دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٠٨٥
تونسی الایادی ،
علی بن محمد ، شاعر دربار فاطمی در قرن چهارم . از تاریخ ولادت او اطلاعی در دست نیست . اصل و نسب وی عرب (منسوب به اِیاد، شاخه ای از قبایل عرب قحطانی ) بودند. وی در شهر تونس متولد شد و در آنجا رشد کرد. سپس به شهر مهدیه ، رفت و در آنجا از شاعران و مداحان قائم (خلیفة دوم فاطمی ، حک : ٣٢٢ـ٣٣٤) و منصور (خلیفة سوم فاطمی ، حک : ٣٣٤ـ٣٤١) شد (دواداری ، ج ٦، ص ١١٧ـ ١١٨؛ نَیفَر، ج ١، ص ١١٤؛ د. اسلام ، چاپ دوم ، تکملة ١ـ٢، ذیل «علی بن محمد التونسی الایادی »؛ کحّاله ، ج ١، ص ٥٢). دورة مُعزّ، خلیفة چهارم (٣٤١ـ ٣٦٥)، را نیز درک کرد و برای او مدحیه ای سرود (حُصری ، ج ١، ص ٢٣٣ـ٢٣٤؛ ابن رشیق ، ١٩٧٢، ص ١٠٢؛ نیفر، همانجا). تونسی در لشکرکشی معزّ به قیروان از همراهی با او بازماند و زمانی که خواست به سپاهیان وی بپیوندد، در سرزمین روم اسیر و سپس آزاد شد (ابن رشیق ، ١٩٧٢، ص ١٠٢ـ١٠٣).
تونسی در سرودن اشعارِ خوب شهرت داشت و از دیگر مداحان خلفای فاطمی برتری یافت (دواداری ، ج ٦، ص ٢٥٣ـ ٢٥٤؛ نیفر، همانجا). به نوشتة نیفر (همانجا)، او از شعرای نامدار و در مغرب اسلامی مانند مُتَنَبّی در مشرق بود. شهرت تونسی در زمان خودِ او به اندلس رسید تا آنجا که محمدبن هانی اندلسی / ابن هانی اندلسی * (متوفی ٣٦٢)، شاعر بزرگ مغربی که در سفرش به افریقا شاعران ، از جمله تونسی ، او را هجو کرده بودند، ادعا نمود که فقط به هجائیة وی پاسخ خواهد داد. به نوشتة تونسی ، ابن هانی با این بیان نه تنها به او شرافت بخشیده ، بلکه او را هم طراز خود خوانده است (ابن رشیق ، ١٤٠١، ج ١، ص ١١١).
از تونسی سرودة کاملی به جا نمانده است . از طولانیترین و بهترین اشعار باقیمانده از وی ، قصیده ای در وصف ناوگان جنگی امیرقائم است که در عین روانی و بیان جزئیات ، شامل تشبیهاتی غریب است . بخشهایی از آن در منابع گوناگون آمده است ( رجوع کنید به حصری ، ج ٤، ص ١٠٧٣ـ١٠٧٥؛
مَقَّری ، ج ٤، ص ٥٧ـ ٥٨؛
نیفر، ج ١، ص ١١٥ـ١١٧). اشعاری تغزلی و ابیاتی در وصف طبیعت و اسب نیز از او در دست است ( رجوع کنید بهحصری ، ج ٢، ص ٣٦٤، ٣٦٧ـ ٣٦٨؛
نیفر، ج ١، ص ١١٤ـ ١١٥). دو قطعه از اشعار وی بر گرایش شیعی او دلالت دارد ( د. اسلام ، همانجا).
نیفر (ج ١، ص ١١٤) تاریخ مرگ تونسی را حدود ٣٦٥ ذکر کرده است .
منابع :
(١) ابن رشیق ، العمدة فی محاسن الشعر و آدابه و نقده ، چاپ محمدمحیی الدین عبدالحمید، بیروت ١٤٠١/١٩٨١؛
(٢) همو، قراضة الذهب فی نقد اشعار العرب ، چاپ شاذلی بویحیی ، تونس ١٩٧٢؛
(٣) ابراهیم بن علی حصری ، زهرالا´داب و ثمر الالباب ، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت : دارالجیل ، ( بی تا. ) ؛
(٤) ابوبکربن عبداللّه دواداری ، کنزالدّرر و جامع الغرر ، ج ٦، چاپ صلاح الدین منجد، قاهره ١٣٨٠/ ١٩٦١؛
(٥) عمررضا کحّاله ، معجم قبائل العرب القدیمة و الحدیثة ، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(٦) احمدبن محمد مقّری ، نفح الطیب ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٣٨٨/ ١٩٦٨؛
(٧) محمد نیفر، عنوان الاریب عمّا نشأ بالبلاد التونسیة من عالم ادیب ، تذییل و استدراک علی نیفر، بیروت ١٩٩٦؛
EI ٢ , suppl. fascs. ١-٢, Leiden ١٩٨٠, s.v. " ـ Al ¦â B . Muh ¤ammad A l-Tu ¦nis ¦â A l-Iya ¦d ¦â" (by M. Yalaoui).
/ زهرا نهاوندی /