن Ùˆ اتومبیل Ùˆ تلÙÙ† Ùˆ هتل ØŒ ذکر کرده Ùˆ نوشته است Ú©Ù‡ تهران در این دوره ØŒ از Øیث تمدن ظاهری Ùˆ تربیت اجتماعی بر سایر بلاد ایران تÙوق دارد Ùˆ بنا بر مقتضیات پایتخت ØŒ تعلیم Ùˆ تربیت مخصوصاً به واسطة مدارس امریکایی Ùˆ Ùرانسوی Ùˆ آلمانی Ùˆ دارالÙنون Ùˆ مدرسة علوم سیاسی Ùˆ غیره در آنجا بیش از دیگر نقاط مملکت صورت گرÙته است ØŒ اما مظاهر تمدن در تهران به طور کامل وجود ندارد، به طور مثال تهران تلÙÙ† دارد ولی لوله Ú©Ø´ÛŒ آب ندارد، چراغ الکتریکی دارد ولی گاز ندارد، مجلس ملی دارد اما کتابخانة عمومی ندارد، تراموا Ùˆ اتومبیل دارد ولی خیابان مناسب ندارد. Ø·ÛŒ ده سال سیصد روزنامه در آنجا منتشر Ù…ÛŒ شود ولی بیست جلد کتاب «صØÛŒØ Â» چاپ نمی شود. تهران دارالÙنون Ùˆ دیوانخانه دارد Ùˆ از طرÙÛŒ واÙورخانه هم بسیار دارد (١٣٣٩ØŒ ص ١٠Ù€١١).
جمعیت تهران در سرشماری ١٣٠١ Ø´ ØŒ ٠٠٠ ØŒ ٢١٠ تن برآورد شده بود (٢٥٥ ØŒ ١٩٦ تن جمعیت شهری Ùˆ ٧٤٥ ØŒ ١٣ تن جمعیت متÙرقه شامل سپاهیان ØŒ اعضای سÙارتخانه ها، زندانیها Ùˆ ایتام Ùˆ Ùقرای مستقر در مؤسسات خیریه ). این جمعیت در همان Ùضای Øصار ناصرالدین شاهی (دارالخلاÙØ© ناصری ) سکونت داشتند. تعداد خانه ها ٧٤٥ ØŒ ٢١ باب بود. جمعیت تهران در ده بخش Ùˆ Ù…Øله به ترتیب اهمیت از نظر جمعیت ØŒ پراکنده بود ( رجوع کنید به جدول ٣).
دورة پهلوی . دورة پهلوی (١٣٠٤Ù€١٣٥٧ Ø´ )ØŒ مرØلة گذار از اروپاییگری معتدل Ùˆ التقاطی عهد قاجار به اروپایی مآبی دورة پهلوی اول Ùˆ امریکایی گرایی دورة پهلوی دوم است .
١) پهلوی اول . دورة رضاشاه (ØÚ© : ١٣٠٤Ù€١٣٢٠ Ø´ ) از جنبة اجتماعی Ùˆ سیاسی ØŒ دورة انتقال از نظام Ùئودالی Ùˆ Øاکمیت چندگانه به Øاکمیت متمرکز، از جنبة Ùرهنگی Ùˆ مذهبی ØŒ دورة برخورد ارزشهای سنّتی Ùˆ مذهبی با Ùرهنگ وارداتی غربی Ùˆ غیردینی ØŒ از جنبة اقتصادی ØŒ دورة تکوین صنایع جدید بر پایة Ùنّاوری غرب بود (رجوع کنید به پهلوی * ØŒ سلسله ØŒ بخش ٣). هریک از این جنبه ها، Ùضای خاص خود را در تهران پدید آورد.
نخستین اقدامات رضاشاه عبارت بود از: اØداث کاخهای سلطنتی Ùˆ ساختمانهای Øکومتی ØŒ از جمله اØداث مجموعه کاخهای سعدآباد؛ کاخ مرمر Ùˆ مجموعه کاخهای شاهزادگان پهلوی در پیرامون آن Ø› مجموعة اداری Ù€ سیاسی Ùˆ اقتصادی به نام معماری رضاشاهی Ø› Ùˆ نیز طراØÛŒ Ùˆ گسترش شهر تهران به سبک غربی Ùˆ اØداث مجموعه های Ùرهنگی جدید (دانشگاه تهران ØŒ دبستانها، دبیرستانها Ùˆ دانشسراها Ùˆ نظایر آنها).
بینش تجددطلبانه Ùˆ مقاصد سکولاریستی رضاشاهی ØŒ برای تأمین منویات Øکومت پهلوی اول Ùˆ قشر متجدد، Øامل
Ùˆ ØاÙظ Ùرهنگ خاص او بود Ùˆ مهمترین هد٠آن تبدیل ایران به کشوری اروپایی Ùˆ تØول پایتخت آن به پایتختی اروپایی بود (رجوع کنید به همبلی ØŒ ص ٢١٣Ù€٢٤٣). این کار بدون درک صØÛŒØ Ø§Ø² تجدد در غرب صورت Ù…ÛŒ گرÙت (ماهرویان ØŒ ص ١١٦). بخشی از Ùرهنگ تجددطلبانة پهلوی اول ØŒ در زمینة کارکردهای اداری Ù€ سیاسی ØŒ امنیتی ØŒ آموزشی Ùˆ اقتصادی ØŒ ساختار Ùضای شهری تهران را به وجود آورد. ساختمان این
کارکردها یکی از چشم اندازهای Ùرهنگی شاخص این دوره را پدید آوردند.
در همین دوره ØŒ دو کار عمده برای امروزی کردن ظاهر شهر تهران صورت گرÙت :
١) شهرسازی جدید. از ١٣١٨ØŒ Ú©Ù‡ اØتمالاً نخستین خودرو (برای مظÙرالدین شاه ) وارد شهر تهران شد (Ùلور، ١٣٧٥ Ø´ ØŒ ص ٢٠٢)ØŒ لزوم تأسیس بلدیة (شهرداری ) تهران (١٣٢٨Ø› رجوع کنید به بلدیه * ) Ùˆ تدوین قواعد تردد درشکه Ùˆ خودرو Ùˆ خیابان Ú©Ø´ÛŒ اØساس شد. از اواخر عهد قاجار Ùˆ اوایل دورة پهلوی ØŒ تعداد خودروها اÙزایش یاÙت ØŒ به طوری Ú©Ù‡ در آغاز ١٣٠٨ Ø´ ØŒ ٢٧ تعمیرگاه خودرو در تهران وجود داشت
Ú©Ù‡ در پایان همین سال به ٢٣٣ تعمیرگاه رسید. انطباق وضع راهها Ùˆ Ù†Øوة رÙتار مردم با آمد Ùˆ شد خودروها در سرعت بخشیدن به دگرگونی منظرة پایتخت مؤثر بود (همان ØŒ ص ٢١٢Ù€ ٢١٣). نیاز به استÙاده از وسایط نقلیة چرخدار (درشکه Ùˆ خودرو) به قدری زیاد شد Ú©Ù‡ بویژه در آغاز دورة پهلوی اول ØŒ پاسخگویی به این نیاز تنها عامل تعیین کنندة اندازه Ùˆ Ø´Ú©Ù„ خیابانها Ùˆ نهایتاً ملاک ارزشیابی ساختار شهری بود (مدنی پور، ص ٣٦) Ùˆ قوانین Ùˆ آیین نامه های برنامه ریزی شهری Ùˆ شهرداری در مورد شبکة Øمل Ùˆ نقل شهری را تØت الشعاع خود قرار داد. به این ترتیب ØŒ با رشد Ùˆ گسترش شهر، Ø·Ø±Ø Ø¬Ø¯ÛŒØ¯ توسعة شهری به صورت اØداث خیابانهایی در باÙت قدیمی شهر Ùˆ کشیدن خیابانهای اصلی Ùˆ Ùرعی٠شطرنجی Ø´Ú©Ù„ جدید، اÙکنده شد. اولین نقشة تهران پس از دگرگونی ØŒ در ١٣٠٩ Ø´ «نقشة خیابانها» نامیده شد. قانونی Ú©Ù‡ بلدیه در ١٣٠٩ Ø´ تصویب کرد، Ù…Øملی شد برای مداخلات بسیار در باÙتهای کهن شهری . به دنبال تصویب این قانون ØŒ اجرای نقشة جدید خیابانها در دستور کار قرار گرÙت . دو خیابان چلیپایی ØŒ یعنی خیابان بوذرجمهری (جبه خانة قدیم ØŒ ١٥ خرداد کنونی ) Ùˆ خیام (اکبرآباد قدیم )ØŒ باÙت کهن شهری را از بین برد (Øبیبی ØŒ ص ١٥٨). از ١٣١١ Ø´ به بعد، برج Ùˆ بارو Ùˆ خندق دارالخلاÙØ© ناصری ویران Ùˆ تبدیل به خیابانهای بزرگ گردید (کریمان ØŒ ص ٢٩٧Ù€ ٢٩٨). ایجاد خیابان ØŒ به عنوان نماد تجدد، اولین بازتاب اقتباس از نوع شهرسازی اوسمان ØŒ معمار Ùˆ شهرساز Ùرانسوی ØŒ است . تصویب «قانون تعریض Ùˆ توسعة معابر Ùˆ خیابانها» در ١٣١٢ Ø´ ØŒ به تبع همین گونه شهرسازی بود (Øبیبی ØŒ ص ١٥٩). رضاشاه ØŒ بر خلا٠بیشتر سلسله های نوبنیاد ایران ØŒ پایتخت جدید بر نگزید، بلکه عملاً با تخریب Øصار دور شهر Ùˆ دروازه های آن Ùˆ تعدادی از بناهای عصر قاجار، پایتخت جدیدی مطابق با جهان بینی خود ایجاد کرد (عدل Ùˆ اورکاد ØŒ ص ٣). اÙزون بر این ØŒ مجلس شورای ملی در ١٣١٤ Ø´ ØŒ طبق مادّة دوم٠نظامنامة تشریÙات ØŒ به کار بردن عناوین Ùˆ القاب برای شهرها، مثل دارالخلاÙØ© طهران ØŒ را موقو٠کرد (کسروی ØŒ ١٣٥٧ Ø´ ØŒ ص ١٧٥).
٢) ساختمان سازی جدید. تØکیم مبانی Øکومتی ØŒ لزوم تقویت کارکردهای موجود Ùˆ Ùراهم آوردن کارکردهای نو، ضرورت اØداث بناهای جدید Ùˆ تغییر ساختمانها را هم از نظر صوری Ùˆ هم از نظر Ú©ÛŒÙÛŒ ØŒ بویژه در معماری دولتی ØŒ سبب گردید Ú©Ù‡ چشم انداز Ùرهنگی٠مادّی جدیدی در تهران پدید آورد. مهمترین بناهای Øکومتی تهران ØŒ در Ù…ØÙ„ میدان مشق سربازخانة ناصرالدین شاه ساخته شد. این میدان از زمانی Ú©Ù‡ رضاخان تهران را ÙØªØ Ú©Ø±Ø¯ تا ١٣١٣ Ø´ ØŒ باغ ملی شد (یغمایی ØŒ ص ١٦٨). به دستور ÙˆÛŒ در جلو این میدان سردری با اقتباس از سردر٠نقاره خانه قدیم باب همایون ساخته شد Ú©Ù‡ ابتدا به آن سردر٠نقاره خانه Ù…ÛŒ Ú¯Ùتند (شهری با٠، ج ١ØŒ ص ١٦Ù€١٧) Ùˆ امروزه سردر٠باغ ملی Ù…ÛŒ گویند. معماری مجموعه ساختمانهایی Ú©Ù‡ در این Ù…ØÙ„ به Ú©Ù…Ú© مهندسان خارجی Ùˆ داخلی بنا شد، به سبک معماری رضاشاهی مشهور شد. بازگشت به سنن معماری باستانی Ùˆ آمیختگی آن با معماری غربی ØŒ از ویژگیهای این سبک بود. مهمترین بناهای Øکومتی این Ù…Øلّ عبارت بودند از: کاخ شهربانی ØŒ کاخ وزارت امور خارجه ØŒ باشگاه اÙسران Ùˆ ساختمانهای ارتشی ØŒ عمارت ثبت Ú©Ù„ ØŒ ادارة پست ØŒ کتابخانة ملی ØŒ موزة ایران باستان Ùˆ هنرستان دختران . موزة ملی ملک نیز اخیراً در آن ساخته شد. کاخ شهربانی ØŒ عظیمترین بنای مجتمع ØŒ با تکیه بر معماری هخامنشیان Ùˆ معماری غرب ساخته شد. پس از آن ØŒ معماران بناهای دولتی Ùˆ غیردولتی ØŒ از Ø´Ú©Ù„ ستونها Ùˆ سرستونها Ùˆ دیگر عناصر کاخ شهربانی در آثار٠خود تقلید کردند (رجبی ØŒ ص ٤٦). بنای موزة ایران باستان ØŒ مقتبس از معماری ساسانیان است . آندره گدار ØŒ معمار Ùˆ باستان شناس Ùرانسوی ØŒ طاق کسرای ساسانیان را با پرداختی نو در سردر بنای این موزه بازآÙرید (همان ØŒ ص ٤٨). کاخ وزارت امور خارجه ظاهراً با الهام از کعبة زردشت (یکی از بناهای دورة هخامنشیان در نقش رستم )ØŒ ساخته شده است (همان ØŒ ص ٥٠). در ساختمان ادارة پست ØŒ معماری ایرانی با معماری غربی در آمیخته است (همان ØŒ ص ٤٥). در همان سالها، هنریش ØŒ معمار آلمانی ØŒ ساختمان بانک ملی را در مجاورت این مجتمع ØŒ در خیابان Ùردوسی ØŒ بنا کرد. در این ساختمان نیز ترکیبی از معماری باستانی ایران Ùˆ معماری اروپا عرضه شد Ùˆ دولت آگاهانه از نقش Ùَرْوَهْر استÙاده کرد (همان ØŒ ص ٤٢Ù€٤٣). ساختمان دادگستری در ارگ ØŒ در قسمت غربی کاخ گلستان بنا شد. در این بنا به الگوهای معماری اروپایی توجه بیشتری شده است . با اینهمه ØŒ چشم انداز عمومی آن ØŒ با ایوان چهار ستونی ورودیهای اصلی Ùˆ با استÙاده از بعضی عناصر Øجاریهای تخت جمشید مانند نقش Ú¯Ù„ دوازده پر Ùˆ شیر، ایرانی است (همان ØŒ ص ٥٢).
در مجموع ØŒ ابنیة دورة پهلوی اول ØŒ بیشتر متأثر از معماری آلمانی است Ú©Ù‡ ظواهر Ùرهنگ باستانی ایران در آن مشاهده Ù…ÛŒ شود. اصول معماری این بناها همان اصول معماری آلمانی Ùˆ ایتالیایی است . نمونة بارز آن ØŒ ساختمان ایستگاه راه آهن تهران است Ú©Ù‡ علامت صلیب شکسته بر سقÙØ´ نمایان است (اصغریان جدی ØŒ ص ١٩٣).
در این دوره ØŒ علاوه بر خیابانهای وسیع ØŒ میدانهایی مانند Ùردوسی Ùˆ Øسن آباد، اØداث شد Ú©Ù‡ در عین ایجاد تسهیلاتی در شبکة عبور Ùˆ مرور، تقلیدی از شهرسازی اروپایی به شمار Ù…ÛŒ رÙت .
سیاست Ùرهنگی دورة رضاشاه ØŒ از تلاش برای گسترش معار٠اروپایی Ùˆ تصویب قانون اعزام Ù…Øصل به خارج از کشور در ١٣٠٧ Ø´ آشکار است . اØداث دبستانها، دبیرستانها، دانشسراها، دانشکده ها Ùˆ تأسیس دانشگاه تهران ØŒ نیز از نشانه های سیاست Ùرهنگی این دوره است ØŒ Ùرهنگستان زبان ایران نیز در ١٣١٤ Ø´ تأسیس شد (صدیق ØŒ ص ٣٥٤Ù€٣٥٦ØŒ ٤٦٦Ù€٤٦٧).
با وجود آثار شهرسازی Ùˆ سیاست Ùرهنگی تجددطلبانة دورة رضاشاهی بر چهرة مادّی Ùˆ معنوی تهران ØŒ هنوز روØیة ایرانی Ù€ اسلامی در مردم Ùˆ چشم انداز Ùرهنگی تهران وجود داشت .
٢) پهلوی دوم . در دورة Ù…Øمدرضاشاه ØŒ هنگام جنگ جهانی دوم ØŒ تهران با مشکلات سیاسی Ùˆ اقتصادی روبرو شد. به علت Øملة بیگانگان Ùˆ ترس از جنگ Ùˆ Ù‚ØØ·ÛŒ ØŒ بسیاری از مردم شهرها Ùˆ روستاهای کشور به طر٠تهران سرازیر شدند، چنانکه در ١٣٢٥ Ø´ جمعیت تهران به بیش از ٠٠٠ ØŒ ٨٨٠ تن رسید (کریمان ØŒ ص ٣٢٤). در نتیجة این مهاجرتها، شهر بدون Ø·Ø±Ø Ùˆ نقشة قبلی گسترش Ù…ÛŒ یاÙت Ùˆ شهرداری آن دوره قادر نبود امکانات خود را با رشد بی وقÙØ© شهر هماهنگ سازد.
برنامه ریزی برای غلبه بر مشکلات همه جانبه ØŒ در نیمة دوم دهة ١٣٢٠ Ø´ در دستور کار دولت قرار گرÙت Ùˆ تشکیل سازمان برنامه Ùˆ بودجه Ùˆ هیئت عالی آن در ١٣٢٧ Ø´ ØŒ اولین Øرکت در این زمینه بود. Ùعالیتهای عمرانی دولت Ùˆ مؤسسات خصوصی ØŒ در پایتخت ØŒ یعنی قطب اصلی این Ùعالیتها، متمرکز شده بود. این برنامه منجر به رشد شتابان پایتخت شد (Øبیبی ØŒ ص ١٧٥Ù€١٧٦).
در دورة شهرسازی پس از شهریور ١٣٢٠ØŒ به سبب رشد شهرنشینی ØŒ تعداد کارمندان Ùˆ کارگران نیز اÙزایش بسیار یاÙت Ùˆ نیاز به مسکن تبدیل به مسئله ای اجتماعی شد. در همین دوره ØŒ اولین مجموعه های مسکونی ØŒ همچون مجموعة نازی آباد Ùˆ ÙØ±Ø Ø¢Ø¨Ø§Ø¯ (صد دستگاه Ùˆ چهارصد دستگاه ) Ùˆ مجموعة مسکونی نارمک ØŒ در خارج از Ù…Øدودة شهری تهران اØداث شد. در میان چند مجموعه ای Ú©Ù‡ در دهة ١٣٢٠ Ø´ اØداث شد، مجموعة چهارصد دستگاه ÙØ±Ø Ø¢Ø¨Ø§Ø¯ (پیروزی کنونی ) شاخصتر از سایر مجموعه هاست Ùˆ به صورت
مجموعه ای شهری با Ùضاهای شهری متناسب ایجاد شده است (هاشم زاده همایونی ØŒ ص ٢١).
تهران از اوایل دهة ١٣٣٠ Ø´ ØŒ با اتکا به مازاد اقتصادی Ù†Ùت ØŒ رشد Ùˆ توسعة بسیار یاÙت . مهاجرت ØŒ خصوصاً پس از اصلاØات ارضی ØŒ بیشتر شد. به این ترتیب ØŒ جمعیت تهران در اولین سرشماری عمومی Ù†Ùوس Ùˆ مسکن (آبان ١٣٣٥ Ø´ ) به ٠٨٢ ØŒ ٥١٢ ØŒ ١ تن رسید (ایران . وزارت کشور. ادارة Ú©Ù„ آمار عمومی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٨٣). پیامدهای همه جانبة ناشی از این تغییر را در تأسیس وزارتخانه های جدید، برنامه ریزی Ùˆ طراØÛŒ شهری ØŒ ساختمان سازیهای دولتی Ùˆ خصوصی طبقات اعیان Ùˆ متوسط Ù…ÛŒ توان دید.
در دهة ١٣٣٠ Ø´ ØŒ خانواده های کارگری در Øاشیة شهر سکونت داشتند، در نیم دایره ای Ú©Ù‡ از شمال شرقی آغاز Ù…ÛŒ شد Ùˆ در سراسر جنوب ادامه Ù…ÛŒ یاÙت Ùˆ به جنوب غربی Ù…ÛŒ رسید؛ خانه های تجار متوسط Ùˆ پیشه وران در وسط شهر، میان خیابان سپه Ùˆ سیروس Ùˆ مولوی Ùˆ امیریه ØŒ واقع شده بود؛ منازل کارمندان مرÙÙ‡ Ùˆ صاØبان مشاغل آزاد (مانند پزشکان ØŒ وکلای دادگستری Ùˆ تجار بزرگ ) در خیابانهای شمالی Ùˆ شمال غربی بود؛ مناطق تجاری در Ù…Øدودة بین خیابانهای سعدی Ùˆ Ùردوسی Ùˆ شاه (جمهوری اسلامی کنونی ) Ùˆ بوذرجمهری تا بازار متمرکز بود؛ ناØیه ای Ú©Ù‡ از بهارستان تا اطرا٠میدان توپخانه را در بر Ù…ÛŒ گرÙت ØŒ منطقة اداری Ùˆ Øکومتی Ù…Øسوب Ù…ÛŒ شد؛ کارخانه ها Ùˆ واØدهای صنعتی در جنوب Ùˆ جنوب غربی Ùˆ بعدها در شمال شرقی تهران واقع شده بود (بهنام Ùˆ راسخ ØŒ ص ٣٠Ù€٣١). این روند گسترش مناطق مسکونی Ùˆ اداری Ùˆ صنعتی ØŒ در دهه های بعد، بویژه از سمت غرب ØŒ نیز ادامه یاÙت . روند Ú©ÙˆÛŒ سازی همچنان ادامه پیدا کرد. برای اولین بار، وزارت دارایی در ١٣٣٢ Ø´ قریة یوس٠آباد را، Ú©Ù‡ یکی از املاک خالصه بود، تقسیم Ùˆ به کارمندان دولت واگذار کرد. این اراضی بدون توجه به نقشة شهرسازی Ùˆ بدون در نظر گرÙتن عوارض طبیعی ØŒ مانند تپه ماهورها، تقسیم Ùˆ واگذار گردید (بدیع ØŒ ص ٢١٣). Ú©ÙˆÛŒ نارمک Ùˆ نازی آباد نیز در اوایل دهة ١٣٣٠ Ø´ واگذار شد ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٢١٤).
تمرکز Ùعالیتها در تهران سبب شد تا در ١٣٣٥ Ø´ ØŒ قانونی به تصویب برسد مبنی بر اینکه تا شعاع ده کیلومتری از میدان سپه (میدان امام خمینی کنونی )ØŒ اراضی موات Ùˆ اوقا٠و اراضی دولتی از دست متصرÙان خارج گردد Ùˆ در اختیار دولت قرار گیرد. تصویب این قانون نشان دهندة گسترش شهر Ùˆ سوداگری با زمین شهری بود، همانگونه Ú©Ù‡ تصویب قانون اØداث جادة سوم تهران Ù€ شمیران در ١٣٣٥ Ø´ ØŒ از گسترش سریع شهر به سوی شمال Ùˆ رÙت Ùˆ آمد بسیار بین تهران Ùˆ شمیران Øکایت Ù…ÛŒ کرد (دو جادة دیگر: جادة قدیم شمیران ØŒ نام کنونی آن خیابان شریعتی Ø› جاده / خیابان پهلوی ØŒ نام کنونی آن خیابان ولیّعصر). این رشد Ùˆ گسترش روزاÙزون Ùˆ دست اندازی بر زمینهای پیرامونی ØŒ باعث شد تا در ١٣٣٩ Ø´ مالکیت بر اراضی موات Ùˆ بایر، تا شعاع یک کیلومتری شهر، مجاز دانسته شود Ùˆ قانون تملک اراضی برای اجرای برنامه های شهرسازی Ùˆ خانه سازی تصویب گردد (Øبیبی ØŒ ص ١٨٢Ù€١٨٣).
در دورة انقلاب سÙید Ùˆ با اجرای اصول آن ØŒ از جمله اصلاØات ارضی (پس از ١٣٤١ Ø´ ) Ùˆ اجرای برنامة توسعة اقتصادی Ù€ اجتماعی سوم کشور (١٣٤١Ù€١٣٤٦ Ø´ )ØŒ تهران در جهات گوناگون توسعه یاÙت ØŒ Ùاصلة طبقاتی زیاد شد Ùˆ طبقه بندی اجتماعی Ùˆ اختلا٠Ùضای شهری Øدوداً از دهة ١٣٤٠ Ø´ به بعد بیش از پیش بر تهران تØمیل گردید. از این زمان خانواده های بزرگ تهرانی خانه های زیبای قدیمی خود را در مرکز شهر ترک کردند Ùˆ به طور دائم در خانه های جدید شمال شهر ساکن شدند. در Øدود دهة ١٣٥٠ØŒ شهر تهران ØŒ Ú©Ù‡ تابستانها به سبب گرمای شدیدش متروک Ù…ÛŒ شد، به ییلاقات شمیران متصل شد. در این هنگام ØŒ الگوی شهر ساختار کاملاً دوگانه ای داشت . این انتقال از Ù…Øله های مرکزی Ùˆ بسیار ثروتمند به شمال شهر، موجب جدایی اجتماعی Ùˆ سپس گسستگی سیاسی شد (اورکاد، ص ٢٣٢Ù€٢٣٣). دوگانگی دیگر بین مرکز Ùˆ Øاشیة شهر Øاصل شد. این روند ــ Ú©Ù‡ از آغاز گسترش شهری تهران (دارالخلاÙÙ‡ ) در دورة ناصری آغاز شد Ùˆ بویژه در عصر پهلوی دوم اÙزایش یاÙت ــ همچنان ادامه دارد.
نرخ رشد سالانة جمعیت تهران از ١٣٣٥ تا ١٣٤٥ Ø´ ØŒ ١ر٦% بود، به طوری Ú©Ù‡ جمعیت شهر در ١٣٤٥ Ø´ به ٧٣٠ ØŒ ٧١٩ ØŒ ٢ تن رسید (زنجانی ØŒ ص ٢٩١). در همین سال ØŒ تهران ١٨٠ کیلومتر مربع وسعت داشت ( چکیدة Ø·Ø±Ø Ø¬Ø§Ù…Ø¹ تهران ØŒ ص ١٠).
در دهه های ١٣٤٠ Ùˆ ١٣٥٠ Ø´ ØŒ شهرداری ØŒ انجمن شهر تهران ØŒ Ùˆ سازمان برنامه Ùˆ بودجه میم گیرندگان اصلی برای برنامه ریزی شهری تهران بودند. رئیس انجمن شهر، در گزارش خود به مجمع عمومی اهالی تهران در ٢٩ خرداد ١٣٥١ØŒ ÙلسÙØ© تشکیل دورة اول انجمن را در دورة چهارسالة ١٣٤٧ Ù€ ١٣٥١ Ø´ ØŒ «منشور انقلاب شاه Ùˆ مردم » ذکر کرده است . روش Ú©Ù„ÛŒ انجمن بر چند اصل استوار بوده است . نخست اینکه طرØها Ùˆ پیشنهادهای شهرداری را بررسی Ùˆ جریان صØÛŒØ Ø§Ù…ÙˆØ± را برقرار کند Ùˆ با گروههای شهری تماس دائم داشته باشد Ùˆ کارهای Ù…Ùیدی در Ù…Øدودة امکانات مالی Ùˆ ÙÙ†ÛŒ Ùˆ زمانی انجمن شهر انجام دهد. دوم اینکه با تصویب پیشنهادهای یاد شده ØŒ در شهرداری وضعی ثابت Ùˆ سازمانی متناسب Ùˆ مدیریتی مصمم به وجود بیاورد Ùˆ در اجرای برنامه های اصلاØÛŒ Ùˆ غلبه بر مشکلات Ùˆ مسائل شهری از آن پشتیبانی کند (انجمن شهر تهران ØŒ ص ٧). از مصوبات مهم انجمن شهر تهران ØŒ تصویب Ø·Ø±Ø Ø¬Ø§Ù…Ø¹ شهر با استÙاده از اÙکار عمومی Ùˆ اندیشة صاØب نظران ØŒ رÙع مشکلات Ú©Ù„ÛŒ این Ø·Ø±Ø Ø¨Ø§ اصلاØات ضروری در آن ØŒ مراقبت در تهیة نقشه های تÙصیلی طبق ضوابط Ø·Ø±Ø Ø¬Ø§Ù…Ø¹ برای قسمتهای گوناگون شهر Ùˆ قائل شدن مراØÙ„ÛŒ برای گسترش شهر بود Ùˆ بر اساس آن ØŒ شهر تهران یکی از چند شهر بزرگ دنیا با Ø·Ø±Ø Ø¬Ø§Ù…Ø¹ Ùˆ نقشه های تÙصیلی Ù…ÛŒ شد، Ú©Ù‡ در آن تکلی٠مناطق گوناگون Ùˆ معابر Ùˆ ساختمانها معیّن گردیده بود Ùˆ در نتیجه ØŒ Ù†Øوة استÙادة مالکان از زمینهای خود، شهر متناسبی را به وجود Ù…ÛŒ آورد Ùˆ به این ترتیب ØŒ دوران بی نقشه ای Ùˆ خودرویی شهر خاتمه Ù…ÛŒ یاÙت (همان ØŒ ص ٨ Ù€٩).
به سبب رشد از پیش طراØÛŒ نشدة شهر تهران ØŒ مسائل Ùˆ مشکلات عدیده در زمینه های گوناگون شهری پدید آمد، از جمله کمبود مسکن ØŒ Ú©Ù…ÛŒ امکانات آموزشی Ùˆ رÙاهی ØŒ عدم امکان توزیع متناسب تأسیسات شهری چون برق Ùˆ آب Ùˆ تلÙÙ† Ùˆ مشکلات رÙت Ùˆ آمد؛ ازینرو، در بهمن ١٣٤٤ سازمان برنامه Ùˆ بودجه ØŒ مؤسسة مهندسین مشاور (عبدالعزیز ÙرمانÙرمائیان Ùˆ ویکتور گروئن ) را مشاور خود در امر شهرسازی کرد Ùˆ مقرر نمود Ú©Ù‡ Ø·Ø±Ø Ø¬Ø§Ù…Ø¹ÛŒ برای توسعة شهر تهران در ٢٥ سال آینده ØŒ تهیه کنند.
در نتیجة مطالعاتی Ú©Ù‡ در مرØلة اول Ø·Ø±Ø Ø¬Ø§Ù…Ø¹ به عمل آمد، این اقدامات Ùˆ روشها پیشنهاد شد: اجرای روش خطی توسعة تهران بر اساس جمعیت ٥ر٥ میلیون تنی تا ١٣٧٠ Ø´ Ø› انجام دادن یک سلسله اقدامات تØدیدی مؤثر، به طوری Ú©Ù‡ جمعیت تهران تا ١٣٧٠ Ø´ از ٥ر٥ میلیون تن تجاوز نکند؛ وضع قوانین Ùˆ مقررات لازم جهت اجرای Ø·Ø±Ø Ø¬Ø§Ù…Ø¹ Ùˆ ایجاد سازمانی برای نظارت بر اجرای آن Ø› اقدامات کوتاه مدت
برای رÙع کمبودهای ساختاری موجود در نواØÛŒ شهری Ùˆ ایجاد Ù…Øیطی مناسب Ùˆ بهتر. هدÙهای Ø·Ø±Ø Ø¬Ø§Ù…Ø¹ عبارت بود از: دسترسی به نقل Ùˆ انتقال آسان با Øداقل صر٠وقت Ùˆ هزینه ØŒ قابلیت انطباق با تØرک شهری Ú©Ù‡ بسرعت در Øال توسعه بود، Ú©Ùایت کلیة وسایل مورد لزوم زندگی شهری ØŒ ایجاد تنوع در وسایل Ùˆ تسهیلات زندگی برای اÙزایش امکان انتخاب ØŒ کارایی برنامه ریزی شهری به منظور تخصیص متعادل منابع مالی Ùˆ هزینه های بهره برداری ØŒ بهداشت Ùˆ ایمنی شهروندان Ùˆ بالاخره اقداماتی برای زیباسازی شهر ( چکیده Ø·Ø±Ø Ø¬Ø§Ù…Ø¹ تهران ØŒ ص ٧Ù€٩ØŒ ١٧). وسعت تهران در این Ø·Ø±Ø Ø¬Ø§Ù…Ø¹ (١٣٧١ Ø´ )ØŒ ششصد کیلومتر مربع بود (همان ØŒ ص ١٠).
گسترش بی سابقة تهران Ùˆ تبعیت نکردن آن از Ø·Ø±Ø Ø¬Ø§Ù…Ø¹ مصوب ١٣٤٥ Ø´ ØŒ موجب شد تا عملاً بخش مهمی از این Ø·Ø±Ø Ø§Ø¬Ø±Ø§ نشود (همان ØŒ ص ١١). در ١٣٥٢ Ø´ ØŒ دولت برای مهار کردن رشد تهران ØŒ «سازمان نظارت بر گسترش شهر تهران » را تأسیس کرد Ùˆ در سال بعد وزارت آبادانی Ùˆ مسکن را به وزارت مسکن Ùˆ شهرسازی تبدیل نمود (Øبیبی ØŒ ص ١٩١).
بعد از تصویب Ø·Ø±Ø Ø¬Ø§Ù…Ø¹ ØŒ تØولات اقتصادی ناشی از اÙزایش قیمت Ù†Ùت صادراتی موجب شد Ú©Ù‡ تهران بیش
از پیش جاذب اصلی قسمت عمدة رشد اقتصادی Ùˆ منابع تولیدی کشور شود ( چکیده Ø·Ø±Ø Ø¬Ø§Ù…Ø¹ تهران ØŒ ص ١٧). نرخ رشد جمعیت در دهة ١٣٤٥Ù€١٣٥٥ Ø´ ØŒ نیز ١ر٦% بود Ùˆ جمعیت تهران در ١٣٥٥ Ø´ به ٢٢٣ ØŒ ٥٣٠ ØŒ ٤ تن رسید (زنجانی ØŒ ص ٢٩١).
علاوه بر آن ØŒ از ١٣٥٠ تا ١٣٥٧ Ø´ (پیروزی انقلاب اسلامی ایران ) هجوم سرمایه ØŒ اولویتها را از بنیاد تغییر داد؛ دیگر مسئلة مهارکردن توسعة شهر یا تشکیل شهری بزرگ Ù…Ø·Ø±Ø Ù†Ø¨ÙˆØ¯ØŒ بلکه Ù…ÛŒ خواستند هرچه زودتر پایتختی باشکوه بسازند Ú©Ù‡ با تصویر بلندپروازیهای جدید Ùˆ تمدن بزرگ ØŒ Ú©Ù‡ شاه آن را وعده Ù…ÛŒ داد، همخوانی داشته باشد. بنابراین ØŒ به طرØهای خانه سازی (اکباتان ) Ùˆ تجهیزاتی (مترو) اولویت داده شد. در این میان Øکومت سلطنتی Ú©Ù‡ تا آن زمان توجه چندانی به پایتخت نشان نداده بود، با Øمایت از Ø·Ø±Ø Ø§ÛŒØ¬Ø§Ø¯ یک مرکز جدید معتبر شهری (شهستان پهلوی ØŒ در Ùضای ٥٥٤ هکتاری شمال خیابان عباس آباد موسوم به تپه های عباس آباد، از ١٣٥٠ Ø´ ) ــ Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ بایست با تصویری Ú©Ù‡ Ù…Øمدرضا پهلوی از ایران قرن بیست Ùˆ یکم برای خود ساخته بود مطابقت Ù…ÛŒ داشت ــ ناگهان به دخالت در سیاست شهری پرداخت (اورکاد، ص ٢٣٦). Ø·Ø±Ø Ø´Ù‡Ø³ØªØ§Ù† با پیروزی انقلاب اسلامی ایران عملی نشد.
رشد همه جانبة تهران در دهة ١٣٥٠ Ø´ به Øدی بود Ú©Ù‡ برنامه های Ø·Ø±Ø Ø¬Ø§Ù…Ø¹ ØŒ از ١٣٤٧ تا ١٣٥٧ Ø´ بیش از چهل بار Ø§ØµÙ„Ø§Ø Ø´Ø¯. برخی از طرØهایی Ú©Ù‡ به تصویب رسید، عبارت بود از: Ø·Ø±Ø ØªØ¬Ø¯ÛŒØ¯Ù†Ø¸Ø± توسعة تهران ØŒ در ١٣٥٠ Ø´ Ø› Ø·Ø±Ø Ø§Ø³Ú©Ø§Ù† اهالی گودهای جنوب شهر تهران در ناØیة دولت آباد،
در ١٥ اسÙند ١٣٥٢Ø› اØداث ٢٧١ ØŒ ٢ واØد مسکونی شرکت تعاونی شرکت Ù†Ùت در ١٦ خرداد ١٣٥٥Ø› ایجاد شهرک لویزان ØŒ در ٥ بهمن ١٣٥٤. در همین تاریخ ØŒ در بارة اØداث آپارتمانهای آـ اس Ù€ Ù¾ در زمینی به مساØت ٠٠٠ ØŒ ٥٨ مترمربع در اراضی ونک مواÙقت شد. با اجرای این طرØها، در برنامه های تØدیدی مغایرتهایی ایجاد شد. اØداث مجتمع مسکونی Ú©ÙŽÙ† Ùˆ اراضی سلیمانیه نیز باعث هم جواریهای نامتناسب
Ùˆ توسعه های ناخواسته گردید ( چکیدة Ø·Ø±Ø Ø¬Ø§Ù…Ø¹ تهران ØŒ ص ١٢).
در ٢٤ آبان ١٣٥٧ØŒ گسترش شهر تا مشرق رودخانة Ú©Ù† مجاز اعلام شد Ùˆ در ٢٦ تیر ١٣٥٨ اجازة اØداث ساختمان Ùˆ تÙکیک اراضی Ù…Øدودة پارک عمومی ونک صادر گردید (همان ØŒ ص ١٣).
اکهارت اهلرس تهران را به دلیل برخورداری از این کارکردها، اَبَرشهر (متروپل ) خوانده است : ١) کانون اداری Ùˆ Øکومتی نظامی متمرکز، ٢) Ù…ØÙ„ زندگی بیشتر نخبگان کشور Ùˆ منطقه (زمینداران بزرگ ØŒ تجار، رؤسای قبایل Ùˆ طوای٠و مانند آن )ØŒ ٣) مرکز اصلی داد Ùˆ ستد کشور، Ú©Ù‡ در آن شیوه های سنّتی مبتنی بر سرمایه داری بهره وری نقش بارزی دارند، ٤) بزرگترین کانون صنعتی کشور Ú©Ù‡ جایگاه متمایز Ùˆ متمرکز
آن ØŒ متضمن سلطة این شهر بر شهرهای دیگر در زمینة تولید Ùˆ توزیع تولیدات صنعتی است ØŒ ٥) کانون تمرکز شرکتهای بزرگ ØŒ شرکتهای بیمه Ùˆ شعب مرکزی بانکها. ÙˆÛŒ Ù…ÛŒ اÙزاید Ú©Ù‡ جمع این شاخصه ها سبب Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ در تØلیل نهایی ØŒ تمامی خاک کشور را Øوزة Ù†Ùوذ تهران در نظر گیریم Ùˆ تمامی
بخشهای کشور را به طور مستقیم Ùˆ غیرمستقیم ØŒ وابسته به آن به شمار آوریم . در این میان مراکز بزرگ استانی مانند واسطه ای میان تهران Ùˆ سایر قسمتهای کشور عمل Ù…ÛŒ کنند (١٣٨٠ Ø´ ØŒ ص ٢٤٤Ù€٢٤٥). طبق آمار ١٣٥٩ Ø´ ØŒ ٥ر٥٩% ارزش Ù…Øصولات ØŒ ٤٣% کارگاهها Ùˆ ٥ر٥٦% از کارکنان کارگاههای بزرگ صنعتی در پایان دورة پهلوی در تهران متمرکز بوده است (ایران . وزارت مسکن Ùˆ شهرسازی ØŒ ص ٦١).
بنای مجلس سنا (مجلس شورای اسلامی کنونی ) در ١٣٣٤ Ø´ طراØÛŒ شد Ùˆ در ١٣٣٨ Ø´ پایان پذیرÙت . مهندس این بنا با الهام از گذشته Ùˆ Ùرهنگ قومی Ùˆ تلÙیق آن با پیشرÙتهای Ùنّاوری در معماری ØŒ کوشید تا معماری جدید Ùˆ ممتاز ایرانی را خلق کند (غیائی ØŒ ص ٢٤٦Ù€٢٤٧Ø› دهباشی ØŒ ص ٩).
رشد روزاÙزون تهران در دهة پایانی دورة پهلوی دوم ØŒ موجب طراØÛŒ مجتمعهای بزرگ مسکونی شد، از جمله Ø·Ø±Ø Ø´Ù‡Ø³ØªØ§Ù† پهلوی (عظیمترین مجتمع شهرسازی در قلب پایتخت )ØŒ Ø·Ø±Ø Ù…Ø±Ú©Ø² اسلامی آریامهر تهران Ùˆ Ø·Ø±Ø Ù†Ú¯Ø§Ø±Ø³ØªØ§Ù† تهران (بنی ØŒ ص ٣٣٥ØŒ ٣٦٠Ù€٣٦١) Ú©Ù‡ هیچکدام اجرا نشد.
پس از انقلاب اسلامی . با پیروزی انقلاب اسلامی ØŒ تهران به عنوان پایتخت جمهوری اسلامی ایران Ùˆ در چارچوب سیاستهای دولت ØŒ از Ù„Øاظ سیاسی ØŒ اقتصادی ØŒ اجتماعی Ùˆ Ùضای شهری تغییرات بسیاری کرد. مجموعة این سیاستها، مبانی رشد Ùˆ توسعة کالبدی تهران را تشکیل Ù…ÛŒ دهد.
مسائلی Ú©Ù‡ در جریان پیروزی انقلاب اسلامی Ùˆ سالهای اولیة انقلاب روی داد (از جمله مهاجرت بی رویّه Ùˆ ناگهانی مردم مناطق Ù…Øروم کشور به تهران )ØŒ ابتدا گسترشهای بی قاعده ای را در تهران پدید آورد. در ١٣٥٨ Ø´ ØŒ قسمتی از Ù…Øدودة ٢٥ ساله در مغرب تهران ØŒ از مرز Ù…Øدودة پنج ساله تا مسیل رودخانة Ú©Ù† ØŒ به نام Ù…Øدودة آزاد اعلام گردید Ùˆ ساختمان سازی در آن آزاد شد، اما Øدود این اراضی٠آزادشده ØŒ تا ١٣٦٠ Ø´ از مسیل رودخانة Ú©Ù† نیز تجاوز کرد Ùˆ تا اراضی لَتْ مال٠کن ادامه یاÙت Ùˆ Ú©Ù„ منطقة شمال غربی تا نزدیک جنگلهای چیتگر را در بر گرÙت . شهرداریها Ùˆ سازمان زمین شهری ØŒ تÙکیک Ùˆ تعیین Øدود
این اراضی را بر عهده داشتند. به دنبال شهرک سازی در Ù…Øدودة ٢٥ ساله ØŒ سازمان مسکن ضمن صدور مجوز تأسیس شهرک ØŒ برای واگذاری اراضی به تعاونیهای مسکن نیز اقداماتی کرد Ùˆ از طر٠دیگر بعضی از روستاهای قدیم به مرور گسترش یاÙتند Ùˆ اقامتگاهها Ùˆ شهرکهای اطرا٠تهران را تشکیل دادند (نظریان ØŒ ص ١١٥).
از نخستین اقدامات مهم ØŒ Ùرمان ٢١ Ùروردین ١٣٥٨ امام خمینی (ره ) مبنی بر تشکیل بنیاد مسکن انقلاب اسلامی به منظور تأمین مسکن Ù…Øرومان ØŒ بویژه روستاییان ØŒ در چارچوب سیاستها Ùˆ برنامه های دولت بودکه داشتن مسکن را کمترین Øقوق هر Ùرد دانسته است (ایران . قوانین Ùˆ اØکام ØŒ ص ٢٨٨Ø› رضائی ØŒ ص ٤Ù€٥). اصول سوم ØŒ سی Ùˆ یکم Ùˆ چهل Ùˆ سوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران از مبانی قانونی اقدامات شهرسازی Ùˆ تهیة مسکن است Ú©Ù‡ بر اساس آنها، Ø·Ø±Ø Ø¬Ø§Ù…Ø¹ شهری Ùˆ قوانین تأمین مسکن تهیه گردید Ùˆ تأثیرات مهمی در گسترش شهری تهران بزرگ گذاشت . شورای عالی شهرسازی Ùˆ معماری ایران در ١٢ اسÙند ١٣٧١ (Ø·ÛŒ نامة شمارة ١٤٤٠١ر٨ Ù€٩٦٤٠ر١)ØŒ تصویب Ø·Ø±Ø Ø¬Ø§Ù…Ø¹ تهران را به شهرداری تهران ابلاغ نمود. هد٠اصلی این Ø·Ø±Ø Ù…Ø·Ø§Ù„Ø¹Ø© امکانات Ùضای شهری تهران جهت کاربری دقیق آنها به صورت قابلیتهای ممکن Ùضایی Ùˆ در عین Øال ØÙظ امکانات Ùضایی یادشده Ùˆ ساماندهی بخشی از مشکلات شهری Ùˆ هدایت آن به سوی تعادل کاربریهای خدماتی ØŒ تأسیساتی Ùˆ شهری است (رجوع کنید به چکیدة Ø·Ø±Ø Ø¬Ø§Ù…Ø¹ تهران ØŒ ص ١٩٥Ù€٢٠١). در مدت اجرای Ø·Ø±Ø ØÙظ Ùˆ ساماندهی ØŒ وزارت مسکن Ùˆ شهرسازی مطالعات اساسی مسائل شهرنشینی Ùˆ جهات توسعة تهران Ùˆ منطقة آن را، در چارچوب Ø·Ø±Ø Ù…Ù„ÛŒ ØŒ به انجام Ù…ÛŒ رساند.
برخی از مواد متن مصوبة Ø·Ø±Ø Ø¬Ø¯ÛŒØ¯ (Ø´ ١٤٤٠١ر٨ Ù€ ٩٦٤٠ر١ در تاریخ ١٢/١٢/١٣٧١Ø´ )ØŒ بدین قرار است : مساØت Ù…Øدودة Ø·Ø±Ø ØªÙˆØ³Ø¹Ù‡ ٥١ر٧٠٧ کیلومترمربع Ùˆ Øد نهایی جمعیت در این Ù…Øدوده ٠٠٠ ØŒ ٦٥٠ ØŒ ٧ میلیون تن تعیین Ù…ÛŒ گردد. شهر تهران به پنج Øوزه Ùˆ ٢٢ منطقه Ùˆ هر منطقه به چند ناØیه Ùˆ هر ناØیه به چند Ù…Øله تقسیم Ù…ÛŒ شود. تأسیسات نظامی Ù…Øدودة شهر، بجز مراکز ستادی ØŒ به خارج از منطقة تهران انتقال Ù…ÛŒ یابند Ùˆ Ù…ØÙ„ آنها بر اساس Ø·Ø±Ø Ø¬Ø§Ù…Ø¹ به کاربریهای خدماتی اختصاص پیدا Ù…ÛŒ کند. توسعة صنایع موجود در داخل Ù…Øدودة شهر Ùˆ اÙزایش Ø³Ø·Ø Ú©Ø§Ø±Ø¨Ø±ÛŒ آنها در مقیاس شهر Ùˆ Ùراتر از آن ممنوع Ù…ÛŒ شود Ùˆ لازمة آن ØŒ استقرار آنها در شهرهای جدید اطرا٠تهران ØŒ طبق مجوزهای مصوبة ٩٤٢/ت ١١٩ Ù‡ ØŒ مورخ ٩ تیر ١٣٦٩ هیئت وزیران ØŒ خواهد بود. کلیة صنایع مزاØÙ… باید به خارج از تهران منتقل شود. انبارهای شهر، Ú©Ù‡ عملکرد شهری Ùˆ Ùراشهری دارند، به پایانة معیّنی منتقل Ù…ÛŒ شوند Ùˆ Ù…ØÙ„ آنها بر اساس Ø·Ø±Ø Ø¬Ø§Ù…Ø¹ به کاربریهای خدماتی اختصاص Ù…ÛŒ یابد. کاربری اراضی عباس آباد، طبق نظر مقام رهبری ØŒ Ùضای سبز Ùˆ برØسب نیاز، کاربریهای Ùرهنگی در مقیاس ملی Ùˆ منطقه ای خواهد بود (همان ØŒ ص ١٩٦Ù€١٩٧ØŒ ٢٠٠).
از دهة ١٣٦٠ Ø´ تا ١٣٨٠ Ø´ ØŒ رشد Ùˆ گسترش تهران در مناطق ٢٢ گانة شهرداری در امتداد خیابانها Ùˆ بزرگراهها ادامه یاÙته Ùˆ باÙتها در مناطق زیادی متراکمتر شده Ùˆ برج سازیهای Ùراوان ØŒ بویژه در شمال شهر، پدید آمده Ùˆ بزرگراههای شرقی Ù€ غربی Ùˆ شمالی Ù€ جنوبی ساخته شده است .
هرچند برج سازی در دورة پهلوی دوم ØŒ بویژه در دهة ١٣٥٠ Ø´ ØŒ در شمال Ùˆ شمال غربی تهران رونق پیدا کرد، با Ø´Ú©Ù„ گیری انقلاب اسلامی ØŒ تقریباً بیش از ده سال متوق٠شد. موج جدید برج سازی در سالهای پایانی دهة ١٣٦٠ Ø´ ØŒ در Ù¾ÛŒ اÙزایش قیمت زمین در تهران Ùˆ آغاز Ùروش تراکم از سوی شهرداری تهران ØŒ از بخشهای شمالی تهران آغاز شد Ùˆ کلیة مناطق این شهر را دربرگرÙت . رونق برج سازی خصوصی ØŒ نهادهای دولتی را نیز تشویق به ساختن برجهای جدید یا اÙزودن بلوکهای جدید به مجموعه های مسکونی تØت پوشش خود کرده است ØŒ به طوری Ú©Ù‡ در ١٣٨٠ Ø´ ØŒ در شهر تهران ١٠٩١ برج اØداث شده یا در Øال اØداث بود. منطقة یک با ١٨٨ برج٠مرتÙعتر از ده طبقه دارای بیشترین تراکم در تعداد برج سازی در مناطق تهران بود. منطقة پنج با ١٨٤ برج ØŒ منطقة سه با ١٥٤ برج Ùˆ منطقة شش با ١١٤ برج در ردیÙهای بعدی قرار گرÙتند. مهمترین دلیل برج سازی در این مناطق گرانی قیمت زمین Ùˆ ارزش اÙزودة آن Ù…ÛŒ باشد. پایینترین رقم تعداد برج ØŒ از آن٠مناطق هجده Ùˆ نوزده است (صÙÙˆÛŒ ØŒ ص ١٨Ù€١٩).
در ادامة روند اشغال اراضی اطرا٠شهر تهران Ùˆ روستاهای نزدیک Ùˆ مزارع اطرا٠آنها یا در داخل Ù…Øدودة ٢٥ ساله برØسب نوع Ø´Ú©Ù„ گیری ØŒ ساخت Ùˆ باÙت ØŒ موقعیت اجتماعی Ù€ اقتصادی Ùˆ جمعیت پذیری ØŒ سه نوع شهرک قابل تشخیص است :
١) شهرکهایی Ú©Ù‡ ریشة روستایی ندارند Ùˆ در اراضی بایر یا در داخل Ù…Øدودة ٢٥ ساله اØداث شده اند. این شهرکها را یا سازمانهای دولتی یا تعاونیهای مسکن با رعایت ضوابط شهرداری اØداث کرده اند یا دلالان Ùˆ بورس بازان ØŒ زمین آنها را واگذار کرده اند یا کارخانه های اطرا٠تهران آنها را برای اسکان کارگران ساخته اند. تعداد این شهرکها تا ١٣٦٥ Ø´ ØŒ به چهل واØد Ù…ÛŒ رسید Ú©Ù‡ برخی از آنها در داخل منطقة شهری یا خط سبز قرار دارند.
٢) شهرکهایی Ú©Ù‡ ریشة روستایی دارند Ùˆ هنوز هم تا Øدی باÙت Ùˆ چهرة روستایی خود را ØÙظ کرده اند ولی از جنبه های گوناگون شهری گسترش یاÙته اند. تعداد این شهرکها تا ١٣٦٥ Ø´ به پانزده واØد Ù…ÛŒ رسید.
٣) مراکزی Ú©Ù‡ ریشة روستایی دارند ولی با دگرگونی Ùˆ گسترش باÙت قدیمشان چهرة جدید شهری به خود گرÙته Ùˆ به شهرکی در اطرا٠تهران تبدیل شده اند. تعداد این شهرکها تا ١٣٦٥ Ø´ Ù†ÙÙ‡ واØد بود (نظریان ØŒ ص ١١٧Ù€١٢١).
گذشته از آبادیهایی Ú©Ù‡ در Ù…Øدودة توسعة ٢٥ سالة تهران (١٣٤٥ Ø´ Ù€١٣٧٠ Ø´ ) به شهرک تبدیل شدند، تا ١٣٦٥ Ø´ نزدیک به ٢٣ شهرک یا آبادی ØŒ به صورت شهرکهای اَقْماری ØŒ در Ù…Øدودة استØÙاظی شهر تهران به وجود آمد Ú©Ù‡ جمعیت همة آنها جز چهار شهرک ØŒ بیش از پنج هزار تن است (همان ØŒ ص ١٢٣). این روند همچنان ادامه دارد.
هم زمان با اØداث بناهای مسکونی Ùˆ مساجد Ùˆ مرمت امامزاده ها، بزرگراهها، پادگانها، دانشگاهها، بیمارستانها Ùˆ مراکز دولتی Ùˆ ملی Ùˆ بازرگانی Ùˆ صنعتی ØŒ Ùضاسازیهای دینی نیز در تهران بزرگ پدید آمد Ú©Ù‡ از آن جمله است : مرقد مطهر امام خمینی به نام مجموعة مذهبی Ù€ Ùرهنگی Ø¢Ùتاب ØŒ Ùˆ ساختمان مصلای تهران در اراضی عباس آباد.
بر مبنای تنوع و تراکم صنعتی بعد از انقلاب اسلامی ایران ، تهران را می توان به این بخشهای صنعتی تقسیم نمود:
١) بخش غربی . این بخش Ú©Ù‡ در امتداد Ù…Øورهای غربی Ø´Ú©Ù„ گرÙته ØŒ متراکمترین Ùˆ متنوعترین بخش صنعتی تهران است . بخش غربی با تمرکز صنایع سنگین Ùˆ سَبÙÚ© ØŒ تغییرات اساسی در باÙت تهران به وجود آورده Ùˆ از نظر ساخت شهری ØŒ تهران را به شهری خطی تبدیل کرده است . استقرار تأسیسات صنعتی در این بخش موجب اÙزایش جمعیت نقاط شهری آن شده است . از مهمترین صنایع این بخش است : صنایع ماشین آلات ØŒ تجهیزات خودرو، لباس Ùˆ Ú©ÙØ´ ØŒ نساجی ØŒ غذایی ØŒ شیشه ØŒ Ùلزکاری Ùˆ Ùلزسازی ØŒ شیمیایی Ùˆ پتروشیمی Ùˆ دارویی . در این بخش پانزده Ù…Øدودة صنعتی ثبت شده قرار دارد. Ù…Øدوده های صنعتی ٢٨% از منطقه را اشغال کرده اند. کارخانه های بزرگ Ùˆ مهم در این بخش قرار دارند (توکلی نیا، ص ٢٥٩Ù€٢٦٠).
٢) بخش جنوب غربی . این بخش ØŒ در امتداد جادة ساوه ØŒ بخش دوم صنعتی تهران Ù…Øسوب Ù…ÛŒ گردد. تمرکز صنایع در این بخش ØŒ بعد از انقلاب موجب دست اندازی به زمینهای کشاورزی Ùˆ از بین رÙتن مزارع آن شده است . اØداث مجتمعهای جدید صنعتی Ù€ بازرگانی بر جاذبة منطقه اÙزوده است . مجتمع صن٠Ùروشندگان لوازم یدکی Ùˆ مجتمع Ùروشندگان ماشین آلات سنگین ØŒ علاوه بر اÙزایش تمرکز منطقه ای ØŒ تغییراتی در سکونتگاههای پیرامونی بخش به وجود آورده اند. عوارض Øاصل از Ùروش کالا در این مجتمعها، Ú©Ù‡ شهرداری آن را دریاÙت Ù…ÛŒ کند، موجب رشد منطقه شده است . در بخش جنوب غربی بیشتر صنایع از نوع نساجی ØŒ پوشاک ØŒ Ù…ØµØ§Ù„Ø Ø³Ø§Ø®ØªÙ…Ø§Ù†ÛŒ Ùˆ ماشین آلات صنعتی است .
٣) بخش جنوبی تهران ØŒ در مسیر جادة قم . این بخش با استقرار واØدهای Ú©ÙˆÚ†Ú© ØŒ از نظر تراکم صنعتی در
ردی٠سوم قرار Ù…ÛŒ گیرد. اØداث شهرکهای جدیدالتأسیس صنعتی در این Ù…Øور بر جاذبة بخش اÙزوده Ùˆ موجب تغییر کارکرد نقاط روستایی به روستاهای خوابگاهی شده است . شهرهای این بخش ظاهری روستایی دارند Ú©Ù‡ به علت مجاورت با بخش صنعتی ØŒ دگرگون Ùˆ به شهر Ù€ روستا تبدیل شده اند. در این Ù…Øدوده ØŒ صنایع از نوع ماشین آلات ØŒ نساجی ØŒ پوشاک ØŒ الکتریکی ØŒ Ùلزکاری ØŒ سنگ Ùˆ شیشه Ùˆ چرم است .
٤) بخش شرقی Ùˆ جنوب شرقی ØŒ در امتداد جادة ورامین ØŒ سمنان Ùˆ دماوند. این بخش به Ù„Øاظ تراکم صنعتی از سه بخش قبل کوچکتر است . در بخش شرقی Ùˆ جنوب شرقی ØŒ صنایع تولید Ù…ØµØ§Ù„Ø Ø³Ø§Ø®ØªÙ…Ø§Ù†ÛŒ ØŒ ماشین آلات Ùˆ تجهیزات ØŒ الکترونیک ØŒ Ùلزکاری ØŒ تولید قطعات خودرو Ùˆ صنایع نظامی استقرار یاÙته است (همان ØŒ ص ٢٥٩Ù€٢٦١).
نوار Øاشیه ای تهران (شامل مناطق ٤ØŒ ١٥ØŒ ١٨ØŒ ١٩ Ùˆ ٢١) Ú©Ù‡ واØدهای صنعتی Ùˆ تولیدی بیشتری را در مقایسه با سایر مناطق در خود جای داده ØŒ بیشترین درصد مهاجر را پذیرÙته است . بنابراین ØŒ مهاجران در بخشهای Øاشیه ای مناطق ٢٢ گانة شهر تهران بیشترین سهم Ùˆ در Ù…Øدودة مرکزی آن کمترین
سهم را دارند.
آثار ناشی از تØولات جمعیتی شهر تهران را Ù…ÛŒ توان چنین خلاصه نمود: ١) گسترش نواØÛŒ Øاشیه ای شهر به Ø´Ú©Ù„ پیوسته Ùˆ ناپیوسته Ùˆ Ø´Ú©Ù„ گیری نقاط جدید مسکونی Ø› ٢) اÙزایش تراکم جمعیت در مناطق قدیمی Ø› ٣) تغییر در ساختار اجتماعی Ù€ اقتصادی شهر، مانند رشد بخش جدید نیروی کار، رشد طبقة متوسط ØŒ پیدایش مشاغل کاذب Ùˆ واسطه ای ØŒ Ùˆ گسترش بخشهای خدماتی بویژه در بخشهای اداری Ùˆ دولتی (همان ØŒ ص ٢٧٢).
به طورکلی تهران از نظر اقتصادی مرکزیت کشوری دارد Ùˆ تقسیم کار در آن دارای تنوع Ùراوان است . بخش کشاورزی ØŒ به سبب گسترش شهر در مناطق روستایی پیرامون تهران Ùˆ ساخت Ùˆ سازهای شهری٠بی ضابطه در زمینهای کشاورزی ØŒ بسیار ناچیز است . ٦٦ر٠% از شاغلان در بخش کشاورزی ØŒ ٨٨ر٢٩% در بخش صنعت Ùˆ ٥١ر٦٦% در بخش خدمات شاغل اند Ùˆ شغل ٩٥ر٢% نامشخص است (مرکز آمار ایران ØŒ ١٣٧٨ Ø´ ØŒ ص سی ØŒ نمودار ٨).
تهران مرکز اصلی قوای سه گانه Ùˆ کلیة وزارتخانه های کشور، Ù…ØÙ„ همة ادارات Ú©Ù„ استان Ùˆ شهرستان تهران ØŒ Ù…ØÙ„ تمرکز کارکردهای سیاسی ØŒ دÙاعی ØŒ اقتصادی (بازار)ØŒ علمی ØŒ Ùرهنگی ØŒ بهداشتی ØŒ درمانی Ùˆ دیگر کارکردها Ùˆ تأسیسات آنهاست .
طبق آمار ١٣٧٥ Ø´ ØŒ تهران با ٨٤٥ ØŒ ٧٥٨ ØŒ ٦ تن جمعیت در ٢٢ منطقة شهری ØŒ دارای جمعیتی جوان است . بنا بر این آمار، ٧٤ر٣٠% کمتر از ١٥ سال ØŒ ١٨ر٦٤% بین ١٥ تا ٦٤ سال ØŒ Ùˆ ٧٤ر٤% از ٦٥ سال به بالا داشته اند. ٣٧ر٩٨% مردم مسلمان ØŒ Ùˆ بقیه پیروان ادیان دیگرند (مرکز آمار ایران ØŒ ١٣٧٨ Ø´ ØŒ ص چهارده Ù€ شانزده ).
توزیع جمعیت از ٢٨ تن در هکتار (منطقة یک ) تا بیش از ٤٠٠ تن در هکتار (منطقة دَه ) نوسان دارد. نقاط خوش آب Ùˆ هوا Ùˆ مرÙÙ‡ نشین Ú©Ù… تراکمترین مناطق اند Ùˆ بخش مرکزی تهران متراکمترین منطقه است . بعد از ١٣٥٥ Ø´ ØŒ بر تراکم مناطق Øاشیه ای شهر، مانند منطقة ١٨ Ùˆ ١٩ØŒ بشدت اÙزوده شده Ùˆ مناطق ١٢ØŒ ١٣ØŒ ١٤ Ùˆ ١٥ جمعیت کمتری را جذب کرده است (توکلی نیا، ص ٢٦٨). مناطق شمالی Ùˆ مناطق پیرامون جنوب تهران گسترش بسیار دارند Ùˆ پس از انقلاب بشدت بر جمعیت آنها اÙزوده شده است (زنجانی ØŒ ص ٣٠١Ù€٣٠٢). این اÙزایش جمعیت ناشی از اÙزایش طبیعی Ùˆ اÙزایش مهاجرت به تهران است ØŒ به طوری Ú©Ù‡ از ١٣٦٥ تا ١٣٧٥ Ø´ ØŒ ٥٢٢ ØŒ ٥٦٧ تن به شهر تهران مهاجرت کرده اند. ٧٤ر٧٨% مهاجران از سایر استانها، ٧٣ر٩% از شهرستانهای دیگر استان تهران Ùˆ ٨٣ر٣% از شهرستان Ù…ØÙ„ سرشماری به تهران آمده اند (مرکز آمار ایران ØŒ ١٣٧٨ Ø´ ØŒ ص Ù‡Ùده ).
منابع : بدری آتابای ØŒ Ùهرست تاریخ ØŒ سÙرنامه ØŒ سیاØت نامه ØŒ روزنامه Ùˆ جغراÙیای خطی کتابخانة سلطنتی ØŒ ( تهران ) ١٣٥٦ Ø´ Ø› Ùریدون آدمیت ØŒ اندیشة ترقی Ùˆ Øکومت قانون : عصر سپهسالار ØŒ
تهران ١٣٥٦ Ø´ Ø› آمار دارالخلاÙØ© تهران : اسنادی از تاریخ اجتماعی تهران در عصر قاجار ØŒ چاپ سیروس سعدوندیان Ùˆ منصوره اتØادیه ØŒ تهران : نشر تاریخ ایران ØŒ ١٣٦٨ Ø´ Ø› ابن ابی Øاتم ØŒ کتاب Ø§Ù„Ø¬Ø±Ø Ùˆ التعدیل ØŒ Øیدرآباد دکن ١٣٧١Ù€١٣٧٣/ ١٩٥٢Ù€١٩٥٣ØŒ چاپ اÙست بیروت ( بی تا. ) Ø› ابن Øجر عسقلانی ØŒ تهذیب التهذیب ØŒ Øیدرآباد دکن ١٣٢٥Ù€١٣٢٧Ø› ابن قیسرانی ØŒ المؤتل٠و المختل٠، المعرو٠بالانساب المتÙقة ÙÛŒ الخط المتماثلة ÙÛŒ النقط Ùˆ الضبط ØŒ بیروت ١٤١١/١٩٩١Ø› منصوره اتØادیه ØŒ «باÙت اجتماعی Ù€ اقتصادی بازار تهران در نیمة دوم قرن ١٣ Ù‡ . Ù‚ »، در سعی مشکور: یادنامة استاد Ùقید دکتر Ù…Øمدجواد مشکور ØŒ گردآوری سعید میرمØمدصادق ØŒ تهران : پایا، ١٣٧٤ Ø´ ال٠؛ همو، «رشد Ùˆ توسعة شهر تهران در دورة ناصری : ١٢٦٩Ù€١٣٢٠ Ù‚ »، تØقیقات اسلامی ØŒ سال ١٠ØŒ Ø´ ١ Ùˆ ٢ (١٣٧٤ Ø´ ب )Ø› همو، «موقوÙات تهران Ùˆ تØول شهر: ١٢٦٩Ù€١٣٢٠ Ù‡ Ù‚ »، وق٠: میراث جاویدان ØŒ سال ٧ØŒ Ø´ ٤ (زمستان ١٣٧٨)Ø› Øسن اخوی ØŒ «استعمار: چگونه بریتانیای کبیر با ایران صغیر بازی Ù…ÛŒ کرد»، Ùصلنامة ره آورد (لس آنجلس )ØŒ Ø´ ٢٤ (زمستان ١٣٦٨)Ø› Ù…Øمدمهدی بن Ù…Øمدنصیر استرآبادی ØŒ جهانگشای نادری ØŒ چاپ عبداللّه انوار، تهران ١٣٤١ Ø´ Ø› جنیÙر اسکرس ØŒ «نقش معماری در پیدایش شهر تهران »، ترجمة اØمد سیدی Ùˆ Ùاطمه وثوقی خزائی ØŒ در تهران : پایتخت دویست ساله ØŒ زیرنظر شهریار عدل Ùˆ برنار اورکاد، تهران : سازمان مشاور ÙÙ†ÛŒ Ùˆ مهندسی شهر تهران ØŒ ١٣٧٥ Ø´ Ø› اØمد اشر٠، موانع تاریخی رشد سرمایه داری در ایران : دورة قاجاریه ØŒ تهران ١٣٥٩ Ø´ Ø› اØمد اصغریان جدی ØŒ روش تقرب به طراØÛŒ ØÙظ آثار
جنگ ØŒ تهران ١٣٧٢ Ø´ Ø› اطلس پارکهای تهران ØŒ تهران : سازمان پارکها Ùˆ Ùضای سبز شهر تهران (زیرچاپ )Ø› Ù…ØمدØسن بن علی اعتمادالسلطنه ØŒ تاریخ منتظم ناصری ØŒ چاپ Ù…Øمداسماعیل رضوانی ØŒ تهران ١٣٦٣Ù€١٣٦٧ Ø´ Ø› همو، المآثر Ùˆ الا´ثار ØŒ در چهل سال تاریخ ایران ØŒ چاپ ایرج اÙشار، ج ١ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› همو، مرآة البلدان ØŒ چاپ عبدالØسین نوائی Ùˆ میرهاشم Ù…Øدث ØŒ تهران ١٣٦٧Ù€ ١٣٦٨ Ø´ Ø› نیکلاس امبرسز Ùˆ چارلز ملویل ØŒ تاریخ زمین لرزه های ایران ØŒ ترجمة ابوالØسن رده ØŒ تهران ١٣٧٠ Ø´ Ø› امین اØمد رازی ØŒ Ù‡Ùت اقلیم ØŒ چاپ جواد Ùاضل ØŒ تهران ( بی تا. ) Ø› انجمن شهر تهران ØŒ مجموعه مصوبات انجمن شهر تهران : از آبان ماه ١٣٤٧ تا اسÙندماه ١٣٥٥ ØŒ تهران ١٣٧٨ Ø´ Ø› ارنست اورسول ØŒ سÙرنامة اورسل : ١٨٨٢ میلادی ØŒ ترجمة علی اصغر سعیدی ØŒ تهران ?( ١٣٥٢ Ø´ ) Ø› برنار اورکاد، «شهرسازی Ùˆ بØران شهری در عهد Ù…Øمدرضاشاه پهلوی »، ترجمة ابوالØسن سروقدم مقدم ØŒ در تهران : پایتخت دویست ساله ØŒ همان Ø› اکارت اهلرز، ایران : شهر، روستا، عشایر ( مجموعه مقالات )ØŒ ترجمة عباس سعیدی : «سرمایه داری بهره بری Ùˆ تکوین شهر در شرق اسلامی (نمونة ایران )»، تهران ١٣٨٠ Ø´ Ø› همو، «پایتختها Ùˆ سازماندهی Ùضا در ایران »، ترجمة اØمد سیدی ØŒ در تهران : پایتخت دویست ساله ØŒ همان ØŒ ١٣٧٥ Ø´ Ø› ایران . قوانین Ùˆ اØکام ØŒ مجموعة قوانین Ùˆ مقررات شهرداری Ùˆ شورای اسلامی ØŒ تدوین غلامرضا Øجتی اشرÙÛŒ ØŒ تهران ١٣٧٠ Ø´ Ø› ایران . وزارت Ùرهنگ Ùˆ ارشاد اسلامی . معاونت امور مطبوعاتی Ùˆ تبلیغاتی ØŒ Ùهرست نشریات دارای مجوز تا پایان اسÙندماه ١٣٨٢ ØŒ تهران ( ١٣٨٣ Ø´ ) Ø› ایران . وزارت
کشور. ادارة Ú©Ù„ آمار عمومی ØŒ گزارش خلاصة سرشماری عمومی کشور در سال ١٣٣٥ ØŒ ج ١: تعداد Ùˆ توزیع ساکنین کشور ØŒ تهران ١٣٣٩ Ø´ Ø› ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی . دÙتر تقسیمات کشوری ØŒ نشریة تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتی به همراه شمارة مصوبات آن ØŒ تهران ١٣٨١ Ø´ Ø› ایران . وزارت مسکن Ùˆ شهرسازی . معاونت شهرسازی Ùˆ برنامه ریزی ØŒ برنامه ریزی شهری در ایران : گذشته ØŒ Øال ØŒ آینده ØŒ تهران ١٣٦١ Ø´ Ø› ایران . وزارت نیرو، آب Ùˆ برق در پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی ØŒ تهران ١٣٥٥ Ø´ Ø› بدیع ØŒ «علل پیدایش Ú©ÙˆÛŒ های تازة یوس٠آباد، نارمک ØŒ نازی آباد»، در سخنرانیها Ùˆ گزارشها در نخستین سمینار بررسی مسائل اجتماعی شهر تهران ØŒ اردیبهشت ماه ١٣٤١ ØŒ تهران : دانشگاه تهران ØŒ مؤسسة مطالعات Ùˆ تØقیقات اجتماعی ØŒ ١٣٤٣ Ø´ Ø› Øسین بشیریه Ùˆ ناصر جمال زاده ØŒ «اشکال Ú¯Ùتمانی علمای شیعه از صÙویه تا مشروطیت »، مدرس ØŒ دورة ٢ØŒ Ø´ ٨ (پاییز ١٣٧٧)Ø› سلیمان بهبودی ØŒ «خاطرات سلیمان بهبودی : بیست سال با رضاشاه »، در رضاشاه : خاطرات سلیمان بهبودی ØŒ شمس پهلوی ØŒ علی ایزدی ØŒ چاپ غلامØسین Ù…ÛŒØ±Ø²Ø§ØµØ§Ù„Ø ØŒ تهران : Ø·Ø±Ø Ù†ÙˆØŒ ١٣٧٢ Ø´ Ø› علی بهرامیان ØŒ «یک Ù…Øدث تهرانی از سدة سوم هجری قمری »، وق٠: میراث جاویدان ØŒ سال ٧ØŒ Ø´ ٤ (زمستان ١٣٧٨)Ø› جمشید بهنام Ùˆ شاپور راسخ ØŒ Ø·Ø±Ø Ù…Ù‚Ø¯Ù…Ø§ØªÛŒ جامعه شناسی ایران ØŒ تهران ١٣٣٩ Ø´ Ø› پایتخت های شاهنشاهی ایران ØŒ تهران : شورای مرکزی جشن شاهنشاهی ایران ØŒ ١٣٥٠ Ø´ Ø› پژوهش Ùˆ بررسی لرزه زمینساخت ایرانزمین ØŒ بخش ٥: پژوهش Ùˆ بررسی ژر٠نو زمینساخت ØŒ لرزه زمینساخت Ùˆ خطر زمینلرزه Ù€ گسلش در گستره ÛŒ تهران Ùˆ پیرامون ØŒ نگارش Ù… . بربریان Ùˆ دیگران ØŒ تهران : سازمان زمین شناسی کشور، ١٣٦٤ Ø´ Ø› ابراهیم پورداود، آناهیتا: پنجاه Ú¯Ùتار پورداود ØŒ چاپ مرتضی گرجی ØŒ تهران ١٣٤٣ Ø´ Ø› ناصر تکمیل همایون ØŒ تاریخ اجتماعی Ùˆ Ùرهنگی تهران ØŒ تهران ١٣٧٧Ù€١٣٧٩ Ø´ Ø› جمیله توکلی نیا، «تأثیرات اقتصادی Ù€ Ùضائی شهرکهای صنعتی بر منطقة تهران بزرگ ØŒ نمونة موردی : غرب Ùˆ جنوب تهران »، پایان نامة دکتری جغراÙیای انسانی ØŒ دانشکده علوم انسانی ØŒ دانشگاه تربیت مدرس ١٣٧٩ Ø´ Ø› Ù…Øمدعلی جمال زاده ØŒ «طهران »، کاوه ØŒ سال ٢ØŒ Ø´ ٢ (جمادی الا´خره ١٣٣٩)Ø› همو، گنج شایگان ØŒ یا، اوضاع اقتصادی ایران ØŒ برلین ١٣٣٥ØŒ چاپ اÙست تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› چکیدة Ø·Ø±Ø Ø¬Ø§Ù…Ø¹ تهران : Ø·Ø±Ø ØÙظ Ùˆ ساماندهی تهران ØŒ مصوب شورای عالی شهرسازی Ùˆ معماری سال ١٣٧١ ØŒ جمع آوری Ùˆ تدوین صمد ذواشتیاق با همکاری Øوزة معاونت شهرسازی Ùˆ معماری شهرداری تهران ØŒ تهران : شرکت پردازش Ùˆ برنامه ریزی شهری ØŒ ١٣٧٧ Ø´ Ø› عبدالهادی Øائری ØŒ نخستین رویاروییهای اندیشه گران ایران با دو رویة تمدن بورژوازی غرب ØŒ تهران ١٣٦٧ Ø´ Ø› Ù…Øسن Øبیبی ØŒ از شار تا شهر: تØلیلی تاریخی از Ù…Ùهوم شهر Ùˆ سیمای کالبدی آن تÙکر Ùˆ تأثر ØŒ تهران ١٣٧٨ Ø´ Ø› Ù…Øمدرضا Øسن بیگی ØŒ تهران قدیم ØŒ تهران ١٣٦٦ Ø´ Ø› عبدالØسین Øسینی خاتون آبادی ØŒ وقایع السنین Ùˆ الاعوام ØŒ یا، گزارشهای سالیانه از ابتدای خلقت تا سال ١١٩٥ هجری ØŒ چاپ Ù…Øمدباقر بهبودی ØŒ تهران ١٣٥٢ Ø´ Ø› Øمداللّه مستوÙÛŒ ØŒ نزهة القلوب Ø› علی اکبر خان Ù…Øمدی ØŒ «وق٠نامة مدرسه Ùˆ مسجد دروازه دولت »، وق٠: میراث جاویدان ØŒ سال ٤ØŒ Ø´ ٢ (تابستان ١٣٧٥)Ø› خواندمیر؛ د. Ùارسی Ø› پیترو دلاواله ØŒ سÙرنامة پیترو دلاواله : قسمت مربوط به ایران ØŒ ترجمة شعاع الدین Ø´Ùا، تهران ١٣٤٨ Ø´ Ø› ÛŒØیی دولت آبادی ØŒ Øیات ÛŒØیی ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› مزین دهباشی ØŒ «سیمای ایرانی معماری مدرن »، معماری Ùˆ شهرسازی ØŒ Ø´ ٧٢ Ùˆ ٧٣ (پاییز ١٣٨٢)Ø› دهخدا؛ ÛŒØیی ذکاء، تاریخچة ساختمانهای ارگ سلطنتی تهران Ùˆ راهنمای کاخ گلستان ØŒ تهران ١٣٤٩ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن اØمد ذهبی ØŒ تاریخ الاسلام Ùˆ ÙˆÙیات المشاهیر Ùˆ الاعلام ØŒ چاپ عمر عبدالسلام تدمری ØŒ Øوادث Ùˆ ÙˆÙیات ٢٦١Ù€٢٨٠ Ù‡ ØŒ بیروت ١٤١٥/١٩٩٤Ø› همو، سیر اعلام النبلاء ØŒ ج ١٢ØŒ چاپ شعیب ارنوؤط ØŒ بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣Ø› Ù…Øمدبن علی راوندی ØŒ راØØ© الصدور Ùˆ آیة السرور در تاریخ آل سلجوق ØŒ به سعی Ùˆ تصØÛŒØ Ù…Øمد اقبال ØŒ بانضمام Øواشی Ùˆ Ùهارس با تصØÛŒØات لازم مجتبی مینوی ØŒ تهران ١٣٦٤ Ø´ Ø› مرتضی راوندی ØŒ تاریخ اجتماعی ایران ØŒ ج ١ØŒ تهران ١٣٥٦ Ø´ Ø› راهنمای Ùرهنگی تهران ØŒ تهیه شده در دÙتر پژوهشهای Ùرهنگی ØŒ تهران : شهرداری تهران ØŒ معاونت امور اجتماعی Ùˆ Ùرهنگی ØŒ ١٣٧٣ Ø´ Ø› پرویز رجبی ØŒ معماری ایران در عصر پهلوی ØŒ تهران ١٣٥٥ Ø´ Ø› Ù…Øمدعلی رضائی ØŒ «امام خمینی Ùˆ مسأله تأمین مسکن Ù…Øرومین »، Ùصلنامة تخصصی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی ØŒ Ø´ ٨٦ (بهار ١٣٧٨)Ø› Øبیب اللّه زنجانی ØŒ «تاریخ دویست سالة جمعیت تهرا Ù† »، ترجمة ابوالØسن سروقد مقدم ØŒ در تهران :
پایتخت دویست ساله ØŒ همان Ø› پیر امده امیلین پروب ژوبر، مساÙرت
در ارمنستان Ùˆ ایران ØŒ ترجمة علیقلی اعتماد مقدم ØŒ تهران ١٣٤٧ Ø´ Ø› سازمان هواشناسی کشور، سالنامة آماری هواشناسی : ١٣٧٦Ù€
١٣٧٥ ØŒ تهران ١٣٧٨ Ø´ Ø› سام میرزاصÙÙˆÛŒ ØŒ تØÙØ© سامی ØŒ چاپ ÙˆØید دستگردی ØŒ تهران ١٣١٤ Ø´ Ø› Øسین سلطان زاده ØŒ «مسجد مدرسه های تهران »، وق٠: میراث جاویدان ØŒ سال ٧ØŒ Ø´ ٤ (زمستان ١٣٧٨)Ø›
وقÙنامه مدرسه عالی سپهسالاری Ù…Øله دانشکده معقول Ùˆ منقول ØŒ
عدد هشتم ØŒ تهران تیرماه ١٣١٦ Ø´ Ø› سمعانی Ø› زهرا شجیعی ØŒ نخبگان سیاسی ایران از انقلاب مشروطیت تا انقلاب اسلامی ØŒ ج ١: وزارت Ùˆ تطور آن در ایران ØŒ تهران ١٣٧٢ Ø´ Ø› شر٠، Ø´ ٢٧ØŒ جمادی الاولی ١٣٠٢Ø› جعÙر شهری با٠، طهران قدیم ØŒ تهران ١٣٨١ Ø´ Ø› زین العابدین بن اسکندر شیروانی ØŒ ریاض السیاØÙ‡ ØŒ چاپ اصغر
Øامد ربانی ØŒ تهران ?( ١٣٦١ Ø´ ) Ø› امیر صابری ØŒ «بررسی اثرات تغییرات ناشی از شهرسازی در مسیل های شمال تهران به منظور ارائه روشهای کنترل Ùˆ مدیریت سیلاب »، پایان نامة کارشناسی ارشد جغراÙیای طبیعی ØŒ دانشکدة علوم انسانی ØŒ دانشگاه تربیت مدرس ١٣٧٥ Ø´ Ø› عیسی صدیق ØŒ تاریخ Ùرهنگ ایران : از آغاز تا زمان Øاضر ØŒ تهران ١٣٣٨ Ø´ Ø›
ÛŒØیی صÙÙˆÛŒ ØŒ «ملاØظاتی بر بلندمرتبه سازی در تهران : ساختمان های بلندمرتبه در تهران »، رشد آموزش جغراÙیا ØŒ سال ١٦ØŒ Ø´ ٥٨ (تابستان ١٣٨٠)Ø› Ùاطمه صÙÙˆÛŒ بیات ØŒ «بررسی Ù…Øلات اقلیت نشین (ارامنه )
شهر تهران »، پایان نامة کارشناسی ارشد جغراÙیای انسانی Ù€ اقتصادی ØŒ دانشکدة علوم زمین ØŒ دانشگاه شهید بهشتی ١٣٧٠ Ø´ Ø› اØسان طبری ØŒ بررسیهائی دربارة برخی از جهان بینی ها Ùˆ جنبش های اجتماعی در ایران : «نگاهی گریزان به پویة اندیشة ÙلسÙÛŒ Ùˆ اجتماعی از صÙویه
تا زمان ما»، ( بی جا ) ØŒ ١٣٤٨ Ø´ Ø› ظهیری ØŒ «سازمان آب شهر تهران »،
در سخنرانیها Ùˆ گزارشها در نخستین سمینار بررسی مسائل اجتماعی شهر تهران ØŒ اردیبهشت ماه ١٣٤١ ØŒ همان Ø› شهریار عدل ØŒ «باغ مسکونی یا تهران در گذشته های دور: از پیدایش تا عهد صÙÙˆÛŒ »، ترجمة ابوالØسن سروقد مقدم ØŒ در تهران : پایتخت دویست ساله ØŒ همان Ø› شهریار عدل Ùˆ برنار اورکاد، «تهران ØŒ پایتخت دویست ساله »،
ترجمة ابوالØسن سروقد مقدم ØŒ در همان منبع Ø› چارلز عیسوی ØŒ تاریخ اقتصادی ایران : عصر قاجار، ١٣٣٢Ù€١٢١٥ Ù‡ .Ù‚ ØŒ ترجمة یعقوب آژند، تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› اØمدبن Ù…Øمد غÙاری قزوینی ØŒ تاریخ جهان آرا ØŒ تهران ١٣٤٣ Ø´ Ø› مجید غمامی ØŒ «رابطة شهر Ùˆ منطقة تهران : تنگناها
Ùˆ ضرورت ها»، مدیریت شهری ØŒ سال ٢ØŒ Ø´ ٦ (تابستان ١٣٨٠)Ø›
بهناز غنچه ØŒ «مسجد امام خمینی (تهران )»، در دایرة المعار٠بناهای تاریخی ایران در دورة اسلامی ØŒ ج ٢: مساجد تاریخی ØŒ تهران : سازمان تبلیغات اسلامی ØŒ ١٣٧٨ Ø´ ال٠؛ همو، «مسجد Øاج رجبعلی (تهران )»، در همان منبع ØŒ ١٣٧٨ Ø´ ب Ø› Ùرهاد غیائی ØŒ «یادی از Øیدر غیائی : مهندس معمار Ùˆ مبتکر شیوة معماری نوین در ایران »، Ùصلنامة ره آورد (لس آنجلس )ØŒ Ø´ ٢٦ (پاییز Ùˆ زمستان ١٣٦٩)Ø› Ùرهنگ جغراÙیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ØŒ ج ٣٨: تهران ØŒ تهران : سازمان جغراÙیائی نیروهای Ù…Ø³Ù„Ø ØŒ ١٣٧٠ Ø´ Ø› Ùرهاد میرزا قاجار، جام جم ØŒ چاپ سنگی تهران ١٢٧٢Ø› بیژن Ùرهنگی ØŒ نگرشی بر سدهای ایران : گذشته ØŒ Øال ØŒ آینده ØŒ تهران ١٣٧٢ Ø´ Ø› جیمزبیلی Ùریزر، سÙرنامة Ùریزر، معرو٠به سÙر زمستانی : از مرز ایران تا تهران Ùˆ دیگر شهرهای ایران ØŒ ترجمة منوچهر امیری ØŒ تهران ١٣٦٤ Ø´ Ø› Ùضای Ùرهنگی ایران : Ùهرستگان کتابخانه ها ØŒ تهران : وزارت Ùرهنگ Ùˆ ارشاد اسلامی ØŒ ١٣٨٢ Ø´ Ø› ویلم Ùلور، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار ØŒ ج ١ØŒ ترجمة ابوالقاسم سری ØŒ تهران ١٣٦٦ Ø´ Ø› همو، «نخستین اعلانهای نظمیه در تهران »، ترجمة ابوالØسن سروقد مقدم ØŒ در تهران : پایتخت دویست ساله ØŒ همان ØŒ ١٣٧٥ Ø´ Ø› ژوانس Ùووریه ØŒ سه سال در دربار ایران ØŒ ترجمة عباس اقبال آشتیانی ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› اقبال قاسمی پویا، مدارس جدید در دورة قاجاریه : بانیان Ùˆ پیشروان ØŒ تهران ١٣٧٧ Ø´ Ø› زکریابن Ù…Øمد قزوینی ØŒ کتاب آثارالبلاد Ùˆ اخبارالعباد ØŒ چاپ Ùردیناند ووستنÙلد، گوتینگن ١٨٤٨ØŒ چاپ اÙست ویسبادن ١٩٦٧Ø› سی٠اللّه کامبخش Ùرد، تهران سه هزار Ùˆ دویست ساله : براساس کاوشهای باستان شناسی ØŒ تهران ١٣٧٠ Ø´ Ø› Ù…Øسن کدیور، Øکومت ولایی ØŒ تهران ١٣٧٨ Ø´ Ø› همو، نظریه های دولت در Ùقه شیعه ØŒ تهران ١٣٧٦ Ø´ Ø› Øسین کریمان ØŒ تهران در گذشته Ùˆ Øال ØŒ تهران ١٣٥٥ Ø´ Ø› اØمد کسروی ØŒ مجموعة زبان پاک : آذری یا زبان باستان آذربایگان ØŒ نامهای شهرها Ùˆ دیه های ایران ØŒ به کوشش عزیزاللّه علیزاده ØŒ تهران ١٣٧٨ Ø´ Ø› همو، نامهای شهرها Ùˆ دیه های ایران ØŒ تهران ١٣٣٥ Ø´ Ø› همو، نوشته های کسروی در زمینة زبان Ùارسی ØŒ به کوشش Øسین یزدانیان ØŒ تهران ١٣٥٧ Ø´ Ø› روی گونثالث د کلاویخو، سÙرنامة کلاویخو ØŒ ترجمة مسعود رجب نیا، تهران ١٣٤٤ Ø´ Ø› جمشید کیان Ùر، «دستورالعمل اØتسابیه Ùˆ تنظیÙیة کامران میرزا، نایب السلطنه به Ù…ØمدØسن خان صنیع الدوله »، وق٠: میراث جاویدان ØŒ سال ٧ØŒ Ø´ ٤ (زمستان ١٣٧٨)Ø› مسعود کیهان ØŒ جغراÙیای Ù…Ùصّل ایران ØŒ تهران ١٣١٠Ù€١٣١١ Ø´ Ø› جان دی . گرنی ØŒ «تØول شهر تهران در عهد ناصری »، ترجمة اØمد سیدی Ùˆ Ùاطمه وثوقی خزائی ØŒ در تهران : پایتخت دویست ساله ØŒ همان Ø› گنجنامه : Ùرهنگ آثار معماری اسلامی ایران ØŒ دÙتر ٣: بناهای مذهبی تهران ØŒ زیرنظر کامبیز Øاجی قاسمی ØŒ تهران : سازمان میراث Ùرهنگی کشور، ١٣٧٧ Ø´ Ø› هوشنگ ماهرویان ØŒ آیا مارکس Ùیلسو٠هم بود؟ ØŒ تهران ١٣٧٩ Ø´ Ø› «متن وقÙنامة اصلی مدرسة عالی سپهسالار»، در سلسله انتشارات دانشکدة معقول Ùˆ منقول ØŒ ج ١ØŒ Ø´ ٨ ØŒ تهران ١٣١٧ Ø´ Ø› Øسین Ù…Øبوبی اردکانی ØŒ تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران ØŒ ج ١ØŒ تهران ?( ١٣٥٤ Ø´ ) Ø› Ùرخ Ù…Øمدزاده مهر، «دوره های مختل٠طراØÛŒ شهری در میدان توپخانه : دورة اول »، آبادی ØŒ سال ١ØŒ Ø´ ٢ (پاییز ١٣٧٠)Ø› Ùرج اللّه Ù…Øمودی ØŒ «سیمای طبیعی تهران »، پژوهش های جغراÙیایی ØŒ سال ٢٢ØŒ Ø´ ٢٦ (شهریور ١٣٦٩)Ø› اسکندر مختاری طالقانی ØŒ «امام زاده اسماعیل تهران »، وق٠: میراث جاویدان ØŒ سال ٧ØŒ Ø´ ٤ (زمستان ١٣٧٨)Ø› علی مدنی پور، «ساختن شهر: مقررات Ùˆ ایده ها»، ترجمة روØÛŒ اÙسر، شهر ØŒ Ø´ ١٩ (پاییز ١٣٨٠)Ø› ظهیرالدین بن نصیرالدین مرعشی ØŒ تاریخ طبرستان Ùˆ رویان Ùˆ مازندران ØŒ چاپ Ù…ØمدØسین تسبیØÛŒ ØŒ تهران ١٣٤٥ Ø´ Ø› مرکز آمار ایران ØŒ سرشماری عمومی Ù†Ùوس Ùˆ مسکن ١٣٧٥: نتایج تÙصیلی شهر تهران ØŒ تهران ١٣٧٨ Ø´ Ø› همو، سرشماری عمومی Ù†Ùوس Ùˆ مسکن ١٣٧٥: نتایج تÙصیلی Ú©Ù„ کشور ØŒ تهران ١٣٧٦ Ø´ Ø› Ù…Øمدکاظم مروی ØŒ عالم آرای نادری ØŒ چاپ Ù…Øمدامین ریاØÛŒ ØŒ تهران ١٣٦٤ Ø´ Ø› Ù…Øمدتقی مصطÙÙˆÛŒ ØŒ آثار تاریخی طهران ØŒ ج ١ØŒ تنظیم Ùˆ تصØÛŒØ Ù…ÛŒØ±Ù‡Ø§Ø´Ù… Ù…Øدث ØŒ تهران ١٣٦١ Ø´ Ø› Ù…Øسن معتمدی ØŒ جغراÙیای تاریخی تهران ØŒ تهران ١٣٨١ Ø´ Ø› مینا معرÙت ØŒ «پیشکسوتانی Ú©Ù‡ به تهران مدرن Ø´Ú©Ù„ دادند»، ترجمة اØمد سیدی Ùˆ Ùاطمه وثوقی خزائی ØŒ در تهران : پایتخت دویست ساله ØŒ همان Ø› Ù…Øمدرضا مقتدر، «تهران درون Øصار: از صÙویه تا آغاز پهلوی (١٣٠٨Ù€٩٣٢ Ø´ )»، ترجمة ابوالØسن سروقد مقدم ØŒ در همان منبع Ø› کاظم ملازاده ØŒ «مسجدجامع تهران »، در دایرة المعار٠بناهای تاریخی ایران در دورة اسلامی ØŒ ج ٢: مساجد تاریخی ØŒ تهران : سازمان تبلیغات اسلامی ØŒ ١٣٧٨ Ø´ Ø› سعید میرمØمدصادق ØŒ «موقوÙات شیخ علی خان رشتی Ø´Ùتی بر مدرسة خان مروی »، وق٠: میراث جاویدان ØŒ سال ٦ØŒ Ø´ ٢ (تابستان ١٣٧٧)Ø› عباس میلانی ØŒ مباØØ«ÛŒ در باب تجدد در ایران ØŒ ساربروکن ØŒ آلمان ١٣٧٣ Ø´ Ø› عبدالغÙاربن علی Ù…Øمد نجم الدوله ØŒ تشخیص Ù†Ùوس دارالخلاÙÙ‡ ØŒ چاپ ناصر پاکدامن ØŒ در Ùرهنگ ایران زمین ØŒ ج ٢٠ (١٣٥٣ Ø´ )Ø› ناصر نجمی ØŒ دارالخلاÙÙ‡ تهران ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› اصغر نظریان ØŒ «گسترش Ùضایی شهر تهران Ùˆ پیدایش شهرکهای اقماری »، Ùصلنامة تØقیقات جغراÙیائی ØŒ سال ٦ØŒ Ø´ ١ (بهار ١٣٧٠)Ø› سعید Ù†Ùیسی ØŒ تاریخ اجتماعی Ùˆ سیاسی ایران در دورة معاصر ØŒ تهران ١٣٦١ Ø´ Ø› Ù…ØمدشÙیع وارد، تاریخ نادرشاهی
( نادرنامه )ØŒ چاپ رضا شعبانی ØŒ تهران ١٣٤٩ Ø´ Ø› «وق٠نامة مدرسة مروی تهران »، با مقدمة رضا استادی ØŒ وق٠: میراث جاویدان ØŒ سال ٤ØŒ Ø´ ١ (بهار ١٣٧٥)Ø› «وق٠نامة مسجد Ùˆ مدرسة Ù…Øمودیة تهران »، چاپ علی رضا میرزامØمد، وق٠: میراث جاویدان ØŒ سال ٨ ØŒ Ø´ ١ (بهار ١٣٧٩)Ø› جان ویشارد، بیست سال در ایران ØŒ ترجمة علی پیرنیا، تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› مهرداد هاشم زاده همایونی ØŒ «چهارصد دستگاه : نخستین مجموعة شهری طراØÛŒ شدة ایران در دورة معاصر»، معماری Ùˆ Ùرهنگ ØŒ سال ٢ØŒ Ø´ ٥ (تابستان ١٣٧٩)Ø› رضاقلی بن Ù…Øمدهادی هدایت ØŒ ملØقات تاریخ روضة الصÙای ناصری ØŒ در میرخواند، تاریخ روضة الصÙا ØŒ ج ٨ Ù€١٠ØŒ تهران ١٣٣٩ Ø´ Ø› مهدیقلی هدایت ØŒ خاطرات Ùˆ خطرات ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› یاقوت Øموی Ø› اØسان یغمایی ØŒ «دروازة میدان مشق یا سردر باغ ملی »، Ùصلنامة ره آورد (لس آنجلس )ØŒ ج ١٢ØŒ Ø´ ٤٦ (بهار ١٣٧٧)Ø›
Hamid Algar, Religion and state in Iran, ١٧٨٥-١٩٠٦: the role of the ulama in the Qajar period , Berkeley ١٩٦٩; idem, "Religious forces in eighteenth-and nineteenth- century Iran", in The Cambridge history of Iran , vol. ٧, ed. Peter Avery, Gavin Hambly, and Charles Melville, Cambridge ١٩٩١; H. Bahrambeygui, Tehran: an urban analysis , Tehran ١٩٧٧; Roloff Beny, Iran elements of destiny , ed. Shahrokh Amirarjomand, Toronto ١٩٧٨; Edward Granville Browne, A year amongst the Persians , London ١٩٥٠; G. N. Curzon, Persia and the Persian question , London ١٨٩٢; Eckart Ehlers and Mostafa Momeni, "Religion und Stadtentwicklung im Islam-das Beispiel Teheran/ Iran", Erdkunde , vol.٥٦ (٢٠٠٢); EI ١ , s.v. "Teheran" (by V. Minorsky); Gavin R. G. Hambley, "The Pahlav ¦âautocracy: Riza ¦Sha ¦h, ١٩٢١-٤١", in The Cambridge history of Iran , vol. ٧, ibid; M. Seger, "Teheran von Schah zu Schia: Metropolitane Entwichlung unter gegensجtzlichen Rahmenbedingungen", in Mega Cities. Die Metropolen des Sدdens zwischen Globalisierung un Fragmentierung , ed. P. Feldbauer et al ., Frankfurt ١٩٩٧.
/ مصطÙÛŒ مؤمنی /
٤) لهجة تهرانی ØŒ (یا Ùارسی تهرانی )ØŒ صورت Ú¯Ùتاری Ùارسی٠نوشتاری٠معیار Ú©Ù‡ در مکالمات روزمرة مردم تهران ØŒ Ùˆ به تقلید از آن در سایر مناطق ایران ØŒ بویژه در شهرهای بزرگ ØŒ به کار Ù…ÛŒ رود. واژة تهرانی نباید این تصور را پیش آورد Ú©Ù‡ Ùارسی تهرانی با گویش قدیم تهران ØŒ قبل از انتقال پایتخت به آنجا، یکسان است . گویش قدیم تهران با گویش روستاهای شمیران یکسان بوده ØŒ اما با گویش رازی قدیم آنگونه Ú©Ù‡ در اشعار بÙندار رازی آمده ØŒ تÙاوتهایی داشته است . گویش تهرانی از خانوادة گویشهای مرکزی ایران Ùˆ به Ùارسی تهرانی نزدیکتر بوده است . نمونه های این گویش را در اشعار سÙØْری تهرانی ØŒ منقول در تذکرة نصرآبادی (ص ٤٠٩Ù€٤١٠) Ùˆ مجمع الÙصØا (ج ٢ØŒ بخش ١ØŒ ص ٣٨)ØŒ Ù…ÛŒ توان یاÙت . Ùارسی تهرانی امروزی نیز در معدودی از نوشته های معاصر، Ú©Ù‡ عمداً به گویش تهرانی تقلیدی نوشته شده اند دیده Ù…ÛŒ شود. Ùارسی تهرانی از نظر قواعد آوایی Ùˆ صرÙÛŒ Ùˆ Ù†ØÙˆÛŒ Ùˆ واژگان با Ùارسی نوشتاری معیار دارای تÙاوتهایی است Ú©Ù‡ پاره ای از آنها در Ùارسی سایر مناطق نیز وجود دارد. بعضی از تÙاوتهای مهم آوایی Ùارسی تهرانی با Ùارسی نوشتاری بدین قرار است :
ــ مصوت ¦a قبل از صامتهای غÙنة m Ùˆ n به u بدل Ù…ÛŒ شود، مانند نان n ¦na < نون nun ØŒ بادام m ¦da ¦ba < بادوم dum ¦ba .
ــ مصوت a قبل از ¦a ØŒ در صورتی Ú©Ù‡ بین آنها صامت h قرار گرÙته باشد به ¦a بدل Ù…ÛŒ شود، مانند بهار r ¦baha < باهار r ¦ha ¦ba ØŒ بهانه ne ¦baha < باهانه ne ¦ha ¦ba .
ــ مصوت a در تکواژ «ن َ ـ » ( na- ) قبل از تکواژ «می » ( mi- ) به e بدل می شود، مانند ن َ ـ می ـ گوید na-mi-guyad < ن ٠ـ می ـ گوید ne-mi-guyad .
ــ مصوت a درهجای مقدّم تØت تأثیر مصوت i در هجای بعد، گاه e تلÙظ Ù…ÛŒ شود، مانند رَسیدن rasidan < رÙسیدن residan ØŒ زَمین zamin < زÙمین zemin .
ــ مصوتهای e Ùˆ o در هجاهای باز Ùˆ پیش از هجاهایی Ú©Ù‡ دارای مصوتهای i Ùˆ u هستند، در برخی از موارد به i Ùˆ u بدل Ù…ÛŒ شوند، مانند بÙگیر begir < بیگیر bigir ØŒ Ù‡Ùلو holu < هولو hulu .
ــ مصوت e در مجاورت صامتهایی همچون §c ØŒ §s Ùˆ g گاه به i بدل Ù…ÛŒ شود، مثل Ú†Ù‡ e §c < Ú†ÛŒ i §c ØŒ Ø´ÙØ´ §es §s < شیش §is §s ØŒ Ù†Ùگاه h ¦nega < نیگا ¦niga ØŒ مکانیک nik ¦
ــ مصوت مرکّب ow در پایان کلمات غالباً به Ø´Ú©Ù„ o تلÙظ Ù…ÛŒ شود، مانند نو now < no ØŒ برو borow < boro .
ــ صامت r در صورتی Ú©Ù‡ در پایان کلمه Ùˆ پس از مصوت قرار گرÙته باشد، در واژه های پربسامد ØØ°Ù Ù…ÛŒ شود، مانند چطور etor §c < چطو eto §c . اگر پیش از r ØŒ a بیاید ØŒ گاه a به e بدل Ù…ÛŒ شود: اگر agar < اگه age ØŒ مگر magar < Ù…Ú¯Ù‡ mage .
ــ صامت z نیز گاه در پایان کلمه Ùˆ بعد از مصوت ØØ°Ù Ù…ÛŒ شود، مثل هنوز hanuz < هنو hanu ØŒ امروز emruz < امرو emru ØŒ Ú†Ù‡ چیز iz §e c §c < Ú†ÛŒ Ú†ÛŒ i §ic §c .
ــ صامت میانجی h ØŒ در الØاق Øرو٠اضاÙØ© «به » Ùˆ «با» به ضمایر متصل غیرÙاعلی ØŒ اÙزوده Ù…ÛŒ شود، مانند ( به او = ) بÙØ´ §be-s < بهش §be-h-es ØŒ (با شما =) باتون -tun ¦ba < باهاتون tun ¦-h-a ¦ba . چنانکه مشاهده Ù…ÛŒ شود، مصوتی Ú©Ù‡ ضمیر را به «با» متصل Ù…ÛŒ کند، معمولاً ¦a تلÙظ Ù…ÛŒ شود.
ــ از خوشه های صامت سایشی + انسدادی Ùˆ غÙنة دندانی + انسدادی (مانند st Ùˆ nd Ùˆ xt Ùˆ k §s ) آخر واژه ØŒ غالباً صامت دوم ØØ°Ù Ù…ÛŒ شود؛ مثلاً، دست dast < دس das ØŒ چند and §c < Ú†Ù† an §c ØŒ خشک k §xos < Ø®ÙØ´ §xos ØŒ وقت vaxt < ÙˆÙŽØ® vax .
ــ گروه صامتهای st Ùˆ zd ØŒ بویژه در میان کلمه ØŒ به ss Ùˆ zz بدل Ù…ÛŒ شوند: دسته daste < دَسّه dasse ØŒ دزدی dozdi < دÙزّی dozzi .
ــ از گروههای ava Ùˆ uya در اÙعال پربسامد، av Ùˆ uy ØØ°Ù Ù…ÛŒ شود Ùˆ a پایانی به e بدل Ù…ÛŒ شود، مانند Ù…ÛŒ رود miravad < میره mire ØŒ Ù…ÛŒ گوید miguyad < میگه mige .
در صر٠و Ù†ØÙˆ نیز تÙاوتهایی وجود دارد، از جمله :
ــ به کار بردن پسوند صÙت ساز u Ù€ Ú©Ù‡ مبالغه در صÙت را بیان Ù…ÛŒ کند، مانند ریشو ØŒ اخمو ØŒ سبیلو .
ــ استعمال پسوند e Ù€ Ú©Ù‡ دلالت بر خودمانی بودن Ùˆ گاهی تØقیر Ùˆ معرÙÙ‡ بودن پایة کلمه Ù…ÛŒ کند، مانند این پسره ØŒ مَرده ØŒ زنبیله ØŒ Øَسنه .
ــ استعمال پسوندهای القایی ulu - ØŒ ule - ØŒ lu ¦a - ØŒ eli - ØŒ Ú©Ù‡ گاه به صورت تغییر یاÙتة واژه Ùˆ گاه به Ø´Ú©Ù„ تغییر نیاÙتة آن ملØÙ‚ Ù…ÛŒ شوند، مانند کوچولو -ulu §kuc ØŒ کوتوله kut-ule ØŒ چاقالو lu ¦-a ï§ Â¦a §c ØŒ Ú¯ÙردÙÙ„ÛŒ gerd-eli .
ــ به کار بردن پسوند قیدساز Ùˆ گاه صÙت ساز «ـَ Ú©ÛŒ » ( aki -) مانند راستکی st-aki ¦ra ØŒ یواشکی -aki §s ¦yava .
ــ استÙاده از ضمیر سوم شخص Ù…Ùرد «اون » ( un ) به جای «او» ( u ).
ــ به کار بردن شناسة سوم شخص Ù…Ùرد «ـ٠ش » ( §es -) با Ùعلهای ماضی Ùˆ مضارع : رÙتش §raft-es ØŒ Ú¯Ùتش §goft-es ØŒ هستش §hast-es .
ــ استعمال شناسة دوم شخص جمع «ـ ین » ( in -) به جای «ـ ید» ( id -) مثل رÙتید raftid < رÙتین raftin .
ــ الØاق ضمایر متصل غیرÙاعلی به ØروÙ٠اضاÙÙ‡ ØŒ مانند ازش ØŒ باهات (باتو)ØŒ بهشون .
ــ استعمال Øرو٠اضاÙØ© تو ( داخل ) tu ØŒ دَم ( نزدیک ) dam ØŒ واسه ( به علت ØŒ به خاطÙرÙ) se ¦va Ø› مانند تو اتاق ØŒ دم٠در ØŒ واسه Ú†ÛŒ .
ــ ØØ°Ù Øر٠اضاÙØ© «به » با Ùعلهایی Ú©Ù‡ جهت Ùˆ Øرکت را نشان Ù…ÛŒ دهند، مانند به قم رÙتم < رÙتم قم ØŒ به تهران آمد < اومد تهرون .
ــ ØØ°Ù Øر٠اضاÙØ© «در» در معنای مکانی ØŒ مانند من در خانه بودم < من خونه بودم ØŒ شما در اداره بودید < شما اداره بودین .
ــ Øر٠اضاÙØ© «از» نیز گاهی ØØ°Ù Ù…ÛŒ شود، مانند از کمر به بالا < کمر به بالا .
ــ استعمال Ùعلهای بی شخص تشنه امه (تشنه هستم )ØŒ Ú¯Ùشنه امه یا Ú¯Ùرسنه امه (گرسنه هستم ).
ــ استÙاده از قیدتکرار «هÙÛŒ »، مانند Ù‡ÙÛŒ Ù†Ú¯Ùˆ .
ــ استÙاده از صوت «دÙ»/ de برای تأکید Ùˆ نشان دادن خواهش٠بی صبرانه ØŒ مثل د٠برو .
ــ به کار بردن Ùعلهای در جریان Ú©Ù‡ با صورتهای صر٠شدة Ùعل داشتن Ùˆ صورتهای صر٠شدة Ùعل موردنظر ساخته Ù…ÛŒ شوند. Ùعل داشتن قبل از Ùعل موردنظر به کار Ù…ÛŒ رود. این ساختها دارای زمان مضارع ØŒ ماضی استمراری Ùˆ ماضی استمراری٠نقلی است ØŒ مانند دارم Ù…ÛŒ رَم ØŒ داشت Ù…ÛŒ رÙت ØŒ داشته Ù…ÛŒ رÙته .
در ساختمان جمله نیز ترتیب کلمات برØسب «انتقال تکیه » تغییر Ù…ÛŒ کند: من دیروز رÙتم ØŒ دیروز من رÙتم ØŒ رÙتم من دیروز ... .
منابع : Ù…Øمدطاهر نصرآبادی ØŒ تذکرة نصرآبادی ØŒ چاپ ÙˆØید دستگردی ØŒ تهران ١٣٦١ Ø´ Ø› رضاقلی بن Ù…Øمدهادی هدایت ØŒ مجمع الÙصØا ØŒ چاپ مظاهر مصÙا، تهران ١٣٣٦Ù€١٣٤٠ Ø´ Ø› برای اطلاع بیشتررجوع کنید به لازار سامویلوویچ پیسیکو٠: لهجة تهرانی ØŒ ترجمة Ù…Øسن شجاعی ØŒ تهران ١٣٨٠ Ø´ Ø› تقی ÙˆØیدیان کامیار، دستورزبان عامیانة Ùارسی Ùˆ بررسیهای تازه دردستورزبان Ùارسی ØŒ ( مشهد ? ١٣٤٢ Ø´ ) Ø›
Gilbert Lazard, Grammaire du persan contemporain , Paris ١٩٥٧.
/ علی اشر٠صادقی /
٥) Øوزة ÙلسÙÛŒ Ùˆ عرÙانی تهران ØŒ Øوزة مهم ÙلسÙÙ‡ Ùˆ عرÙان در تهران در قرن سیزدهم Ùˆ چهاردهم . با پایتخت شدن تهران ØŒ این شهر Ú©ÙˆÚ†Ú© مرکز سیاسی Ùˆ اقتصادی ایران شد Ùˆ پس از چندی مرکز Ùرهنگی Ùˆ ÙلسÙÛŒ نیز شد. پس از آنکه میرداماد Ùˆ ملاصدرا مکتب اصÙهان را تأسیس کردند ( رجوع کنید به کوربن ØŒ ص ٤٧٦Ù€٤٩٠)ØŒ اصÙهان به رغم Øوادث دوران پایانی عصر صÙÙˆÛŒ ØŒ از جمله Øملة اÙغانان Ùˆ مخالÙت با Øکمت Ùˆ عرÙان در Ù…ØاÙÙ„ دینی ØŒ مخصوصاً پس از اØیای مکتب صدرایی به همت ملاعلی نوری * (متوÙÛŒ ١٢٤٦)ØŒ درخشانترین چهرة Øکمت ØŒ مرکز اصلی تدریس ÙلسÙÙ‡ Ùˆ عرÙان باقی ماند Ùˆ از آنجا دامنة تدریس ÙلسÙÙ‡ Ùˆ عرÙان به تهران کشانده شد (عبداللّه زنوزی ØŒ ١٣٥٥ Ø´ ØŒ پیشگÙتار نصر، ص ٥Ø› کوربن ØŒ ص ٤٩٠Ù€٤٩١).
در ١٢٣٢ Ù…ØمدØسین خان مروی ØŒ مدرسة مروی را در تهران بنا نهاد (علی زنوزی ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٤٦ Ùˆ پانویس ٤Ø› بامداد، ج ٣ØŒ ص ٣٩٧) Ùˆ ÙتØعلی شاه قاجار (ØÚ© : ١٢١٢Ù€١٢٥٠) ملاعلی نوری را به تهران دعوت کرد تا در این مدرسه به تربیت طلاب در علوم عقلی بپردازد، اما ÙˆÛŒ به علت کهولت سن Ùˆ داشتن تعداد زیادی شاگرد در اصÙهان ØŒ دعوت شاه را رد کرد Ùˆ در عوض شاگرد برجستة خود، ملاعبداللّه زÙنوزی ØŒ را در ١٢٣٧ برای تدریس ÙلسÙÙ‡ به تهران Ùرستاد.
ملاعبداللّه زنوزی * ØŒ Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ توان او را مؤسس Øوزة تهران دانست ØŒ در زنوز، از توابع مرند، به دنیا آمد. پس از اتمام تØصیلات٠مقدماتی دینی در خوی ØŒ به کربلا رÙت Ùˆ به ÙراگرÙتن اصول Ùقه پرداخت . مدتی نیز در قم به تØصیل Ùقه اشتغال داشت . سپس راهی اصÙهان شد Ùˆ در آنجا به ÙلسÙÙ‡ Ùˆ Øکمت علاقه مند گردید Ùˆ مدتها نزد ملاعلی نوری به ÙراگرÙتن ÙلسÙÙ‡ ØŒ مخصوصاً Øکمت متعالیة ملاصدرا، پرداخت . سپس به عنوان استادی توانا در Øکمت متعالیة صدرایی به تهران آمد Ùˆ بیست سال ØŒ یعنی تا ÙˆÙاتش در ١٢٥٧ØŒ در مدرسة مروی به تدریس ÙلسÙÙ‡ پرداخت (علی زنوزی ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٤٥Ù€١٤٦).
زنوزی بر برخی آثار ملاصدرا Øاشیه نوشته است ØŒ از جمله بر الØکمة المتعالیة ÙÛŒ الاسÙار العقلیة الاربعة ØŒ المبدأ Ùˆ المعاد ØŒ الشواهد الربوبیة ØŒ Ø´Ø±Ø Ø§Ù„Ù‡Ø¯Ø§ÛŒØ© الاثیریة ØŒ Ùˆ Øواشی ملاصدرا بر Ø´Ùا (عبداللّه زنوزی ØŒ ١٣٥٤ Ø´ ØŒ مقدمة آشتیانی ØŒ ص ٤Ø› همو، ١٣٥٥ Ø´ ØŒ مقدمة آشتیانی ØŒ ص ٨) Ùˆ برخی از آنها را استنساخ کرده است (رجوع کنید به باقری خرمدشتی ØŒ ص ١٤٩ØŒ ١٨٤ØŒ ٢٨٣). از مهمترین آثار مستقل اوست : انوارجلیّة در Ø´Ø±Ø Â«Øدیث Øقیقت »، منسوب به کمیل بن زیاد نخعی به نقل از Øضرت علی علیه السلام Ø› Ùˆ لمعات الهیّة ØŒ در الاهیات به معنای اخص Ùˆ به روش Øکمت متعالیه Ú©Ù‡ آن را به درخواست ÙتØعلی شاه نوشته است (عبداللّه زنوزی ØŒ ١٣٥٤ Ø´ ØŒ همانجا). هر دو اثر به Ùارسی است Ùˆ علاوه بر اهمیت ÙلسÙÛŒ ØŒ به Ù„Øاظ زبانی نیز مهم است . زبان Ùارسی Ú©Ù‡ از زمان نگارش دانشنامة علایی ابن سینا Ùˆ جامع الØکمتین Ùˆ دیگر آثار ناصرخسرو به صورت زبان مهم ÙلسÙØ© اسلامی در آمده Ùˆ در آثار Ùارسی سهروردی Ùˆ خواجه نصیرالدین طوسی به اوج کمال رسیده بود، در دورة صÙویه تا Øدی از رونق اÙتاد، چنانکه ملاصدرا Ùقط یک رسالة خود، یعنی سه اصل ØŒ را به Ùارسی Ùˆ بقیه را به عربی نگاشت Ø› بنابراین ØŒ اقدام ملاعبداللّه زنوزی در نگاشتن این دو اثر مهم به Ùارسی ØŒ عامل٠اعتلای Ùارسی٠ÙلسÙÛŒ Ùˆ رواج دوبارة آن در Øوزة تهران بود، چنانکه بعدها در آثار Ùرزندش ØŒ آقاعلی ( رجوع کنید به علی زنوزی ØŒ ج ١ØŒ مقدمة کدیور، ص ٥٩) Ùˆ Øکمای دیگر ایران مانند Øاج ملاهادی سبزواری * (متوÙÛŒ ١٢٨٩Ø› برای نمونه رجوع کنید به اسرارالØÚ©Ù… ) دیده Ù…ÛŒ شود.
معمولاً در بØØ« از Øوزة ÙلسÙÛŒ Ùˆ عرÙانی تهران ØŒ پس از مؤسس آن ØŒ ملاعبداللّه ØŒ صØبت از Øکمای اربعه Ù…ÛŒ شود، یعنی آقاعلی زنوزی ØŒ آقا Ù…Øمدرضا قمشه ای ØŒ میرزا ابوالØسن جلوه Ùˆ آقا میرزا Øسین سبزواری (صدوقی سها، ص ٤٠).
قبل از پرداختن به Øکمای اربعة Øوزة تهران ØŒ لازم است در بارة دو شخصیت بسیار مهم ÙلسÙÛŒ Ùˆ عرÙانی Ú©Ù‡ به تهران سÙر کردند، نیز مطلبی آورده شود. یکی Øاج ملاهادی سبزواری است Ú©Ù‡ Ø·ÛŒ چند دهه Øوزة ÙلسÙÙ‡ Ùˆ عرÙان او در سبزوار، رونق بسیار داشت (رجوع کنید به کوربن ØŒ ص ٥٠٤ Ù€ ٥٠٩). این Øوزه در واقع هم زمان با اوج Ùعالیت Øوزة تهران ØŒ برقرار بود. پس از سÙر سبزواری به تهران Ùˆ دیدار از Øوزة تهران بسیاری از طلاب مستعد Ùˆ Ø´ÛŒÙتگان ÙلسÙÙ‡ از تهران به سبزوار سÙر کردند Ùˆ برخی از شاگردانش نیز بعداً به Øوزة تهران پیوستند.
دیگری سید رضی لاریجانی * (متوÙÛŒ ١٢٧٠)ØŒ از بزرگترین عرÙای قرون اخیر، است Ú©Ù‡ مانند ملاعبداللّه زنوزی ØŒ ÙلسÙÙ‡ را در Ù…Øضر ملاعلی نوری در اصÙهان آموخته بود. ÙˆÛŒ در اواخر عمر به دعوت میرزااسماعیل مستوÙÛŒ گرکانی ØŒ یکی از رجال قاجار، به تهران آمد Ùˆ آثار ابن عربی Ùˆ صدرالدین قونیوی را تدریس کرد. شاگردانش او را «مالک عالم باطن » Ù…ÛŒ نامیدند. از تسلط او بر علوم غریبه نیز سخن بسیار Ú¯Ùته اند. مهمترین خدمت لاریجانی به Øوزة تهران ØŒ تربیت آقا Ù…Øمدرضا قمشه ای است Ú©Ù‡ برجسته ترین شاگرد او Ùˆ مانند استادش اهل ریاضت Ùˆ بسیار دیندار بود. لاریجانی نسبت به آقا علی زنوزی نیز مقام استادی داشت (صدوقی سها، ص ٤٦Ù€٤٧Ø› علی زنوزی ØŒ ج ١ØŒ همان مقدمه ØŒ ص ٢٤).
اولین Øکیم از Øکمای اربعه ØŒ علی بن عبداللّه زنوزی مشهور به آقا علی مدرّس طهرانی Ùˆ ملقب به Øکیم مؤسس ØŒ Ùرزند Ùˆ شاگرد ملاعبداللّه زنوزی ØŒ در ١٢٣٤ در اصÙهان تولد یاÙت . در سه سالگی با پدرش به تهران مهاجرت کرد. در آنجا تØصیلات مقدماتی را به پایان رساند Ùˆ در Ù…Øضر پدر Ø³Ø·ÙˆØ ÙلسÙÙ‡ Ùˆ کلام شیعی را Ùرا گرÙت . سپس به عتبات عالیات سÙر کرد Ùˆ به ÙراگرÙتن علوم منقول پرداخت . پس از آن به ایران بازگشت Ùˆ در اصÙهان به تکمیل علوم معقول ØŒ مخصوصاً در Ù…Øضر میرزاØسن نوری * (متوÙÛŒ بعد از ١٢٦٧) Ùˆ سید رضی لاریجانی ØŒ پرداخت . چندی نیز در قزوین Ù…Øضر ملاآقا قزوینی (متوÙÛŒ ١٢٨٢) را درک کرد. در ١٢٧٠ØŒ پس از اتمام تØصیلاتش در علوم عقلی ØŒ به تدریس در تهران پرداخت Ùˆ Ù‡Ùت سال در مدرسة قاسم خان ØŒ مدتی در منزل خویش Ùˆ متجاوز از بیست سال در مدرسة سپهسالار، مدرّس رسمی علوم معقول Ùˆ منقول بود (علی زنوزی ØŒ ج ١ØŒ همان مقدمه ØŒ ص ٣١Ù€٣٢ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٤٧Ù€ ١٤٨)ØŒ اگر Ú†Ù‡ تخصص Ùˆ شهرتش در ÙلسÙÙ‡ بود (همان ØŒ ج ١ØŒ همان مقدمه ØŒ ص ٣٣). او نه تنها کتب ملاصدرا از قبیل اسÙار ØŒ Ø´Ø±Ø Ø§Ù„Ù‡Ø¯Ø§ÛŒØ© الاثیریة ØŒ المبدأ Ùˆ المعاد Ùˆ الشواهد الربوبیة را تدریس Ù…ÛŒ کرد، بلکه شواهدی در دست است Ú©Ù‡ متن Ø´Ùا Ùˆ Øکمة الاشراق را نیز تعلیم Ù…ÛŒ داده است (همان مقدمه ØŒ ص ٣٥). آقاعلی پس از عمری بسیار پربار، Ú†Ù‡ از Ù„Øاظ تألی٠و Ú†Ù‡ از Ù„Øاظ تربیت شاگردان برجسته ØŒ در ١٣٠٧ در تهران درگذشت (همان ØŒ ص ٥٢). آثار باقیمانده از او عبارت اند از: تعلیقات بسیار مهمی بر اسÙار Ùˆ الشواهدالربوبیة Ùˆ Ø´Ø±Ø Ø§Ù„Ù‡Ø¯Ø§ÛŒØ© الاثیریة ØŒ مقدمه بر Ù…ÙØ§ØªÛŒØ Ø§Ù„ØºÛŒØ¨ ملاصدرا، تعلیقات بر شوارق الالهام لاهیجی Ùˆ لمعات الهیّة ملاعبداللّه زنوزی Ùˆ تعدادی رسالة مستقل در مسائل گوناگون Øکمت (علی زنوزی ØŒ ج ٣ØŒ مقدمة کدیور، ص ١٤Ù€١٥) Ú©Ù‡ مهمترین آنها بدایع الØÚ©Ù… به Ùارسی است . بدایع الØÚ©Ù… در واقع سرآغاز بØØ« در بارة ÙلسÙØ© تطبیقی در دوران جدید در تاریخ ÙلسÙØ© اسلامی است Ùˆ از اهمیت تاریخی برخوردار است . کنت دو گوبینو (متوÙÛŒ ١٢٩٩/١٨٨٢)ØŒ سÙیر Ùرانسه در ایران Ú©Ù‡ ضمناً Ùیلسو٠نیز بود، با آقاعلی رÙت Ùˆ آمد داشت Ùˆ گویا او را برای تدریس ÙلسÙØ© اسلامی به Ùرانسه دعوت کرد ولی آقاعلی نپذیرÙت . آقاعلی به مطالب ÙلسÙÛŒ Ù…Ø·Ø±Ø Ø¯Ø± غرب نیز توجه داشت (همان ØŒ ج ١ØŒ مقدمة کدیور، ص ٤٨Ù€٥٠). علاقة او به کسب اطلاعات در بارة ÙلسÙÙ‡ در غرب علاوه بر گزارش گوبینو، از طریق میرزاØسن خان اعتمادالسلطنه (متوÙÛŒ ١٣٣١) Ú©Ù‡ با او رÙت Ùˆ آمد نزدیک داشت ØŒ Ùˆ بدیع الملک میرزا عمادالدوله (متوÙÛŒ بعد از ١٣١٦) Ú©Ù‡ سؤالات Ù…Ø·Ø±ÙˆØ Ø¯Ø± بدایع الØÚ©Ù… را به او عرضه داشت ØŒ نیز قابل Ù¾ÛŒ گیری است (همان ØŒ ص ٤٧Ù€٥١). Ú¯Ùت Ùˆ شنود عمیقتری در این زمینه بین او Ùˆ ÙیلسوÙان غربی دست نداد Ùˆ این مبادلة نظر بین Øکیمی مسلمان Ùˆ ÙیلسوÙÛŒ غربی ØŒ یک قرن بعد بین علامة طباطبایی (متوÙÛŒ ١٣٦٠ Ø´ ) Ùˆ هانری کوربن (متوÙÛŒ ١٣٥٨ Ø´ / ١٩٧٩) صورت گرÙت . در آن Ú¯Ùت Ùˆ شنودها Ú©Ù‡ راقم این سطور Øضور داشت Ùˆ غالباً مترجم مطالب بود، چندین بار به ملاقاتهای آقاعلی Ùˆ کنت دو گوبینو اشاره شد. علامه طباطبایی ØŒ آقاعلی را سرآغاز Ú¯Ùت Ùˆ شنود ÙلسÙÛŒ بین شرق Ùˆ غرب در دوران جدید Ù…ÛŒ دانست . آقاعلی گرچه بزرگترین Ø´Ø§Ø±Ø Ù…Ù„Ø§ØµØ¯Ø±Ø§ Ùˆ ادامه دهندة Øکمت متعالیه در عصر قاجار بود، در مباØØ« معاد جسمانی ØŒ اعتبارات ماهیت ØŒ معقولات ثانیه ÙلسÙÛŒ ØŒ Øرکت جوهری Ùˆ مطالب مهم دیگر٠Øکمت متعالیه ØŒ نظریات بدیعی از خود به جاگذارده است (همان مقدمه ØŒ ص ٥٧ Ù€ ٥٨). ÙˆÛŒ به اندازة Øاج ملاهادی سبزواری شهرت نداشت ØŒ ولی خلاقیت ÙلسÙÛŒ او از سبزواری بیشتر بود (همان ØŒ ص ٥٦ Ù€ ٥٨).
Øکیم Ùˆ عار٠معاصر٠آقاعلی ØŒ آقامØمدرضا Ùرزند شیخ ابوالقاسم قمشه ای ØŒ متخلص به صهبا، در واقع مکمل آقاعلی در Øوزة تهران بود Ùˆ Ù…ÛŒ توان او Ùˆ آقاعلی Ùˆ Øاجی سبزواری را بزرگترین ÙلاسÙØ© اسلامی قرن سیزدهم دانست . ÙˆÛŒ در ١٢٤١ در قمشة اصÙهان متولد شد Ùˆ در همان شهر مقدّمات علوم دینی را Ùرا گرÙت . سپس به اصÙهان رÙت Ùˆ در Ù…Øضر استادانی همچون ملامØمدجعÙر لاهیجی (متوÙÛŒ بعد از ١٢٥٥) Ø´Ø§Ø±Ø Ù…Ø´Ø§Ø¹Ø± ملاصدرا، میرزاØسن نوری Ùرزند ملاعلی نوری ØŒ Ùˆ آقا سیدرضی مازندرانی Ú©Ù‡ استاد اصلی او در عرÙان بود، به تØصیل پرداخت (عبرت نائینی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٧٥Ø› صدوقی سها، ص ٤٥Ù€٤٦). ÙˆÛŒ در اصÙهان زندگی ساده ای داشت Ùˆ بیشتر اموال خود را صر٠Ùقرا Ù…ÛŒ کرد Ùˆ از اصØاب قدرت گله مند بود. بعد از ١٢٨٨ØŒ اصÙهان را ترک کرد Ùˆ در تهران اقامت گزید (صدرالدین شیرازی ØŒ مقدمة آشتیانی ØŒ ص صد Ùˆ بیست Ùˆ Ù‡Ùت Ø› صدوقی سها، ص ٤٩). آقامØمدرضا تا پایان عمر در تهران به تدریس عرÙان Ùˆ متونی مانند Ùصوص الØÚ©Ù… ØŒ ÙتوØات مکیّة Ùˆ Ù…ØµØ¨Ø§Ø Ø§Ù„Ø§Ù†Ø³ پرداخت ØŒ گرچه Øکمت متعالیه را نیز تدریس Ù…ÛŒ کرد Ùˆ به Øکمت اشراق هم علاقه داشت . در عرÙان آنچنان بود Ú©Ù‡ برخی او را ابن عربی دوران جدید نامیده اند. گویا به عرÙان عملی نیز توجه داشت Ùˆ مرید یکی از پیران طریقة ذهبیه بود. خود نیز درویشانه Ù…ÛŒ زیست Ùˆ گاهی با طالبان درک Ù…Øضرش ØŒ در خرابه های اطرا٠شهر ملاقات Ù…ÛŒ کرد. به Øسن اخلاق Ùˆ تخلق به صÙات نیک اشتهار داشت (معصوم علیشاه ØŒ ج ٣ØŒ ص ٥٠٨Ø› صدوقی سها، ص ٥٨). با کسی مبارزه Ùˆ عناد نداشت . میرزا ابوالØسن جلوه ــ Ú©Ù‡ به تسلط بر ÙلسÙØ© مشائی معرو٠بود ــ خواست با او در ÙلسÙÙ‡ معارضه کند. آقا Ù…Øمدرضا بخوبی از عهدة تدریس ÙلسÙØ© مشاء بر آمد، ولی جلوه نتوانست Ùصوص الØÚ©Ù… Ùˆ Ù…ÙØ§ØªÛŒØ Ø§Ù„ØºÛŒØ¨ را تدریس کند. با اینهمه ØŒ آقا Ù…Øمدرضا نخواست هیچگونه استÙادة شخصی از این امر کند Ùˆ خود را معارض با هیچکس نمی دانست ( رجوع کنید به لاهیجی ØŒ مقدمة آشتیانی ØŒ ص ٧٢Ø› صدوقی سها، ص ٥٨ Ù€٥٩). این عار٠بزرگ در ١٣٠٦ در تهران درگذشت Ùˆ در ابن بابویه دÙÙ† شد (معصوم علیشاه ØŒ ج ٣ØŒ ص ٥٠٨ Ù€٥٠٩Ø› صدوقی سها، ص ١٠٧). بسیاری از آثار قمشه ای ØŒ از جمله اکثر غزلیاتی Ú©Ù‡ با تخلص صهبا به سبک عراقی سروده بود، در دست نیست . چند رساله ای Ú©Ù‡ از او باقی مانده ØŒ تقریباً همگی مضامین عرÙانی دارند، از جمله رسالة ولایت Ú©Ù‡ ذیل Ø´Ø±Ø Ø§Ùˆ بر Ùصّ شیثی از Ùصوص الØÚ©Ù… ابن عربی است ØŒ الخلاÙØ© الکبری ØŒ رسالة ÙÛŒ ÙˆØدة الوجود بل الموجود ØŒ رسالة ÙÛŒ موضوع العلم Ùˆ رسالة ÙÛŒ تØقیق الاسÙار الاربعة Ùˆ همة آثار عرÙانی او از شاهکارهای ادبیات عرÙانی اند (صدوقی سها، ص ١٠٥Ù€١٠٧).
سومین Øکیم Øوزة تهران ØŒ میرزا ابوالØسن جلوه ØŒ در ١٢٣٨ در اØمدآباد گجرات هند به دنیا آمد. در اصÙهان به تØصیل پرداخت Ùˆ از شاگردان میرزاØسن نوری Ùˆ آقامیرزاØسن چینی بود (همان ØŒ ص ٧٣). سپس به تهران مهاجرت کرد Ùˆ از ١٢٧٣ تا ١٣١٤ØŒ Ú©Ù‡ سال رØلت اوست ØŒ بیشتر در مدرسة دارالشÙاء به تدریس آثار ابن سینا، مخصوصاً Ø´Ùا Ùˆ الاشارات Ùˆ التنبیهات ØŒ اشتغال Ùˆ در این امر شهرت داشت Ùˆ آثار ملاصدرا را هم تدریس Ù…ÛŒ کرد (مدرّس تبریزی ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٢٠Ø› امین ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٣٧). جلوه با اعیان Ùˆ Ùضلای دیوانی٠وقت رÙت Ùˆ آمد داشت Ùˆ هم بین طلاب Ùˆ هم بین دیوانیان Ù…Øترم بود (بامداد، ج ١ØŒ ص ٤١). او در واقع ÙیلسوÙÛŒ مشائی Ùˆ اØیاکنندة Ù†Øلة ابن سینا بود Ùˆ به Øکمت متعالیه چندان عنایتی نداشت (مطهری ØŒ ص ٦٠٩)ØŒ Øتی به ملاصدرا تعرض Ù…ÛŒ کرد Ú©Ù‡ چرا آنقدر در اسÙار Ùˆ سایر آثارش بدون ذکر منبع از گذشتگان نقل قول کرده است (امین ØŒ همانجا).
آثارش عبارت اند از: Øواشی بر Ø´Ùا ÛŒ ابن سینا Ú©Ù‡ سالها آن را تدریس Ù…ÛŒ کرد (آقابزرگ طهرانی ØŒ ج ١٤ØŒ ص ٢٠١)ØŒ Øواشی بر Ø´Ø±Ø Ø§Ù„Ù‡Ø¯Ø§ÛŒØ© الاثیریة Ùˆ مشاعر Ùˆ المبدأ Ùˆ المعاد Ùˆ اسÙار ملاصدرا (امین ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٣٧Ù€ ٣٣٨Ø› آقابزرگ طهرانی ØŒ ج ٦ØŒ ص ١٩). او تعلیقاتی نیز بر Ø´Ø±Ø Ùصوص الØÚ©Ù… قیصری (آقابزرگ طهرانی ØŒ ج ٦ØŒ ص ١٢٦) Ùˆ چند رسالة مستقل در موضوعاتی همچون Øرکت جوهری Ùˆ ربط Øادث به قدیم دارد ( رجوع کنید به همان ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٩ØŒ ج ١٠ØŒ ص ٧٥).
جلوه در بررسی متون ÙلسÙÛŒ دقت نظر Ùراوان داشت Ùˆ آنچه را Ú©Ù‡ تدریس Ù…ÛŒ کرد بدقت تصØÛŒØ Ù…ÛŒ نمود. این امر نشانة این واقعیت است Ú©Ù‡ توجه به تصØÛŒØ Ù…ØªÙˆÙ† ØŒ Ú©Ù‡ از قرن گذشته در ایران متداول شده ØŒ امری وارداتی از غرب نیست بلکه در سنّت Ùکری ایران ریشه دارد. بیشتر کتابهای ÙلسÙÛŒ Ú©Ù‡ در دوران قاجار به صورت سنگی چاپ شده اند، از نسخ چاپ سربی بعدی در ایران Ùˆ سایر کشورهای اسلامی صØÛŒØترند، چنانکه از مقابلة چاپ سنگی Ùˆ سربی Ø´Ùا برمی آید. دقت Ùˆ توجه جلوه به متن ÙلسÙÛŒ در تصØÛŒØ Ø¢Ù† ØŒ میراث مهم آن عصر برای دوران بعدی است .
چهارمین Øکیم پایه گذار Øوزة تهران ØŒ آقامیرزاØسین سبزواری ØŒ از شاگردان Øاج ملاهادی سبزواری ØŒ است (صدوقی سها، ص ٤٠). میرزاØسین از سبزوار راهی تهران شد Ùˆ در مدرسة عبداللّه خان در بازار بزازها، مدرّس رسمی علوم عقلی Ùˆ نقلی بود Ùˆ شاگردان بسیاری داشت ØŒ ولی تخصص او در ریاضیات بود Ùˆ در این رشته آثار مهمی همچون Øواشی بر Ø´Ø±Ø Ú†ØºÙ…ÛŒÙ†ÛŒ Ùˆ Ù…ÙØªØ§Ø Ø§Ù„Øساب دارد. در طب نیز چیرگی کامل داشت (همان ØŒ ص ١٢١Ø› صدرالدین شیرازی ØŒ مقدمة آشتیانی ØŒ ص صدوبیست Ùˆ هشت ). Øضور ÙˆÛŒ در تهران ØŒ در کنار آقاعلی
Ùˆ آقامØمدرضا Ùˆ جلوه ØŒ نشانة گستردگی Øوزة Ùکری آن زمان است . عجیب این است Ú©Ù‡ با گسترش تجدد در ایران ØŒ در Øوزه های طلبگی علاقه به ÙلسÙÙ‡ از علوم جدا شد Ùˆ شکاÙÛŒ بین معار٠سنّتی Ùˆ دانشهای جدید پیش آمد Ú©Ù‡ تا امروز باقی است .
Øکمای اربعه شاگردان بسیاری تربیت کردند، از جمله : آخوند ملامØمد هیدَجی * (متوÙÛŒ ١٣٠٦)ØŒ میرزاهاشم اشکوری (متوÙÛŒ ١٣٣٢)ØŒ Øیدر قلیخان قاجار (متوÙÛŒ ١٣١٨)ØŒ میرزاطاهر تنکابنی (متوÙÛŒ ١٣٢٠ Ø´ )ØŒ میرزاØسن آشتیانی (متوÙÛŒ ١٣١١ Ø´ )ØŒ Ù…Øمدمعصوم شیرازی معرو٠به نایب الصدر (متوÙÛŒ ١٣٠٤ Ø´ )ØŒ میرزا شهاب الدین نیریزی (متوÙÛŒ ١٣٢٠) Ùˆ میرزاØسن کرمانشاهی (متوÙÛŒ ١٣٣٦)ØŒ Ùˆ نیز مستقیم Ùˆ غیرمستقیم طبقه ای دیگر از Øکمای بزرگ دوران بعدی ØŒ همچون میرزامهدی آشتیانی (متوÙÛŒ ١٣٣١ Ø´ )ØŒ شیخ Ù…Øمدتقی آملی (متوÙÛŒ ١٣٤٩ Ø´ )ØŒ میرزااØمد آشتیانی (متوÙÛŒ ١٣٥٣ Ø´ )ØŒ سیدابوالØسن رÙیعی قزوینی (متوÙÛŒ ١٣٥٣ Ø´ )ØŒ ابوالØسن شعرانی (متوÙÛŒ ١٣٥٢ Ø´ ) Ùˆ سیدکاظم عصّار (متوÙÛŒ ١٣٥٣ Ø´ ) Ú©Ù‡ شاید بتوان Ú¯Ùت ÙˆÛŒ آخرین نمایندة تمام عیار Øوزة ÙلسÙÛŒ Ùˆ عرÙانی تهران بود. البته هنوز این Øوزة ÙلسÙÛŒ در تهران Ùعال است ØŒ گرچه دیگر نمایندگانی شاخص مانند عصار Ùˆ آشتیانی دیده نمی شوند.
Øوزة ÙلسÙÛŒ Ùˆ عرÙانی تهران برای درک آخرین Ùصل تاریخ ÙلسÙØ© اسلامی قبل از عصر جدید، برخورد بین تÙکر اسلامی Ùˆ غربی در ایران Ùˆ آگاهی از ریشه های تاریخی وضع Ùعلی اندیشة ÙلسÙÛŒ در ایران ØŒ از اهمیت بسیاری برخوردار است . آثار ÙلسÙÛŒ غربی برای بار اول در تهران Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù†Ø¯. Ú¯Ùتار در روش دکارت به Ùارسی برگردانده شد Ùˆ شدیدترین مبارزه بین اندیشه های ÙلسÙÛŒ اسلام Ùˆ اÙکار وارداتی از غرب در تهران رخ داد Ú©Ù‡ مهمترین ثمرة آن ØŒ در آغاز٠تهاجم ÙلسÙØ© غربی در نیمة دوم قرن چهاردهم ØŒ کتاب اصول ÙلسÙÙ‡ Ùˆ روش رئالیسم علامه سیدمØمدØسین طباطبایی بود Ú©Ù‡ اگرچه به Øوزة ÙلسÙÛŒ قم تعلق داشت ØŒ در تهران نیز Ùعالیت علمی Ù…ÛŒ کرد Ùˆ در واقع اثر مذکور تا Øدی Øاصل Ú¯Ùت Ùˆ شنودهایی است Ú©Ù‡ در این شهر Ù…ÛŒ شد. برخوردهای بعدی بین ÙلسÙØ© اسلامی Ùˆ اندیشة غربی در آثار Øکمایی همچون مهدی Øائری یزدی (متوÙÛŒ ١٣٧٨ Ø´ ) نیز در تهران به وقوع پیوست . از سوی دیگر Øضور سنّت قوی ÙلسÙÛŒ در تهران باعث شد Ú©Ù‡ بسیاری از نظریات سطØی٠کسانی Ú©Ù‡ در سایر کشورهای اسلامی پرطرÙدارند، در ایران به وجود نیاید Ùˆ مباØØ« ÙلسÙÛŒ در ایران بیش از سایر سرزمینهای اسلامی جدّی تلقی شود. به هر Øال ØŒ Øوزة ÙلسÙÛŒ Ùˆ عرÙانی تهران آخرین Øلقة اتصال نسل Ùعلی ایران به سنّت٠بیش از هزار سالة ÙلسÙÙ‡ Ùˆ عرÙان اسلامی است .
منابع : آقابزرگ طهرانی Ø› امین Ø› ناهید باقری خرمدشتی ØŒ کتابشناسی جامع ملاصدرا ØŒ تهران ١٣٧٨ Ø´ Ø› مهدی بامداد، Ø´Ø±Ø Øال رجال ایران در قرن ١٢ Ùˆ ١٣ Ùˆ ١٤ هجری ØŒ تهران ١٣٥٧ Ø´ Ø› عبداللّه بن بیرمقلی زنوزی ØŒ انوار جلیّه ØŒ چاپ جلال الدین آشتیانی ØŒ تهران ١٣٥٤ Ø´ Ø› همو، لمعات الهیّه ØŒ چاپ جلال الدین آشتیانی ØŒ تهران ١٣٥٥ Ø´ Ø› علی بن عبداللّه زنوزی ØŒ مجموعه مصنÙات Øکیم مؤسس آقاعلی مدرس طهرانی ØŒ چاپ Ù…Øسن کدیور، ج ٣: «رسالة سرگذشت »، تهران ١٣٧٨ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی ØŒ الشواهد الربوبیة ÙÛŒ المناهج السلوکیة ØŒ با Øواشی ملاهادی سبزواری ØŒ چاپ جلال الدین آشتیانی ØŒ مشهد ١٣٤٦ Ø´ ØŒ چاپ اÙست تهران ١٣٦٠ Ø´ Ø› منوچهر صدوقی سها، تاریخ Øکماء Ùˆ عرÙاء متأخر بر صدرالمتألهین ØŒ تهران ١٣٥٩ Ø´ Ø› Ù…Øمدعلی عبرت نائینی ØŒ تذکرة مدینة الادب ØŒ چاپ عکسی تهران ١٣٧٦ Ø´ Ø› هانری کوربن ØŒ تاریخ ÙلسÙÙ‡ اسلامی ØŒ ترجمة جواد طباطبائی ØŒ تهران ١٣٧٧ Ø´ Ø› Ù…ØمدجعÙر لاهیجی ØŒ Ø´Ø±Ø Ø±Ø³Ø§Ù„Ø© المشاعر ملاصدرا ØŒ چاپ جلال الدین آشتیانی ØŒ ( مشهد ? ١٣٤٣ Ø´ ) Ø› مدرس تبریزی Ø› مرتضی مطهری ØŒ خدمات متقابل اسلام Ùˆ ایران ØŒ تهران ١٣٧٠ Ø´ Ø› Ù…Øمدمعصوم بن زین العابدین معصوم علیشاه ØŒ طرائق الØقائق ØŒ چاپ Ù…ØمدجعÙر Ù…Øجوب ØŒ تهران ١٣٣٩Ù€١٣٤٥ Ø´ .
/ سید Øسین نصر/