تهذیب الکمال فی اسماءالرجال ، از جوامع رجالی تفصیلی اهل سنّت به عربی ، نوشتة جمال الدین یوسف مِزّی * ، عالم شافعی قرن هشتم . مزّی این کتاب را در اصلاح و تکمیل الکمال فی اسماءالرجال تألیف ابومحمد عبدالغنی بن عبدالواحد مَقدسی جَمّاعیلی * (٥٤٤ ـ٦٠٠) نوشته است . مؤلف الکمال کوشیده تا تمامی راویان صحاح شش گانة اهل سنّت را ذکر کند و شرح حال آنان را بیاورد، اما بنا به گفتة خود او، به جهت اختلاف نسخه ها یا از سر خطا، احتمالاً مواردی را از قلم انداخته است ؛ همچنین بسیاری از آرا و اسناد را برای اختصار حذف کرده است . از ویژگیهای الکمال است : مشخص کردن مواضع ذکر نام راوی در هریک از صحاح شش گانه ؛ آغاز شدن کتاب با شرح حال مختصر رسول خدا به نقل از ابن هشام ؛ تقدم ذکر نام صحابة پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله وسلم بر دیگر راویان (ابتدا عشرة مبشره و سپس دیگر صحابیان و به دنبال آن زنان صحابی )؛ تقدم ذکر راویانی که نامشان محمد است بر دیگران و سپس ذکر سایرین به ترتیب حروف الفبا.

یکی از فرزندان عبدالغنی مقدسی ، به تهذیب و ترتیب و اختصار و استدراک موارد جامانده از الکمال پرداخت . وی برخی نامها را از دو کتاب مشایخ النَّبَل و الاطراف تألیف ابن عساکر دمشقی ــ که در شرح حال مشایخِ مؤلفان صحاح شش گانه است ــ به کتاب افزود. اما این کار اشکالات بیشتری در تلخیص کتاب پدید آورد (مزّی ، ج ١، ص ١٤٧ـ ١٤٨).

جمال الدین مزّی با توجه به فواید الکمال درصدد رفع اشکالات و تکمیل آن بر آمد؛ به این ترتیب تهذیب الکمال ، به رغم تصور برخی ، فقط خلاصة الکمال نیست (همان ، ج ١، مقدمة معروف ، ص ٤١ـ٤٢). وی در تکمیل الکمال علاوه بر راویان صحاح شش گانه ، نام بسیاری از راویانی را که در دیگر کتابهای صاحبان صحاح آمده است ، افزود. وی در مجموع بیش از ٧٠٠ ، ١ نام به الکمال افزوده است (همان ، ج ١، ص ١٤٨؛ برای آگاهی از این کتابهارجوع کنید به همان ، ج ١، ص ١٤٩ـ١٥١). او شرح حال برخی اشخاص را که در نام و طبقه با راویان صحاح شش گانه مشابهت دارند ولی از راویان این کتابها نبوده اند، برای رفع اشتباه آورده است . همچنین نام استادان و شاگردان هر راوی و اطلاعات بسیار دیگری بر شرح احوال افزوده است . وی در چهار فصل ، راویانی را که به نام خودشان شهرت ندارند و با نسبت ، کنیه ، لقب و امثال اینها شناخته شده اند، افزوده است که بسیارکارگشاست .

رفع کاستیها و اشتباهات تاریخی و توضیح آنها از دیگر کارهای مزّی در تهذیب الکمال است (همان ، ج ١، مقدمة معروف ، ص ٤٤ـ ٤٥). وی در ترتیب مطالب الکمال نیز تغییر داده و نامهای احمد را، علاوه بر صاحبان نام محمد، به جهت تبرک بر دیگر نامها مقدّم داشته است (همان ، ج ١، ص ١٥٤ـ ١٥٥). در تهذیب الکمال ارجاعات بسیاری در مورد نامهای مشهور یا پرکاربرد آمده است که کار استفاده کنندگان از کتاب را آسان می کند. مزّی میان نامهایی که خود بر الکمال افزوده و نامهای قبلی تمایز قائل شده و آنها را با قلم قرمز در نسخة اصلی مشخص کرده است . در چاپهای جدید کتاب نیز هر یک از مصححان به گونه ای این خصوصیت را حفظ کرده اند. وی کتابی را که هر راوی در آن روایت دارد با نام اختصاری تعیین ، و در پایانِ شرح حال به نام کامل آن تصریح کرده است ؛ همچنین نام کسانی را که از شخص موردنظر روایت کرده اند یا وی از آنها روایت کرده ، به صورت فهرست در آورده است (ج ١، ص ١٤٩ـ ١٥١). مزّی به منابعی که به عنوان کتابهای اصلی فن رجال و مرجعِ شناختِ نام راویان ، از آنها استفاده کرده یا برای اطلاع بیشتر به آنها ارجاع داده ، اشاره کرده است (رجوع کنید به ج ١، ص ١٥٢ـ١٥٤).

پس از تألیف تهذیب الکمال دیگر به الکمال چندان توجه نشد، بلکه در تلخیص یا تکمیل تهذیب الکمال کتابهای متعددی نگاشته شد که از مهمترین آنهاست : الکُنی المختصر من تهذیب الکمال فی اسماءِالرجال ، تألیف ابومحمد رافع سَلاّ می (٦٦٨ـ ٧١٨). وی در ٧٠٧ فصل کنیه های تَهذیب الکمال را بر اساس پیش نویس آن تلخیص کرد؛
تَذهیب التَّهذیب ، تألیف شمس الدین ابوعبداللّه محمدبن احمد ذهبی (٦٧٣ـ ٧٤٨). وی با حفظ ترتیب کتاب به تلخیص آن و همچنین تکمیل شرح حالها و آرای علما در مورد هر شخص پرداخت و در ٧١٩ از آن فراغت یافت ؛
الکاشف فی معرفة من له روایة فی الکتب الستّة ، تألیف ذهبی . وی در این کتاب فقط راویان کتب صحاح شش گانه را ذکر کرده و اشخاصی را که در اسناد دیگر کتابهای مؤلفان صحاح بوده اند یا برای تمیز از راویان صحاح در تهذیب الکمال نام آنان ذکر شده ، حذف کرده است . تألیف این کتاب در ٧٢٠ اتمام یافته و حواشی و تعلیقاتی نیز دارد (همان ، ج ١، مقدمة معروف ، ص ٥١ ـ ٥٥)؛
دو کتاب المجرّد و المقتضب من تهذیب الکمال ، هر دو تألیف ذهبی (همان ، ج ١، ص ٥٦؛
بغدادی ، ج ٢، ستون ١٥٤)؛
إکمال تهذیب الکمال فی اسماءالرجال ، تألیف ابن مُلَقِّن (٧٢٣ـ٨٠٤). وی تهذیب را تلخیص کرد و رجال مسند احمد و صحیح ابن خُزَیمه و صحیح ابن حِبّان و المستدرک حاکم و السنن دارْقُطنی و السنن بیهقی را به آن افزود (مزّی ، ج ١، مقدمة معروف ، ص ٦٥)؛
دو کتاب تهذیب التهذیب ، و تقریب التهذیب ، هر دو تألیف ابن حجر عسقلانی (همان ، ج ١، ص ٦٦ـ٦٧، ٦٩؛
برای آگاهی از دیگر مواردرجوع کنید به همان ، ج ١، ص ٥٧ ـ ٥٨، ٦١، ٦٤ـ ٧٠؛
حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٥١٠ـ١٥١١؛
عطیه و دیگران ، ج ١، ص ١٥٦ـ١٥٧).

تهذیب الکمال احتمالاً برای اولین بار در ١٣٠٨/ ١٨٩١ در دهلی چاپ سنگی شد. در ١٤٠٠/ ١٩٨٠ چاپ دیگری از آن به تصحیح انتقادی بشار عواد معروف در بیروت آغاز گردید که جلد اول آن همراه با مقدمه ای جامع است ( د.اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «مزّی »). چاپ این اثر در ٣٥ مجلد در ١٤١٣/١٩٩٢ به پایان رسید. در ١٤١٤ نیز این اثر به تصحیح احمدعلی عبید و حسن احمدآغا چاپ شد. در این دو چاپ ، مصححان مدخلهای غیرتکراری و غیرارجاعی را شماره گذاری کرده اند و تعداد آنها را به اختلاف ٠٤٥ ، ٨ (در چاپ بشار عواد معروف ) و ٦٣٤ ، ٨ عنوان (در چاپ شیخ احمدعلی عبید و حسن احمدآغا) گزارش کرده اند.

منابع :
(١) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، ج ٦؛
(٢) حاجی خلیفه ؛
(٣) محیی الدین عطیه ، صلاح الدین حفنی ، و محمدخیررمضان یوسف ، دلیل مولفات الحدیث الشریف المطبوعة القدیمة والحدیثة ، بیروت ١٤١٦/ ١٩٩٥؛
(٤) یوسف بن عبدالرحمان مِزّی ، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال ، ج ١، چاپ بشار عواد معروف ، بیروت ١٤٠٦/ ١٩٨٥؛

(٥) EI ٢ , s.v. " AL - Mizz ¦â " (by G.H.A. Juynboll).

/ محمدکاظم رحمان ستایش /