دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٠٩٩
تِهامی ، علی بن محمد ، مکنّا به ابوالحسن ، شاعر عرب در قرن پنجم . از تاریخ دقیق تولد تهامی اطلاعی در دست نیست . محل تولد و نشو و نمای وی یمن بوده ، گرچه به تِهامه * ، یکی از نامهای مکه یا کوهها و شهرهای بین حجاز و اطراف یمن ، منسوب است . او به شهرهای بسیاری سفر کرد و سرانجام در سفرش به رَمْلَة فلسطین ، خطیب آنجا شد و در همین شهر تشکیل خانواده داد (باخرزی ، ج ١، ص ١٣٦؛ صفدی ، ج ٢٢، ص ١١٦؛ یاقوت حموی ، ج ١، ص ٩٠٢؛ امین ، ج ٢، ص ٢١٤).
حرّعاملی (ج ١، ص ١٢٧) تهامی را شاعر شیعی معرفی کرده است . ذهبی (ج ١٧، ص ٣٨٢) او را معتزلی دانسته ، اما تأکید کرده که مردم او را عَلَوی می دانند و امین (ج ٢، ص ٢١٣) گفته است که اگر او شیعه بود، قطعاً ابن خلّکان از ذکر آن غفلت نمی کرد.
تهامی در ٤١٦، در زمان استیلای فاطمیان بر مصر، مخفیانه به آنجا رفت . وی حامل نامه هایی از جانب حَسان بن مُفَرَّج (حک : ٤٠٤ـ ٤٢٠)، امیر رمله ، برای بنی قُرّه بود، اما به سبب خیانت بعضی دوستانش ، رجال حکومتی مصر مطّلع شدند و او را در بیست وششم ربیع الآخر همان سال در زندان خزانة البنود قاهره حبس کردند و در نهم جمادی الاولی مخفیانه در زندان به قتل رساندند (باخرزی ، همانجا؛ ابن خلّکان ، ج ٣، ص ٣٨١؛ صفدی ، همانجا؛ یافعی ، ج ٣، ص ٢٣؛ زرکلی ، ج ٤، ص ٣٢٧).
تهامی مردی متقی و پرهیزگار بود تا بدانجا که در استنساخ اشعار بُحْتُری چون به ابیاتی می رسید که وی به هجو کسی پرداخته بود، از نوشتن آن امتناع می کرد و می گفت که با خط خود بدی مردم را نمی نویسم (صفدی ، همانجا).
تازگی تعابیر، روانی بیان و شمول مطالب از ویژگیهای شعر اوست (باخرزی ، ج ١، ص ١٣٥؛ ابن خلّکان ، ج ٣، ص ٣٧٨ـ ٣٧٩؛ ذهبی ، همانجا). دیوان کوچک او در ١٨٩٣ در اسکندریه به چاپ رسید (حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٧٧١). بیشتر اشعار او در مدح امیران و اعیان شهرهایی بود که به آنها وارد می شد. از جمله ممدوحان او صاحب بن عبّاد (متوفی ٣٨٥) و قاضی محمدبن سلامة قُضاعی (متوفی ٤٥٤) بوده اند. وی قصایدی نیز در مدح اهل بیت دارد (افندی اصفهانی ، ج ٤، ص ١٩٦). شعر وی وسیلة ارتزاقش بود (ذهبی ؛ صفدی ، همانجاها؛ امین ، ج ٢، ص ٢١٤). مدحیات وی گویای جایگاه تاریخی و سیاسی سرزمین شام در زمان نفوذ دولت فاطمی در مصر و دولت سلجوقی در عراق و نیز تسلط امپراتوری روم شرقی بر آسیای صغیر است (برای اطلاع بیشتررجوع کنید به امین ، ج ٢، ص ٢١٤ـ ٢١٨).
ابن خلّکان (ج ٣، ص ٣٨١) به کتابی تاریخی از تهامی اشاره کرده که خود یک مجلد آن را دیده بوده است .
منابع :
(١) ابن خلّکان ؛
(٢) عبداللّه بن عیسی افندی اصفهانی ، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء ، چاپ احمدحسینی ، قم ١٤٠١ـ ؛
(٣) حسن امین ، مستدرکات اعیان الشیعة ، بیروت ١٤٠٨ـ١٤١٦/ ١٩٨٧ـ١٩٩٦؛
(٤) علی بن حسن باخرزی ، دمیة القصر و عُصرة أهل الْعَصر ، چاپ محمد تونجی ، ج ١، دمشق ?( ١٣٩١/١٩٧١ ) ؛
(٥) حاجی خلیفه ؛
(٦) محمدبن حسن حرّ عاملی ، امل الآمل ، چاپ احمد حسینی ، قسم ١، بغداد ?( ١٣٨٥ ) ؛
(٧) ذهبی ؛
(٨) زرکلی ؛
(٩) صفدی ؛
(١٠) عبداللّه بن اسعد یافعی ، مرآة الجنان و عبرة الیقضان ، بیروت ١٤١٧/١٩٩٧؛
(١١) یاقوت حموی .
/ داود الهامی /