تَهَجُّد ، شب زنده داری برای نماز شب و تلاوت قرآن و ذکر خداوند و آمرزش خواهی . این واژه از ریشة ه ج د است . راغب اصفهانی (ذیل «هجد») و طَبْرِسی (ج ٦، ص ٦٦٨) اصل هُجود را به معنای «خوابیدن » دانسته اند، اما به گفتة جوهری (ذیل «هجد») این واژه از اضداد است ، چون در لغت به دو معنای «در شب خفتن » و «در شب بیدار شدن » آمده است . تهجّد در اصطلاح به معنای نماز شب است (فخررازی ، ج ٢١، ص ٢٩) و متهجِّد کسی است که شبانگاه برای برپا داشتن نماز از خواب برمی خیزد (ابن منظور؛ ابن فارس ، ذیل «هجد»). در قرآن کریم ، این کلمه یک بار به کار رفته است : «وَ مِنَاللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِه ...» (إسراء: ٧٩). بنا بر این آیه ، نمازشب بر پیامبر اکرم واجب شده است (ابن بابویه ، ١٤٠٤، ج ١، ص ٤٨٤) و پیامبراکرم به سبب شب خیزی و تهجّد، مقام شفاعت در روز جزا را یافته است (فخررازی ، ج ٢١، ص ٣١؛ طبرسی ، ج ٦، ص ٦٧١؛ طباطبائی ، ج ١٣، ص ١٧٦). مخاطب آیة مذکور رسول اکرم است ( رجوع کنید به طبرسی ، ج ٦، ص ٦٧٠) ولی به موجب آیة «لَقَدْک'انَ لَکُمْفی رَسُولِاللّ'هِ اُسْوَةٌ حَسَنَةٌ...» (به طور یقین زندگی رسول خدا برای شما سرمشق نیکویی بود؛ احزاب : ٢١)، به امت اسلامی نیز تهجّد توصیه شده است . همچنین از برخی احادیث برمی آید که نماز شب در اوایل ظهور اسلام واجب بوده و سپس سنّت مؤکد شده است (رجوع کنید به طبری ، ج ٢٩، ص ٧٨؛ ابوداوود، ج ٢، ص ٧١ـ٧٢). اگرچه واژة تهجّد تنها یک بار در قرآن کریم آمده است ، در سوره های متعدد به شب زنده داری و استغفار سحرگاهی تصریح شده است . آمرزش خواهی در سحرگاهان به عنوان یکی از ویژگیهای پرهیزگاران ( رجوع کنید به آل عمران : ١٧؛ ذاریات : ١٧ـ ١٨)، شب زنده داری به عنوان یکی از صفات بندگان خدای رحمان (رجوع کنید به فرقان : ٦٤) و مؤمنان واقعی ( رجوع کنید به سجده : ١٦) و دیگر موارد (رجوع کنید به زمر: ٩) به این معنی ناظرند. همچنین در آیة دوم سورة مُزَّمِّل «قُمِ اللَّیل إلّ'ا قَلیلاً» (پاره ای از شب را بپاخیز)، مخاطب رسول اکرم است ، ولی

قیام در دل شب به حکم دیگر آیات و نیز احادیث به همگان توصیه شده است .

در احادیث نیز واژة تهجّد به معنای نماز شب به کار رفته (رجوع کنید به مجلسی ، ج ٨٤، ص ١٤٠) و بر آن تأکید شده است ، به طوری که آورده اند پیامبر اکرم پیش از رحلت ، در ضمن وصایایی به امیرالمؤمنین علی علیه السلام ، سه بار فرمود: «علیک بصلاة اللّیل » (برتو باد خواندنِ نماز شب ؛ ابن بابویه ، همانجا؛ حرّعاملی ، ج ٨، ص ١٤٥). براساس احادیث ، تهجّد زینت آخرت (در برابر مال و فرزندان که زینت دنیاست ) و شرف مؤمن ( رجوع کنید به حرّعاملی ، ج ٨، ص ١٤٥، ١٥٧)، موجب سلامت و صحت بدن (همان ، ج ٨، ص ١٥٠؛ مجلسی ، ج ٨٤، ص ١٤٤)، فراخی روزی (ابن بابویه ، ١٣٦٤ش ، ص ٤١)، کفارة گناهان روز (حرّعاملی ، ج ٨، ص ١٤٦؛ مجلسی ، ج ٨٤، ص ١٣٦)، خشنودی خداوند و چنگ زدن به اخلاق پیامبران (ابن بابویه ، همانجا) است . در برخی احادیث ، کسی که اهل تهجّد نباشد، سرزنش شده است (رجوع کنید به حرّعاملی ، ج ٨، ص ١٦٢؛ مجلسی ، ج ٨٤، ص ١٦٢). وقت تهجّد از نیمه شب تا طلوع فجر صادق است و هرچه به

اذان صبح نزدیکتر باشد، فضیلت آن بیشتر است (مجلسی ، ج ٨٤، ص ٢٢٧).

منابع :
(١) علاوه بر قرآن ؛
(٢) ابن بابویه ، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال ، نجف ١٩٧٢، چاپ افست قم ١٣٦٤ش ؛
(٣) همو، کتاب من لایحضره الفقیه ، چاپ علی اکبر غفاری ، قم ١٤٠٤؛
(٤) ابن فارس ؛
(٥) ابن منظور؛
(٦) سلیمان بن اشعث ابوداوود، سنن ابی داود ، استانبول ١٤٠١/١٩٨١؛
(٧) اسماعیل بن حماد جوهری ، الصحّاح : تاج اللغة و صحاح العربیة ، چاپ احمدعبدالغفور عطار، قاهره ١٣٧٦، چاپ افست بیروت ١٤٠٧؛
(٨) حرّعاملی ؛
(٩) حسین بن محمد راغب اصفهانی ، المفردات فی غریب القرآن ، چاپ محمدسیدکیلانی ، تهران ?( ١٣٣٢ ش ) ؛
(١٠) طباطبائی ؛
(١١) طبرسی ؛
(١٢) طبری ، جامع ؛
محمدبن

عمر فخررازی ، التفسیرالکبیر ، قاهره ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران

(١٣) ( بی تا. ) ؛
(١٤) مجلسی .

/ عباس مصلائی پور /