تونِسَوی ، محمدسلیمان بن زکریا ، از افغانان خاندان جعفریه منسوب به تونسه در منطقة دیره غازی خان سرحد پاکستان ، و از مشایخ سلسلة چشتیه * . برخی او را توسوی منسوب به توسه (ضبط دیگرِ تونسه ) خوانده اند (برای نمونه رجوع کنید به حسنی ، ج ٧، ص ٢٠٨). وی در ١١٨٤ در قریة گرگوجی در سی میلی تونسه / توسه به دنیا آمد. در کودکی پدرش را از دست داد (همانجا). در چهار سالگی نزد شخصی به نام ملا یوسف جعفر شروع به آموختن قرآن کرد و طی سالها قرآن را حفظ نمود (قاسم محمود، ذیل «تونسوی ، خواجه محمدسلیمان »). همچنین در آغاز تحصیل کتابهایی همچون گلستان ، بوستان و پندنامة عطار را فراگرفت و زبان فارسیش را تکمیل نمود و پس از فراگرفتن ادبیات فارسی در تونسه ، به کوت متهن رفت و نزد قاضی محمد عاقل خان صرف و نحو و منطق و فقه را فراگرفت (منزوی ، ج ٣، ص ٢٠٢٩ـ٢٠٣٠؛ اختر راهی ، ١٤٠٠، ج ٢، ص ٦٧٨؛ قدوسی ، ص ٦٣٠ـ٦٣٢؛ عالم فقری ، ص ٣٢٤ـ ٣٢٥)، سپس با نورمحمد مَهارونی (مَهاروی )، از مشایخ چشتیه ، بیعت کرد و طریقت را از او فراگرفت و کتابهای فارسی همچون آداب الطالبین اثر شیخ محمد چشتی احمدآبادی ، فقرات نوشتة خواجه عبیداللّه احرار نقشبندی ، لوایح جامی ، فصوص الحکم ابن عربی را نزد او خواند (حسنی ، همانجا).

تونسوی در ٢١ سالگی منصب خلافت یافت ، در تونسه اقامت گزید و به ارشاد مردم پرداخت ، عدة بسیاری به حلقة ارادت وی در آمدند، ریاست سلسلة چشتیه در ناحیة پنجاب و شمال غربی هند با وی بود. کراماتی را به او نسبت داده اند ( رجوع کنید به منزوی ، ج ٣، ص ٢٠٣٠؛ حسنی ، همانجا؛ قدوسی ، ص ٦٣٨ـ ٦٤٠؛ د. اردو ، ذیل «محمدسلیمان تونسوی چشتی »). گروهی به نام سلیمانیه نیز احتمالاً منتسب به او هستند ( رجوع کنید به منزوی ، ج ١١، ص ١٠٣٩). ناحیه ای که تونسوی در آن می زیست (منطقة سرحد و پنجاب ) در آن عصر با حوادث مختلفی روبرو بود: کشمکشهای سیکها و مسلمانان برای تسلط بر منطقه ، مبارزات سیداحمد بَریلوی * ، تضعیف قدرت شاهان مغول هند، و اقدامات انگلیس برای تسلط بر کل هند. در این اوضاع و احوال ، راهی که تونسوی در پیش گرفته بود تعلیم طالبان علم و تربیت سالکان طریقت بود. وی دارالعلوم و مدرسة بزرگی در تونسه بنا کرد که دو هزار تن در آن آموزش دیدند (عالم فقری ، ص ٣٣٠؛ قاسم محمود، همانجا). در مدرسة او برای مدرّسان و طالبان علم ، امکانات و ضروریات زندگی نیز فراهم بود ( د. اردو ، همانجا). تونسوی در آنجا کتابهای فارسی همچون فوائدالفؤاد اثر حسن دهلوی ، آداب الطالبین ، لوایح و نفحات الانس جامی و متونی مانند احیاءالعلوم غزالی و فصوص الحکم و الفتوحات المکیة ابن عربی را تعلیم می داد (قدوسی ، ص ٦٦٢).

تونسوی مذهب حنفی داشت و در عین تقید کامل به سنّت و اصول شرعی و اهتمام در ترویج دین ، بنای طریقت را بر صلح کل و پرهیز از رنجاندن خلق نهاده بود (نظامی ، ج ١، ص ٣٤٨؛ قدوسی ، ص ٦٥٧؛ انوار اصفیاء ، ص ٥٤٥ ـ٥٤٦).

برای او خلفای بسیاری بر شمرده اند که از آن جمله اند: خواجه شمس الدین سیالوی ، خواجه اللّه بخش تونسوی ، نورجهانیان بَهاوَلپوری ، فاضل شاه گرهی افغانان . در کتاب تاریخ مشایخ چشت نام ٦٣ تن از کسانی که از او خرقه گرفته اند، آمده (به نقل منزوی ، ج ٣، ص ٢٠٢٩ـ٢٠٣٠) و اختر راهی در کتاب تذکرة علمای پنجاب (ج ٢، ص ٦٨١) هشت تن از خلفای او را ذکر کرده است . نخستین و برترین خلیفة او سیدمحمدعلی خیرآبادی (متوفی ١٢٦٦) بود (قدوسی ، ص ٦٦٨) که به تدریس مثنوی مولوی نامبردار بود ( انوار اصفیاء ، ص ٥٥٦).

تونسوی در ١٢٦٧ در تونسه وفات یافت و در همانجا دفن شد. این مصرع از یک قطعة فارسی است که به عنوان مادّه تاریخ وفات او گفته شده است : بگفت «او آفتاب چشتیان بود». آرامگاه وی در تونسه زیارتگاه است (قاسم محمود، همانجا؛ قدوسی ، ص ٦٦٤). نواب بهاولپور هفتادهزار روپیه هزینه کرد و مقبرة او را با سنگ مرمر بنا نهاد (عالم فقری ، ص ٣٣٣؛ اختر راهی ، ١٤٠٠، ج ٢، ص ٦٨٠).

تونسوی به فارسی و پنجابی شعر می سرود، اما اثر مکتوب مستقلی از وی به جا نمانده است ( د.اردو ، همانجا). شرح احوال و افادات و ملفوظات او در کتابهای متعددی که مریدانش گرد آورده اند، بیشتر به فارسی و بعضاً به اردو، آمده است ، از جمله در گلشن اسرار به فارسی اثر میان محمد درزی ، بعدها خدابخش جراح تونسوی گزیده ای از این کتاب را با عنوان منتخب الاسرار فراهم آورد (منزوی ، ج ٤، ص ٢٤٩٧، ج ١١، ص ١٠٣٨ـ١٠٣٩)؛ مناقب سلیمانی به فارسی از نبی بخش متخلص به غمگین (همان ، ج ١١، ص ١٠٣٩)؛ نافع السالکین به فارسی از مولانا امام الدین غلام شاه بن میان تاج محمود، صاحبزاده محمدحسین للهی این کتاب را به اردو ترجمه کرده است (همان ، ج ٣، ص ٢٠٥٢ـ٢٠٥٣، ج ١١، ص ١٠٤٠؛ اختر راهی ، ١٣٦٥ ش ، ص ١٣٠)؛ مثنوی فیض محتوی از موسی بزدار چشتی سلیمانی (منزوی ،

ج ١١، ص ١٠٦٨ـ١٠٦٩)؛ مثنوی راز حضرت خواجه محمد سلیمان از مولوی محمدحسین پیشاوری تونسوی (همان ، ج ١١، ص ١٠١٣)؛ مناقب المحبوبین از حاجی محمد نجم الدین سلیمانی (اخترراهی ، ١٤٠٠، ج ٢، ص ٦٨١)؛ مناقب شریف از احمدیار (منزوی ، ج ٣، ص ٢٠٢٩، ج ١١، ص ١٠١٤ـ١٠١٦)؛ راحت العاشقین از مولوی محمد به فارسی ، منزوی (ج ٣، ص ١٤٦٩، ج ١١، ص ١٠١٧) این کتاب را به نظام الدین احمد بداؤنی نسبت داده است ؛ و حُلیة مبارک ، منظومه ای به فارسی از مولوی عبدالرحمان خیرپوری (همان ، ج ٨، ص ١٢٨٩؛ برای کتابهای دیگر رجوع کنید بههمان ، ج ٣، ص ٢٠٢٩، ٢٠٤٣، ج ١١، ص ١٠١٤ـ ١٠١٦، ١٠٢١ـ١٠٢٢، ج ١٤، ص ٨٠٨).

علاوه بر آثاری که به نظم و نثر در شرح احوال و اقوال تونسوی تألیف شده ، برخی از شاعران نیز در سروده های خود به ستایش از او پرداخته اند، مانند مسکین ، شاعر فارسی گوی هند ( رجوع کنید بهمنزوی ، ج ٨، ص ١٢٥٨).

منابع :
(١) سفیر اختر راهی ، تذکرة علمای پنجاب ، لاهور ١٤٠٠/١٩٨١؛
(٢) همو، ترجمه های متون فارسی به زبانهای پاکستانی ، اسلام آباد ١٣٦٥ ش ؛
(٣) اردو دائرة معارف اسلامیّه ، لاهور ١٣٨٤ـ١٤١٠/ ١٩٦٤ـ١٩٨٩، ذیل «محمد سلیمان تونسوی چشتی »؛
(٤) انوار اصفیاء ، لاهور: غلام علی اَیندسنز، ١٩٨٥؛
(٥) عبدالحی حسنی ، نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر ، ج ٧، حیدرآباد دکن ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٦) عالم فقری ، تذکره اولیائی پاکستان ، لاهور ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٧) سیدقاسم محمود، انسائیکلو پیدیا پاکستانیکا ، لاهور: فیصل ، ( بی تا. ) ؛
(٨) اعجاز الحق قدوسی ، تذکره صوفیائی پنجاب ، کراچی ١٩٩٦؛
(٩) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ، اسلام آباد ١٣٦٢ـ١٣٧٠ ش ؛
خلیق احمد نظامی ، تاریخ مشایخ چشت ، ج ١،

(١٠) دهلی ١٩٨٠.

/ اکبر ثبوت /