توکّل ، اصطلاحی دینی و عرفانی و اخلاقی . توکل در لغت به معنای «اظهار عجز در کاری و اعتماد کردن به دیگری » است و در اصطلاح و اختصاصاً وقتی «دیگری » خدا باشد، اطمینان به خدا و یأس از مردم و تسلیم خدا بودن و تنها به او اعتماد کردن است ( رجوع کنید بهجوهری ؛ ابن فارِس ؛ مرتضی زبیدی ؛ صفی پوری ؛ بستانی ، ذیل «وکل »). بر این اساس ، متوکل کسی است که می داند خدا رزق و امر او را کفالت می کند و ازینرو فقط به او متکی است و امید به غیر او ندارد (ابن منظور، ذیل «وکل »).

١) در قرآن و تفاسیر. مصدر توکل در قرآن نیامده ،اما مشتقات و واژه های هم ریشه با آن هفتاد بار، مرتبط با مضامین گوناگون ، به کار رفته است . نسبت میان توکل و ایمان را می توان مهمترین مضمونی دانست که در قرآن در بارة توکل آمده است . تکرار عبارت «و عَلی اللّهِ فَلْیَتَوَکَلِالمُؤمنون » در سوره های متعدد قرآن (آل عمران : ١٢٢،١٦٠؛ مائده : ١١؛ توبه : ٥١؛ ابراهیم : ١١؛ تغابن : ١٣؛ مجادله :١٠) حاکی از اهمیت این نسبت است . گذشته از این عبارت ، که بصراحت توکل را لازمة ایمان می شمارد، آیات متعدد دیگری نیز بر این مطلب دلالت دارد و از ایمان و توکل در کنار هم سخن می گوید ( رجوع کنید به ملک : ٢٩؛ یونس : ٨٤؛ مائده : ٢٣؛ شوری ': ٣٦؛ نحل : ٩٩؛ انفال : ٢). در قرآن توکل و تقوا در کنار هم به کار رفته (طلاق : ٢ـ٣) و از صبر نیز همراه با توکل یاد شده است (نحل : ٤٢؛ عنکبوت : ٥٩). بر این اساس ، توجه به مفاهیم ایمان * و تقوا * و صبر * در درک عمیقتر مفهوم قرآنی توکل اهمیت دارد.

از مضامین جالب توجه در آیات مرتبط با توکل ، متوکل بودن پیامبران الاهی است ؛ همچنانکه نوح و هود و شعیب علیهم السلام به قوم خویش می گویند که به خداوند توکل کرده اند (یونس : ٧١؛ هود: ٥٦، ٨٨) و ابراهیم علیه السلام نیز به خداوند می گوید: «ربَّنا عَلَیکَ تَوَکَّلْنا» (ممتحنه : ٤). پیروان شُعَیب هم خطاب به کافران قوم می گویند که بر خدا توکل کرده اند (اعراف : ٨٩).

از واژه های هم ریشه با توکل که در قرآن مکرر به کار رفته ، « وکیل » است . این واژه در قرآن کاربردهای متفاوتی دارد: به معنای «گواه » و «شاهد» (مثلاً، یوسف : ٦٦؛ قصص : ٢٨)؛ در بارة پیامبر اسلام صلی اللّه علیه وآله وسلم ، آنجا که خداوند خطاب به او می گوید که تو وکیل (گماشته و مسلط ) بر مردم برای هدایت آنها نیستی و رسالت تو فقط ابلاغ پیام است (شوری ': ٦؛ اسراء: ٥٤؛ یونس : ١٠٨؛ انعام : ٦٦، ١٠٧؛ زمر: ٤١؛ فرقان : ٤٣) و در بارة خداوند که وکیلِ (حافظ ) وحی در قلب پیامبر (اسراء: ٨٦؛ نیز رجوع کنید بهطَبْرِسی ، ج ٦، ص ٦٧٦)، وکیلِ (حافظ و حامی ) بندگان در مقابل شیطان (اسراء: ٦٥؛ نیز رجوع کنید به طبرسی ، ج ٦، ص ٦٥٨؛ طباطبائی ، ج ١٣، ص ١٤٧؛ برای نمونه های دیگر کاربرد وکیل به معنای حافظ و حامی و مدافع رجوع کنید بهنساء: ١٠٩؛ اسراء: ٦٨) و یگانه وکیلِ کارسازی است که می توان همة امور خویش را به او واگذارد، به او اعتماد کامل کرد و او را در تدبیر و کفالت کار خویش کافی دانست (احزاب : ٣، ٤٨؛ آل عمران : ١٧٣؛ نساء: ٨١، ١٣٢، ١٧١؛ اسراء: ٢؛ مزّمّل : ٩). بر این اساس ، وکیل از اسماءاللّه به شمار می آید و همین کاربرد اخیر است که آن را با معنای اصطلاحی توکل پیوند می دهد (نیز رجوع کنید بهتفلیسی ، ص ٣٠٨ـ٣٠٩، که برای وکیل در قرآن چهار وجه برمی شمرد: پروردگار، نگاه دارنده و بازدارنده ، گماشته ، و گواه ).

در تفسیر آیات مرتبط با توکل ، مفسران معانی چندی برای توکل ذکر کرده و مطالبی در شرح آن آورده اند. طبری در امور به خدا اعتماد کردن (ج ٩، ص ٣)، امر خود را به او واگذاردن و به قضای او راضی بودن (ج ١٠، ص ١٦) و منقاد و تسلیم او بودن (ج ١٩، ص ١٨) را در معنای توکل آورده است . شیخ طوسی توکل به خداوند را تفویض امر به او بر اساس اطمینان به حسن تدبیرش (ج ٣، ص ٣٢، ج ٥، ص ٣٣٠، ٤٠٩)، تسلیم بودن به امر خدا همراه با اطمینان و رضایت (ج ٥، ص ١٣٦)، اعتماد به تفضل خدا و حسن تدبیر او (ج ١٠، ص ٧٢) معنی می کند و در جایی آن را با اطاعت از اوامر خدا پیوند می دهد (ج ٦، ص ١١). او توکل را از صفات مؤمنان می شمارد (ج ٦، ص ١٦٧) و در موضعی آن را واجب می انگارد (ج ٩، ص ١٦٨). به گفتة زمخشری توکل ، به معنای امور را فقط به خدا تفویض کردن و فقط از او ترسیدن و به او امید داشتن است (ج ٢، ص ١٩٦) و شرط آن ، سالم و خالص کردن نفس برای خداست (ج ٢، ص ٣٦٤). طبرسی توکل را تفویض امور به خدا، خرسندی از تقدیر او، و اعتماد به او و حسن تدبیرش (ج ٩، ص ٥٠، ج ١٠، ص ٤٥٢، ٤٦٠ـ٤٦١، ٤٩٥)، تسلیم امر خدا بودن و به فعل و حکمش رضایت دادن (ج ٤، ص ٨٤٦، ج ٦، ص ٤٥٠) و اِسناد امور به خدا (ج ٥، ص ١٩٣) معنی کرده و حقیقت توکل را تمسک به طاعت خدا و ترک معصیت او (ج ٥، ص ٢٥٩، ٢٨٧) دانسته است . به نظر فخررازی ، توکل به خداوند آخرین درجة سیر الی اللّه است (ج ١٨، ص ٨٢) و عبارت است از تسلیم بودن به امر خدا و اعتماد کردن به فضل او (ج ١٥، ص ١٧٧)، تفویض همة امور به خدا و اعتماد به او در همة احوال (ج ١٧، ص ١٤٦، ج ٢٤، ص ١٧٣). او در تفسیر آیة ١٥٩ سورة آل عمران می گوید که امر به مشاوره با امر به توکل منافاتی ندارد؛ توکل آن است که انسان اسباب ظاهری را رعایت کند، اما قلباً به این اسباب تکیه نکند و تنها به ریسمان حق چنگ زند (ج ٩، ص ٦٨). او در تفسیر عبارت «و علی اللّه فلیتوکّلِ المؤمنون » هم می گوید که مؤمنان همواره مطیع خدایند و در اقامة طاعات الاهی از هیچکس نمی ترسند (ج ١١، ص ١٨٢). به نظر رشیدرضا، توکل همراه با رعایت اسباب است و ترک اسباب به بهانة توکل برخاسته از جهل به شرع یا فساد در عقل است . بنا به استدلال او، توکل که امری قلبی است و عمل به اسباب ــ که به واسطة اعضا و جوارح است و انسان به مقتضای فطرت الاهی خویش مأمور به انجام دادن آن است ــ دو امر وجوبی اند که میانشان جدایی نیست (ج ٤، ص ٢٠٧ـ ٢٠٨، ج ٩، ص ٥٩٣، نیز رجوع کنید به ج ١٠، ص ٣٦، ١٥١ـ١٥٣). طباطبائی توکل را واگذاردن تدبیر خود به خدا، مشیت او را پذیرفتن و او را وکیل خود کردن در تدبیر امور (ج ١٩، ص ٢٣٢) معنی می کند و لازمة آن را برتری دادن ارادة خدا بر ارادة خود و عمل به احکام او می داند (ج ١٩، ص ٣١٤). به نظر او نیز توکل به معنای الغای اسباب ظاهری نیست ، بلکه سلب اعتماد از این اسباب و اعتماد کردن به خداوند است که همة اسباب به مشیت اوست (ج ٩، ص ١١٧).

در تفاسیر عرفانی قرآن به موضوع توکل توجهی خاص شده است ، از جمله میبدی در کشف الاسرار و عدة الابرار حقیقت توکل را رضا و تسلیم به قضا و قدر می داند و می گوید توکل شرط ایمان (ج ٨، ص ١٢ـ١٣) و نشان یقین و ثمرة توحید است (ج ٥، ص ٢٤٥). او برای توکل دو درجه ذکر می کند: توکل عام و توکل خاص که از آنِ راضیان است ( رجوع کنید بههمان ، ج ٥، ص ٢٤٥ـ ٢٤٧). در بیان السعادة فی مقامات العبادة (سلطانعلیشاه ، ج ١، ص ٣١٠) توکل مفهومی نزدیک به مفاهیم تسلیم و تفویض دانسته شده و آمده است که این سه مفهوم به معنای یکدیگر به کار می روند و فرق آنها بسیار دقیق است . برای بحث عرفانی توکل رجوع کنید بهبخش سوم مقاله ؛ نیز رجوع کنید بهتفویض * ؛ تسلیم *

منابع :
(١) علاوه بر قرآن ؛
(٢) ابن فارس ؛
(٣) ابن منظور؛
(٤) بطرس بستانی ، محیط المحیط : قاموس مطوّل للّغة العربیّة ، بیروت ١٩٨٧؛
(٥) حبیش بن ابراهیم تفلیسی ، وجوه قرآن ، چاپ مهدی محقق ، تهران ?( ١٣٤٠ ش ) ؛
(٦) اسماعیل بن حماد جوهری ، الصحاح فی اللغة والعلوم ، چاپ ندیم مرعشلی و اسامة مرعشلی ، بیروت ١٩٧٤؛
(٧) محمد رشیدرضا، تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار ، ( تقریرات درس ) شیخ محمد عبده ، مصر، ج ٤، ١٣٧٣، ج ٩، ١٣٦٧، ج ١٠، ١٣٦٩؛
(٨) زمخشری ؛
سلطانمحمدبن حیدر سلطانعلیشاه ، بیان السعادة فی مقامات العبادة ،

(٩) تهران ١٣٤٤ ش ؛
(١٠) عبدالرحیم بن عبدالکریم صفی پوری ، منتهی الارب فی لغة العرب ، چاپ سنگی تهران ١٢٩٧ـ ١٢٩٨، چاپ افست ١٣٧٧؛
(١١) طباطبائی ؛
(١٢) طبرسی ؛
(١٣) طبری ، جامع ؛
(١٤) طوسی ؛
(١٥) محمدبن عمر فخررازی ، التفسیرالکبیر ، قاهره ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
(١٦) محمدبن محمد مرتضی زبیدی ، تاج العروس من جواهرالقاموس ، چاپ سنگی مصر ١٣٠٦ـ١٣٠٧/ ١٨٨٨ـ١٨٩٠؛
(١٧) احمدبن محمد میبدی ، کشف الاسرار و عدة الابرار ، چاپ علی اصغر حکمت ، تهران ١٣٦١ ش .

/ مالک حسینی /

٢) در حدیث و اخلاق . در احادیث مضامین بسیاری در تبیین و اهمیت توکل آمده و بر آن تأکید و سفارش شده است (برای نمونه رجوع کنید بهابن ماجه ، ج ٢، ص ١٣٩٤ـ ١٣٩٥؛
کلینی ، ج ٢، ص ٦٣ـ ٦٥؛
متقی ، ج ٣، ص ١٠٠ـ١٠٥؛
مجلسی ، ج ٦٨، ص ١٣٥، ١٣٨، ١٤٣، ١٤٧، ١٥٣). بنا بر حدیثی از پیامبر اکرم ، معنای توکل آن است که بنده بداند آفریدگان هیچ سود و زیانی برای او ندارند و فقط به خداوند امیدوار باشد و از غیر او نهراسد و تنها برای او کار کند. بر اساس این حدیث ، توکل بر خدا راه دستیابی به یقین است و کسب صفاتی چون صبر و رضا و زهد و اخلاص از نتایج و آثار توکل است ( رجوع کنید بهابن بابویه ، ١٣٦١ ش ، ص ٢٦١؛
نیز رجوع کنید بههمو، ١٤٠٤، ج ١، ص ٥٤؛
کلینی ، ج ٢، ص ٥٧). اهمیت توکل بدان پایه است که امام علی ، بنا بر حدیثی از امام صادق ، توکل را، در کنار تفویض امور به خدا و رضا به قضای او و تسلیم در برابر اوامر او، ارکان چهارگانة ایمان برشمرده است ( رجوع کنید بهکلینی ، ج ٢، ص ٤٧؛
نیز رجوع کنید بهحِمْیَری ، ص ٣٥٤، که حدیثی به همین مضمون را از امام رضا علیه السلام نقل کرده است ). همچنین بنا بر حدیثی از حضرت رضا ــ که در آن ایمان برتر از اسلام ، تقوا برتر از ایمان و یقین برتر از تقوا دانسته شده ــ توکل بر خدا یکی از اجزای یقین است ( رجوع کنید به کلینی ، ج ٢، ص ٥٢). در حدیث جنود عقل و جهل امام صادق ، توکل از جنود عقل و ضد حرص معرفی شده است ( رجوع کنید بههمان ، ج ١، ص ٢١؛
برای تفصیل بیشتر در بارة ارتباط توکل و حرص رجوع کنید به مازندرانی ، ج ١، ص ٢٢٧ـ ٢٢٨). در بخشی دیگر از این حدیث طولانی ، امام به نقل از لقمان حکیم ، دنیا را به دریایی عمیق و تقوا را به کشتی و توکل را به بادبان آن کشتی تشبیه کرده است ( رجوع کنید بههمان ، ج ١، ص ١٦).

در احادیث مرتبط با توکل ، مکرراً بر این مضمون که خداوند امور بندة متوکل را کفایت می کند و همو برای رساندن روزی وی کافی است ، تأکید شده ، بدان پایه که گویی توصیة به توکل برای ایجاد اطمینان به کفایت رزق و روزی و انجام شدن همة امور به دست خدا بوده است . در برخی از احادیث به آیة «و مَنْ یتوکّل علی اللّه فهوحَسبُهُ» (طلاق :٣) استشهاد شده است ( رجوع کنید بهابن حنبل ، ج ١، ص ٣٠، ٥٢؛
کلینی ، ج ٢، ص ٦٣ـ ٦٥؛
نهج البلاغة ، خطبة ٩٠؛
حویزی ، ج ٥، ص ٣٥٨ـ٣٥٩).

یکی دیگر از مضامینی که در احادیث ، همراه با توکل بسیار به کار رفته ، تطیر و طیره به معنای فال بد زدن

است . در این احادیث ، ضمن ناپسند شمردن تطیر، راه بر طرف کردن آن ، توکل به خدا دانسته شده است ( رجوع کنید بهابن ماجه ، ج ٢، ص ١١٧٠؛
ابوداوود، ج ٢، ص ٢٣٠؛
کلینی ، ج ٨، ص ١٩٨؛
حرّ عاملی ، ج ١١، ص ٣٦١ـ٣٦٢؛
نیز رجوع کنید بهتفـأّل و تطیـّر * ). همچنین در چند حدیث نبوی که بخاری (ج ٧، ص ١٨٣) و ابن حنبل (ج ٤، ص ٢٥١، ٢٥٣) و دیگران روایت کرده اند، به کارگیری روشهایی چون سوزاندن با آتش (کَیّ) و استفاده از تعویذ (رُقْیه ) برای درمان بیماریها منافی با توکل دانسته شده است . در توضیح این حدیث ، از جمله گفته شده است که مراد از آن اتکای به آن روشها و اعتقاد به کارآیی آنها، بدون قید و شرط ، است (ابن اثیر، ج ٢، ص ٢٣٢، ج ٤، ص ١٨٤؛
مجلسی ، ج ١، ص ٦٨ـ٧٠).

توکل بر خدا با توجه کردن به اسباب مادّی و کار و تلاش منافاتی ندارد. بنا بر حدیثی مشهور، مردی نزد پیامبر اکرم آمد و پرسید: شترم را آزاد بگذارم و توکل کنم یا اینکه آن را ببندم و توکل کنم ؟ پیامبر در پاسخ او فرمود: «اِعقِلها و توکّل » (آن را ببند و توکل کن ؛
تِرْمِذی ، ج ٤، ص ٧٧، ج ٥، ص ٤١٧؛
ابن حِبّان ، ج ٢، ص ٥١٠؛
ابن بابویه ، ١٣٨٧، ص ٣٦٢؛
طَبْرِسی ، ص ٥٥١). بدین جهت ، پیامبر کسانی را که برای کسب روزی تلاش نمی کردند، نه تنها متوکل نمی دانست که آنان را متّکل (سربار) می خواند (نوری ، ج ١١، ص ٢١٧).

در علم اخلاق نیز به توکل بسیار توجه شده است . خواجه نصیرالدین طوسی (ص ١١٥ـ١١٦) توکل را یکی از انواع دوازده گانة اخلاق ، که ذیل فضیلت عدالت قرار می گیرند، آورده و آن را به معنای زیادت و نقصان و تعجیل و تأخیر نطلبیدن در اموری دانسته است که قدرت و کفایت و اندیشة بشری مجال تصرف در آنها را ندارد. از سوی دیگر، وی (ص ٢٥٧) معتقد است کسانی که منتظر کمک خلق می نشینند و این کار را توکل می نامند، به تنهایی و انفراد میل کرده ، از فضیلت بی بهره می مانند.

محمدمهدی نراقی (ج ٣، ص ٢٢٣ـ٢٢٤) توکل را از نظر قوّت و ضعف دارای سه درجه دانسته است : درجة نخست آنکه حال متوکل در اعتماد به خدا مانند حال وی در اعتماد به یک وکیل باشد. این درجه ، که ضعیفترین درجة توکل است ، فراوان یافت می شود و بقای آن در شخص طولانی است و با تدبیر و اختیار منافاتی ندارد. درجة دوم اینکه حال متوکل با خدا مانند حال طفل با مادرش باشد که جز او را نمی شناسد و به غیر او پناه نمی برد و جز او به کسی اعتماد نمی کند. فرق این حالت با حالت اول آن است که در اینجا متوکل فقط به کسی که بر او توکل کرده ، توجه می کند و حتی در دلش هم به توکل خود هیچ التفات و توجهی ندارد. دوام چنین توکلی در فرد، اندک است و فقط خواص به آن دست می یابند. درجة سوم و بالاترین درجة توکل آن است که حال متوکل در افعال و کردار خود در برابر خدا مانند حالت مرده ای در دستهای مرده شوی باشد و همانگونه که مرده شوی جسم بی اختیار میت را حرکت می دهد، حرکت وی نیز تحت قدرت خداوند می باشد. تفاوت این درجه با درجة دوم آن است که در آنجا متوکل ، دعا و تضرع را همچون طفل نسبت به مادرش ترک نمی کند، اما در این حالت چه بسا شخص متوکل به سبب اعتماد به کرم و عنایت پروردگار، دعا و تضرع به درگاه او را نیز ترک نماید. این درجه از توکل بسیار نادر و مرتبة صدیقین است (نیز رجوع کنید بهبخش ٣).

منابع :
(١٨) علاوه بر قرآن ؛
(١٩) ابن اثیر، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر ، چاپ صلاح بن محمدبن عویضه ، بیروت ١٤١٨/١٩٩٧؛
(٢٠) ابن بابویه ، التوحید ، چاپ هاشم حسینی طهرانی ، قم ١٣٨٧؛
(٢١) همو، عیون اخبار الرضا ، چاپ حسین اعلمی ، بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(٢٢) همو، معانی الاخبار ، چاپ علی اکبر غفاری ، قم ١٣٦١ ش ؛
(٢٣) ابن حبان ، صحیح ابن حبّان بترتیب ابن بلبان ، ج ٢، چاپ شعیب ارنؤوط ، بیروت ١٤١٤/١٩٩٣؛
(٢٤) ابن حنبل ، مسندالامام احمدبن حنبل ، بیروت : دارصادر، ( بی تا. ) ؛
(٢٥) ابن ماجه ، سنن ابن ماجة ، استانبول ١٤٠١/١٩٨١؛
(٢٦) سلیمان بن اشعث ابوداوود، سنن ابی داود ، چاپ سعید محمد لحام ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٢٧) محمدبن اسماعیل بخاری جعفی ، صحیح البخاری ، استانبول ١٤٠١/١٩٨١؛
(٢٨) محمدبن عیسی ترمذی ، سنن الترمذی ، استانبول ١٤٠١/١٩٨١؛
(٢٩) حرّ عاملی ؛
(٣٠) عبداللّه بن جعفر حمیری ، قرب الاسناد ، قم ١٤١٣؛
(٣١) عبدعلی بن جمعه حویزی ، تفسیر نورالثقلین ، چاپ هاشم رسولی محلاتی ، قم ١٣٧٠ ش ؛
(٣٢) علی بن حسن طبرسی ، مشکاة الانوار فی غررالاخبار ، نجف ١٣٨٥/١٩٦٥؛
(٣٣) علی بن ابی طالب (ع )، امام اول ، نهج البلاغة ، چاپ صبحی صالح ، قاهره ١٤١١/١٩٩١؛
(٣٤) کلینی ؛
(٣٥) محمدصالح بن احمد مازندرانی ، شرح اصول الکافی ، با تعلیقات ابوالحسن شعرانی ، چاپ علی عاشور، بیروت ١٤٢١/٢٠٠٠؛
(٣٦) علی بن حسام الدین متقی ، کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال ، چاپ بکری حیّانی و صفوة سقا، بیروت ١٤٠٩/١٩٨٩؛
(٣٧) مجلسی ؛
(٣٨) مهدی بن ابی ذر نراقی ، جامع السعادات ، چاپ محمد کلانتر، نجف ١٣٨٧/١٩٦٧، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٣٩) محمدبن محمد نصیرالدین طوسی ، اخلاق ناصری ، چاپ مجتبی مینوی و علیرضا حیدری ، تهران ١٣٦٠ ش ؛
(٤٠) حسین بن محمدتقی نوری ، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل ، قم ١٤٠٧ـ ١٤٠٨.

/ محسن معینی /

٣) در تصوف و عرفان . توکل یکی از مقامات عرفانی ، به معنای اعتماد و امیدِ تمام به خدا و قطع اعتماد و امید از مخلوقات یا اسباب و وسایط است .

توکل ، به معنای متعارف ، کار خویش را به دیگری سپردن است ، با اعتماد به کفایت او، که حاصل آن اطمینان و آرامش است . در آثار عرفانی نیز به همین کاربرد متعارف کلمه توجه شده است . غزالی در احیاء علوم الدین (ج ٥، ص ١٣٦)، پس از بیان ریشة لغوی واژه و مشتقات آن ، توکل را به معنای اعتماد قلب ، فقط به وکیل دانسته و وکالت در خصومت (وکالت حقوقی ) را مثال زده و شروط لازم را برای وکیل بر شمرده که از آن جمله هدایتگری ، قدرت و شفقت است . وی تحقق وثوق و اطمینان شخص به وکیل را در گرو احراز این صفات می داند. بنا بر شرح التعرف (مُسْتَمْلی ، ج ٣، ص ١٢٩٨)، توکیل کار خود را به دیگری (خلق ) سپردن و توکل کار خویش را به حق سپردن است . به نظر می رسد درست تر آن است که توکیل در بافت و زمینة عرفی به کار می رود و متعلَّق توکل فقط خداست . به این معنا، توکل یعنی سپردن کار خویش به خدا، با همان اطمینان و جمعیت خاطری که انسان کار خود را به وکیل یا مباشر معتمد و با کفایت خویش می سپارد. عرفا و مشایخ نیز در جاهای متعدد توکل را اعتماد و امید به خدا معنا کرده اند؛
اعتماد و امیدی که مبدأ آن حسن ظن به خدا و منتهایش آرامش و اطمینان قلبی است (ابونصر سَرّاج ، ص ٥٣؛
هُجویری ، ص ١٤٦؛
قُشَیری ، ص ١٦٦؛
عطار، ص ٤٦٢، ٧٢٩؛
ابن عربی ، سفر ١٤، ص ١٥٢).

در متون عرفانی توکل در زمرة مقامات آمده است ( رجوع کنید به قشیری ، ص ٤٧٥ـ٤٧٦؛
عزالدین کاشانی ، ص ٣٩٦). ابونصر سرّاج (ص ٥١ ـ٥٣) آن را پس از مقام صبر و ابوطالب مکّی (ج ٢، ص ٢٠) پس از زهد و هر دو پیش از مقام رضا آورده اند. در صوفی نامه (عبّادی ، ص ١١٠) تصوف به دو رکن اَعمال و احوال تقسیم شده و توکل جزو اعمال منتهیان آمده است . ابن عربی (سفر ٤، ص ٢٥٤) نیز توکل را، در کنار یقین و صبر و عزیمت و صدق ، از اعمال باطنی می شمارد.

غزالی (ج ٥، ص ١١٨) توکل را مانند دیگر ابواب ایمان متشکل از سه رکن علم و حال و عمل دانسته است . علم ، اصل و به تعبیری پیش فرض توکل است ، عمل ثمره و نتیجة آن ، و حال همان است که از مفهوم توکل مراد می شود و هر چه در بیان توکل گفته شود، تعبیرِ آن حال است (همان ، ج ٥، ص ١٣٦؛
اِسْنَوی ، ج ٢، ص ١٣٨). منظور از علمْ توحید یا ایمان است ، یعنی باور و تصدیق قلبی به قدرت و روزی بخشی و عزت و حکمت وکیل مطلق (خداوند) و اینکه منع و عطای او به اقتضای عزت و حکمت اوست (ابوطالب مکّی ، ج ٢، ص ٣؛
غزالی ، ج ٥، ص ١٣٤ـ١٣٦). قوّت توکل به میزان علم و معرفت به وکیل است (سهروردی ، ص ٥٠٠). به گفتة احمدبن حنبل علم است که صوفیان را به توکل می نشاند ( رجوع کنید بهعطار، ص ٢٦١). این علم باید به مرتبة یقین برسد، یعنی یقین به تحقق وعدة خداوند، و یقین هر کس بیشتر باشد توکل او درست تر است (نَسَفی ، ص ٣٣٥ـ٣٣٦؛
اَبَرقوهی ، ص ٣٢٣).

به گفتة نقشبندی خالدی (ج ٢، ص ٣٢٢)، توکل چیزی نیست مگر کامل شدن یقین به خداوند. اما علم شرط کافی نیست ، زیرا ممکن است نفس انسان ضعیف باشد و دچار وهم و اضطراب گردد و از توکل او کاسته شود، مانند غلبة وهم و اضطراب بر انسان در خوابیدن کنار مرده ، به رغم یقین به اینکه مرده در حکم شی ء است و خطری ندارد ( رجوع کنید بهغزالی ، ج ٥، ص ١٣٧). بنابراین ، برای کسب توکل ، شخص باید پس از تصدیق به فاعلیت تام و تمام خداوند و ورزیدنِ درونی این باور، و مطالعه و تأمل در احوال متوکلان ، نفس خویش را قوّت ببخشد. پس توکل دو شرط لازم و کافی دارد: قوّت یقین و قوّت نفس که نتیجة آنها سکون و آرامش ضمیر است ( رجوع کنید بههمانجا). عمل نیز از ارکان توکل است . به گفتة غزالی (ج ٥، ص ١٤٣)، تأثیر توکل ، در حرکت و تلاشِ انسان به سوی مقاصدش آشکار است . این سعی و تلاش یا برای جلب و حفظ منافعی است یا برای دفع و خلاصی از مضار و در هر حال مستلزم پرداختن به اسباب و وسایط است . وی شقوق مختلف این موضوع را به تفصیل بررسی کرده و نتیجه گرفته که اگر دو شرط علم و حال رعایت شود، در بیشتر موارد عملِ شخص متوکلانه خواهد بود ( رجوع کنید بهادامة مقاله ).

در تحلیل ساخت معنایی توکل ، شبکه ای از مفاهیم مرتبط و خویشاوند به چشم می خورد. در بسیاری از آثار عرفانی ، با استناد به آیات قرآن ، به رابطة نزدیک ایمان و توکل اشاره شده است ( رجوع کنید بهابونصر سرّاج ، ص ٥١؛
ابوطالب مکّی ، ج ٢، ص ٣؛
سُلَمی ، ج ٢، ص ٤٨٣، ٤٨٦). توکل از ارکان ایمان ، و حقیقت ایمان حفظ توکل است (ابوطالب مکّی ، همانجا؛
هجویری ، ص ٣٧٣). افزون بر این گفته اند که توکل ثمرة ایمان است

و آن را همچون ایمان ذومراتب دانسته اند. هر که ایمانش قویتر باشد، توکلش صحیحتر است (حارث محُاسِبی ، ١٩٨٤، ص ١٩٨؛
عَبّادی ، ص ١١٢؛
نسفی ، ص ٣٣٥؛
نیز رجوع کنید بهتوکل در قرآن و تفاسیر).

توکل از نظر ساخت معنایی ، نزدیکترین رابطه و خویشاوندی را با توحید * دارد. این رابطه احتمالاً اولین بار، بصراحت در گفتار جنید آمده و هر دو به قلب مربوط شده اند ( رجوع کنید بهادامة مقاله ). توحید و توکل یک چیزند اما از دو منظر و جهت . از نظر جنید، توکل عمل قلب است و توحید قول قلب ( رجوع کنید بهقشیری ، ص ٤٧؛
اسنوی ، ج ٢، ص ١٤١). غزالی ــ که مفصّلترین و احتمالاً مدونترین بحث را در باب توکل عرضه کرده است ــ فصلی از ربع منجیات را در احیاء علوم الدین به «توحید و توکل » اختصاص داده و توکل را ذیل توحید و در ارتباط با آن توضیح داده است . از نظر او هر آنچه در قرآن در ذکر توحید آمده ، تنبیه انسانهاست که از غیر خدا روی بگردانند و تنها به خداوند قهار توکل کنند (ج ٥، ص ١١٦). وی پس از بیان معانی و مراتب چهارگانة توحید، توکل را ناظر به سومین مرتبة توحید دانسته که در آن سالک حقیقتِ عبارت «لااله الااللّه » را به طریق کشف و به نور حق مشاهده می کند (ج ٥، ص ١١٨، ١٢٠). توحید موجب یکسو نگریستن به مسبب الاسباب است و ایمان به رحمت و حکمت خداوند، اعتماد به سبب سازی او را در پی دارد (همان ، ج ٥، ص ١٣٤). در مجموع می توان توکل را تحقق توحید در نفس دانست .

توکل مانند توحید واجد دو جنبة سلب و ایجاب است . وجه ایجابی آن رو به خدا دارد و عبارت است از بسنده کردن به خدا و اعتماد به وعده و روزی بخشی و کارسازی او در هر وضع و حالی (ابونصر سرّاج ، ص ٥٣؛
قشیری ، ص ١٦٦؛
نسفی ، ص ٣٣٥)، ناامید نبودن از خدا حتی هنگامی که هیچ امیدی نیست و به گفتة ابن عربی (سفر ١٤، ص ١٥٢) اعتماد بی اضطراب به خداوند به هنگام فقدان اسباب و علل دنیوی و تنها از خدا ( روزی ) گرفتن (قشیری ، ص ١٦٧). اما وجه سلبی توکل مربوط می شود به هر چه غیر خداست ، اعم از اسباب و وسایط یا دیگر مخلوقات و حتی نفس شخص . این جنبة سلبی ، چنانکه در سخنان مشایخ آمده ، عبارت است از ترک تدبیر نفس و رها کردن و تبری جستن از حول و قوة خویش (ابوطالب مکّی ، ج ٢، ص ٦؛
قشیری ، ص ١٦٤؛
عزالدین کاشانی ، ص ٣٩٦)؛
نا امیدی از خلق و عدم رؤیت خلایق (عبّادی ، ص ١١٣)؛
ترک طاعت خدایانِ بسیار و درخواست نکردن از غیر خدا (قشیری ، ص ١٦٣؛
عطار، ص ١٥٣؛
جامی ، ص ١٥٨)؛
شکایت نکردن از هیچ چیز و هیچ کس ، زیرا منع و عطا همه از جانب حق است ، و خداوند را متهم نکردن (عطار، ص ٩٨، ٣١٨، ٥٠٨)؛
قطع نظر و علاقه از وسایط و اسباب و عدم اعتماد بر کسب و اموال (نسفی ، ص ٣٣٦؛
اسنوی ، ج ٢، ص ١٣٨) و به گفتة بایزید در اندیشة فردا نبودن ( رجوع کنید بهعطار، ص ١٩٦).

شقیق بلخی (متوفی ١٤٩)، که از نخستین صوفیانی است که در باب توکل سخن گفته ، توکل را بر چهار قسم دانسته است : توکل بر مال ، توکل بر نفس ، توکل بر مردم و توکل بر خدا (ابونعیم ، ج ٨، ص ٦١). عمادالدین اسنوی (ج ٢، ص ١٤٧ـ ١٤٨) نیز فهرستی از انواع اعتماد و توکل به غیر خدا را آورده که از آن جمله است : اعتماد به قدرت و سلامت بدنی ، ثروت و تجارت ، کشت و زرع ، دوستان و آشنایان ، بلاغت و فصاحت زبان ، علم و فقه و سخنوری . وی ضمن نقل روایتی از پیامبر اکرم ، حتی توسل به اعمال و طاعات ، به منزلة سببی برای جلب رحمت خداوند، را در ردیف توکل به غیر خدا می آورد. همچنین در رسائل اخوان الصفاء (اخوان الصفا، ج ٤، ص ٦٨ـ٦٩) کمابیش چنین تحلیلی از اعتماد و توکل به غیر خدا آمده است .

مهمترین جزء در میان مؤلفه ها و متعلقات توکل ، قلب است . از نظر عرفا جایگاه توکل ، قلب است و توکل اعتماد و آرامشی است که بر قلب و ضمیر سالک عارض می شود (ابونصر سرّاج ، ص ٥٣؛
قشیری ، همانجا). ابراهیم خوّاص ( رجوع کنید بهسلمی ، ج ٢، ص ٤٨٥) توکل را سکون یافتن قلب می داند به آنچه در غیب است و نسفی (ص ٣٣٦) بصراحت می گوید توکل کارِ دل است و آرامِ دل . ژنده پیل (ص ١٦١) نیز برای توکل سه ویژگی بر شمرده که هر سه به احوال قلب مربوط اند، یعنی توجه قلب به خدا، قوّت قلب در هنگام شداید و بی توجهی قلب به دنیا. خراز ( رجوع کنید بهقشیری ، ص ١٦٦) سکون و اضطراب را به طور یکسان به توکل نسبت می دهد، سکون به جهت اعتماد به خدا و اضطراب به جهت آنکه معلوم نیست تقدیر و مقاصد خداوند (وکیل ) برخواست بنده (موکِّل ) صحه بگذارد (نویا، ص ٢٤٩؛
برای شرحی دیگر از گفتة خراز رجوع کنید به عطار، ص ٤٦٢).

در سخنان مشایخ و در نظام مفهومی تصوف ، توکل با تسلیم * و تفویض * و رضا * نیز خویشاوندی دارد. توکل تسلیم شدن به قضا و قدر الاهی است (کَلاباذی ، ص ١٠١؛
قشیری ، ص ١٦٦). برخی نیز ( رجوع کنید بهمستملی ، ١٣٤٩ ش ، ص ٣٠٩؛
عزالدین کاشانی ، ص ٣٩٦) حقیقت توکل را تفویض دانسته اند، یعنی تفویض امر به تدبیر وکیل علی الاطلاق ( رجوع کنید بهادامة مقاله ). توکل مقتضی رضاست و ازینرو مقامِ رضا پس از توکل حاصل می شود (ابونصر سرّاج ، همانجا؛
کلاباذی ، ص ١٠٠ـ١٠٢). از سوی دیگر، آنچه در بیان مقام رضا گفته شده ، بسیار به معنای توکل نزدیک است (برای نمونه رجوع کنید بهابونصر سرّاج ، ص ٥٣ ـ٥٤؛
کلاباذی ، ص ١٠٢).

در اندیشة عرفانی ، در باب اینکه در چه امری باید توکل کرد (موضوعِ توکل )، در مقایسه با کاربرد اولیة آن در قرآن ، پیشرفت یا دست کم بسط مفهومی دیده می شود. در آیات قرآن و در روایات ، موضوع توکل ، بیشتر رزق و معیشت بوده است . در آثار عرفانی نیز این روایت از پیامبر اکرم به تکرار نقل شده که اگر به خداوند چنانکه حق توکل اوست توکل کنید، روزیِ شما را مانند روزی پرندگان می رساند که صبحگاه از آشیانه گرسنه بیرون می آیند و شامگاه سیر باز می گردند (برای نمونه رجوع کنید به مستملی ، ١٣٤٩ ش ، ص ٣٠٧؛
غزالی ، ج ٥، ص ١١٦؛
عبّادی ، ص ١١٣). سخنان عرفا نیز در باب توکل ، در بسیاری جاها مؤید همین مطلب است (برای نمونه رجوع کنید بهسلمی ، ج ٢، ص ٤٨٤؛
قشیری ، ص ١٦٣، ١٦٥؛
هجویری ، ص ١٤٦؛
مولوی ، ج ٢، دفتر پنجم ، بیت ٢٨٥١، ٢٨٥٤). اما توکل در رزق دنیوی مختص عموم است (ابوطالب مکّی ، ج ٢، ص ٨) و خواص و اهل معرفت از توکل در رزق که خداوند آن را کفایت کرده پرهیز، و در امر آخرت توکل می کنند که خداوند کفایت آن را تضمین نکرده است و اکثر متوکلان از آن غافل اند (همانجا؛
سلمی ، همانجا)، اموری مانند مرگ ، تنهایی ، وحشت قبر، برخاستن مردگان ، ایستادن و انتظار در محضر داوری الاهی (سلمی ، همانجا)، صبر بر آزارِ قولی و فعلی دیگران و یکسان بودن مدح و ذم خلق نزد شخص (ابوطالب مکّی ، ج ٢، ص ٨ ـ٩). توکل دنیوی و اخروی را می توان با آنچه عزالدین کاشانی (ص ٣٩٧) تحت عنوان توکل کفایت و توکل عنایت آورده است ، مقایسه کرد. ابوطالب مکّی (ج ٢، ص ١٠) سنخ شناسی دیگری را در باب توکل ذکر کرده است : توکل فرض و توکل فضل . توکل فرض ، به معنای تسلیم به قضا و قدر الاهی ، در گرو ایمان است و توکل فضل همان مشاهدة وکیل است که تنها در مقام معرفت عین الیقین دست می دهد. وی برای تأیید رأی خویش شواهد قرآنی نیز می آورد، آیاتی را که در آنها عباراتی نظیر «وعَلَی اللّهِ فَتَوَکَّلوا اِن کُنْتُم مُؤمنین » (مائده : ٢٣) آمده ، مصداق توکل فرض و آیاتی را که عباراتی نظیر «انَّاللّه یُحبُّالمُتَوَکّلین » (آل عمران : ١٥٩) در آنها آمده ، مصداق توکل فضل می داند.

توکل مراتبی دارد. مرتبة اول آن است که حالِ توکلِ انسان به خدا و اعتماد به کفالت و عنایت او، مانند اعتماد انسان به وکیلِ معتمد خویش باشد. در این مرتبه شخص از روی اختیار و تدبیر توکل می کند و نسبت به توکل خویش آگاهی نیز دارد. در مرتبة دوم ، که قویتر است ، حال انسان با خدا مانند حال کودک است با مادر که جز او کسی را نمی شناسد و به غیر او پناه نمی برد و اعتماد نمی کند. این توکل از روی فکر و تدبیر نیست ، متوکل نسبت به توکل خود توجه و آگاهی ندارد، از توکل خود فانی است و تنها وکیل را می بیند. سومین و برترین مرتبة توکل آن است که انسان نسبت به خدا مانند مرده در دستهای غسال باشد و خود را مجرای قدرت و حرکت و علم و ارادة حق بداند و در انتظار باشد. در این مرتبه به دلیل اعتماد به علم و عنایت و کَرَم وکیل ، گذشته از اختیار، دعا و درخواست نیز ترک می شود؛
به خلافِ مرتبة دوم که فقط مقتضی ترک طلب و سؤال از غیر وکیل است نه از خود وکیل (غزالی ، ج ٥، ص ١٣٧ـ ١٣٨؛
اسنوی ، ج ٢، ص ١٤١ـ١٤٢). به نظر غزالی (ج ٥، ص ١٣٨ـ ١٣٩) از میان این سه مرتبه ، مرتبة اول ممکن تر و مراتب دوم و سوم ، خصوصاً مرتبة سوم کمیابتر و کم دوامترند. مرتبة اول ، مانند وکیل گرفتن در مشکلات حقوقی ، فقط بعضی از تدبیرهای انسان را نفی می کند. مرتبة دوم همة تدبیرها، بجز طلب و سؤال از خدا را نفی می کند، اما در مرتبة سوم همه تدبیرها بکلی از میان بر می خیزند. بنابراین ، آنچه در تعریف توکل به نفی تدبیر و نفی اسباب تعبیر شده ، دارای مراتب و شدت و ضعف است و توکل در مراحل برتر، حالی است که به سالک دست می دهد و از اختیار و ارادة او خارج است . غزالی با بیان تمثیل وکیل حقوقی و وجوه تشابه و تفاوت آن با وکیل حقیقی (خداوند)، تفاوت مراتب فوق و نسبت توکل را با توسل به اسباب در هر یک از این مراتب روشن می کند (برای توضیح بیشتر رجوع کنید بهج ٥، ص ١٣٩ـ١٤١).

خواجه عبداللّه انصاری (١٤٠٨، ص ٤٤) همین مراتب را با اندکی تفاوت ، چنین آورده است : مرتبة اول توکل به خدا به همراه درخواست و طلب و پرداختن به سبب ، که خود نوعی توکل به اسباب است ؛
مرتبه دوم توکل به خدا با کنار گذاشتن درخواست و چشم پوشی از سبب که در حقیقت توکل بر توکل خویش است ؛
مرتبة سوم توکل فقط به خدا، نه بر اسباب یا بر توکل خویش ، و دانستن اینکه خدا در مالکیت امور شریکی ندارد و سپردن به او آنچه را که می پندارد سهم خویش است (نیز رجوع کنید بهاسنوی ، ج ٢، ص ١٤١؛
برای طبقه بندیهای دیگر در همین زمینه رجوع کنید بهانصاری ، ١٣٧٢ ش ، ج ١، ص ٢٧٣؛
ژنده پیل ، ص ١٦١ـ١٦٢).

عارفان ، حضرت ابراهیم علیه السلام را نمونة متوکل کامل می دانند که وقتی او را به آتش افکندند، دعایی نکرد و گفت علم خدا به حال من مرا از سؤال بی نیاز کرده است (عبّادی ، ص ١١٦؛
عطار، ص ٥٠٨ ـ٥٠٩؛
شبستری ، ص ٣٥؛
نراقی ، ص ٦٢٠). مولوی (ج ١، دفتر سوم ، بیت ١٨٨٠) نیز می گوید قومی از اولیا هستند که لب از دعا فرو بسته اند. عَبّادی (همانجا) داستان حضرت ابراهیم را نه در بحث توکل بلکه در باب تسلیم آورده است . از همین جا برخی از عارفان تسلیم را برتر از توکل و تفویض را برتر از تسلیم دانسته اند. توکل مختص عامة مؤمنان است ، تسلیم مختص خواص و اولیا، و تفویض مختص خواص الخواص . متوکل به وعدة خدا آرام می گیرد، صاحب تسلیم همچون ابراهیم به علم خدا بسنده می کند و صاحب تفویض به حکم خدا رضا می دهد (قشیری ، ص ١٦٦ـ١٦٧؛
اسنوی ، ج ٢، ص ١٤٠).

عارفان ، کمال توکل را نه تنها عدم رؤیت اسباب ، بلکه عدم رؤیت خودِ توکل و حتی ترک توکل دانسته اند (عزالدین کاشانی ، ص ٣٩٧؛
ابن عربی ، ج ١٤، ص ١٦٤)؛
چنانکه منصور حلاج ، ابراهیم خوّاص را که در تصحیح مقام توکل خویش می کوشید، به گذشتن از توکل و فنای در توحید دعوت کرد (قشیری ، ص ١٦٥). توکل صحیح در مقام توحید اَفعالی دست می دهد و مرتبة پس از آن فراتر رفتن از توکل است (عبدالرزاق کاشی ، ١٣٧٢ ش ، ص ١٧٢)، زیرا سالک باید رونده باشد و در توکل و در هیچ مقام دیگری ساکن نشود (ابوطالب مکّی ، ج ٢، ص ٥ ـ٦؛
عطار، ص ٦٠٩). در تبیین دیگری از همین موضوع (ترک توکل )، توکل که از جهتی عین توحید است ، از جهتی دیگر معارض توحید و عبودیت محسوب می شود. عبودیت یعنی خداوند را تنها مالک اشیا و امور بدانیم ، در این صورت شخص متوکل کار چه کسی را به چه کسی می سپارد؟ به این لحاظ ترک توکل ، یعنی بیرون آمدن از این پندار که شخص مالک امری است و می خواهد خدا را بر آن وکیل کند، زیرا خداوند خویش را وکیل کرده و وقوف بر این نکته ، توکل را که نزد عامه از دشوارترین مقامات است ، برای خواص آسان نموده است (انصاری ، ١٤٠٨، ص ٤٤؛
عبدالرزاق کاشی ، ١٤١٣، قسم ٢، ص ٢٣٨؛
همو، ١٣٧٩ ش ، ص ١٩٥؛
همو، ١٣٧٢ ش ، همانجا). بر همین اساس گفته اند که توکل از مقامات عامه است نه از مراتب اولیا ( رجوع کنید بهمستملی ، ١٣٤٩ ش ، ص ٣٠٨ـ٣٠٩).

تبیین نسبت میان توکل به معنای ترک تعلق به اسباب ، و «کسب » به معنای حرکت و کوشش برای معیشت ، مسائلی در حیطة علم و نظر و مشکلاتی در عمل پدید آورد. این موضوع به تعارضی مربوط است که در بادی امر میان توکل و کسب به چشم می خورد و در اصل جنبة دیگری از تضاد دوران ساز در تاریخ اندیشة اسلامی و حتی مسیحی است ؛
یعنی ، تضاد میان علیت ارسطویی که اسباب و علل طبیعی را واجد جوهر و قدرت اثربخشی می داند، با اعتقاد دینی که هرگونه قدرت و حرکتی را فقط به خدا منتسب می کند. کسب ، مستلزم اعتماد انسان به توانایی خویش و نیز اعتماد به اثربخشی زنجیره ای از اسباب است که در نهایت به حصول نتیجه منجر می گردد (برای نمونه مولوی معتقد است که تمام تعالیم انبیا و از جمله قرآن برای «قطع اسباب » بوده است ؛
رجوع کنید بهج ١، دفتر سوم ، بیت ٢٥١٧، ٢٥٢٠، ٢٥٢٥). درنگِ اغلب کتابهای تعلیمی عرفا بر این مسئله و ارائة راه حل در این خصوص ، نشان می دهد که پیچیدگی موضوع موجب بدفهمیهایی میان صوفیان و احتمالاً عامة مسلمانان شده بود ( رجوع کنید بهادامة مقاله ).

اگر چه اغلب عرفا در جمع و تلفیق توکل و کسب سخن گفته اند، برخی از ایشان به تضاد میان توکل و کسب تصریح کرده اند (برای نمونه رجوع کنید بهسُلَمی ، ج ٢، ص ٤٨٣؛
انصاری ، ١٣٧٢ ش ، ج ١، ص ٨؛
مولوی ، ج ٢، دفتر پنجم ، بیت ٢٤٠١ـ ٢٤٢٧). تلقی شقیق بلخی از توکل مبنی بر تعارض آن با کسب از جمله موارد انتقادبرانگیز بوده است . حارث محاسبی در کتاب المکاسب (ص ٦١ـ٦٦)، که عنوان آن نشان دهندة اهمیت موضوع کسب است ، تفسیر شقیق از توکل را نقد کرده و با توسل به کتاب و سنّت پیامبر می کوشد نشان دهد که کسب ، نافی توکل نیست . همچنین بایزیدبسطامی بر شیوة توکل شقیق خرده گرفته و نشستن به حکم توکل و منتظر روزی ماندن را امتحان کردن خدا دانسته است (هجویری ، ص ٤٦٨). از سهل بن عبداللّه نقل شده که توکل حال نبی است و کسب ، سنّت او ( رجوع کنید بهقشیری ، ص ١٦٦؛
اسنوی ، ج ٢، ص ١٣٧). در روایت قشیری و اسنوی ، سهل بن عبداللّه مقام برتر را برای توکل قائل شده و گفته است هر کس از حال نبی بازماند لااقل سنّت او را ترک نکند. اما سلمی (همانجا) از قول سهل بن عبداللّه آورده که توکل ترک کسب است ، هر چند در جایی دیگر (همان ، ج ٢، ص ٤٨٦) سخنی از او نقل کرده که لزوم جمع و تلفیق توکل و کسب را بیان می کند.

غزالی نیز در ابتدای مبحث «توحید و توکل » (ج ٥، ص ١١٥)، توکل را به لحاظ نظری غامض و به لحاظ عملی مشکل می داند؛
از آنرو که دیدن اسباب و اعتماد بر آنها، خدشه در توحید و نوعی شرک است ، از سوی دیگر به کلی وا نهادن اسباب نیز طعن در سنّت و شریعت است . به اعتقاد وی تنها کسانی بر این دشواری غلبه کرده اند که چشمشان به سرمة فضل خدا بینا شده ، حقیقت توکل را به تحقیق * دریافته و سپس این دریافت و مشاهده را بیان کرده اند. مولوی نیز (ج ٢، دفتر پنجم ، بیت ٢٣٩٣) کمتر کسی را در توکل ماهر می داند.

صورتبندیهای مختلفی از لزوم جمع و تلفیق میان توکل و کسب و امکان آن عرضه شده است . به عقیدة ابوطالب مکّی (ج ٢، ص ١٥ـ١٦) نباید به بهانة توکل بطالت پیشه کرد و اگر کسی توکلش صحیح باشد، کسب و تصرف در معیشت نافی مقام توکل نیست . به اعتقاد او توکل با توسل به اسباب

منافات ندارد، به شرط آنکه در پشتِ اسباب ، مسبب الاسباب دیده شود. به عبارت دیگر، توکل نفی اسباب نیست ، بلکه نفی رؤیت وسایط و اسباب است (سلمی ، ج ٢، ص ٤٨٤؛
نجم الدین کبری ، ص ٩٣؛
مولوی ، ج ٢، دفتر پنجم ، بیت ١٥٤٠ـ١٥٥٤)؛
یعنی ، عدم اعتماد قلبی به اسباب در عین پرداختن به آنها و اعتقاد به اینکه خداوند رزق را در سببْ خلق می کند (اسنوی ، ج ٢، ص ١٤٤) و شفا از خداست اگرچه نزد طبیب است (نسفی ، ص ٣٣٦).

غزالی (ج ٥، ص ١٤٢)، ذیل «اعمال متوکلان »، رابطة توکل را با انواع پرداختن به کسب و اسباب به طور مشروح و با مثال و تمثیل توضیح داده است . وی ابتدا این تلقی را که توکل یعنی ترک کسب به تن و ترک تدبیر به دل ، رد کرده و آن را پندار جاهلان دانسته که شرعاً حرام است ، در حالی که شرع ، به توکل توصیه کرده و آن را ستوده است . او برای اسباب نیز تقسیماتی در نظر گرفته است : اسبابی که پرداختن به آنها نافی توکل است و اسبابی که نافی توکل نیستند. قسم اول نیز خود به دوگونه است : اسبابی که رسیدن به مطلوب به واسطة آنها قطعی و حتمی است و اسبابی که ظنی و احتمالی اند. توسل به اسباب قطعی ، نافی توکل نیست ، به شرط آنکه علم و حال توکل موجود باشد، یعنی اینکه در پشت اسباب مسبب الاسباب را ببیند و بر او اعتماد کند. وی برای اسباب ظنی سه شق در نظر گرفته و توضیح داده که توسل به اسباب ظنی نیز با رعایت شروطی ، منافی توکل نیست . سپس مثالهایی از چگونگی رفتار اولیا در مقام توکل آورده و با طرح سؤال و جواب کوشیده موضوع غامض جمع توکل و کسب را روشن کند (برای توضیح بیشتر رجوع کنید بهج ٥، ص ١٤٦ـ١٥١). غزالی در ادامه حجم عمده ای از نوشتة خویش را به اصناف مسائل در بارة توکل اختصاص داده ، از قبیل چگونگی توکل شخص عیال وار (ج ٥، ص ١٥٣)، حکم توکل و ذخیره کردن (ج ٥، ص ١٥٨)، آداب متوکلان اگر چیزی از ایشان دزدیده شود (ج ٥، ص ١٦٤)، توکل و پرداختن به درمان (ج ٥، ص ١٧٠).

ابن جوزی (متوفی ٥٩٧)، که از منتقدان صوفیه است ، در تلبیس ابلیس (ص ٣١٠ به بعد) فصلی را به ادعای توکل صوفیان و خطاهای ایشان در این باره اختصاص داده است . وی کوشیده تلقیهای افراطی از توکل را نقد کند و عموماً شواهدی از قرآن و نیز قول و فعل پیامبر اسلام و دیگر پیامبران و اولیا آورده که به تصریح یا تلویح آنها را نقض می کنند؛
تلقیهایی از قبیل ترک کسب و کار (ص ٣١٤ـ٣٢٠)، ذخیره نکردن مال (ص ٣١١)، ترک احتیاط (ص ٣١٢)، ترک درمان و دارو (ص ٣٢١ـ٣٢٢) و ترک زاد و توشه در مسافرت (ص ٣٣٤ـ٣٣٥). وی در جاهای مختلف این بخش ، سخنان و حکایتهایی را در باب توکل از صوفیان نقل کرده و سپس با لحنی طعنه آمیز به نقد آنها پرداخته است . کسانی گفته اند که توکل ، حال رسول اللّه است ، در حالی که کسب ، سنّتِ ایشان و برای کسانی است که به کمالِ توکل نرسیده اند (ص ٣١٥). به نظر ابن جوزی (همانجا) هر کس چنین بپندارد انبیا را، که همگی اهل کسب و کار بوده اند، غیر متوکل دانسته است . به نظر او توکل باید با عقل سلیم و عمل همراه باشد والاّ نه تنها فضیلتی نیست ، بلکه خوار شمردن نعمتهای الاهی و خلاف شرع است (ص ٣١٤ـ٣١٧).

نراقی (ص ٦١٨) نیز توکل به معنای ترک کسب و عمل و فکر و تدبیر را منافی دستور خداوند به انسان برای طلب روزیِ حلال و محافظت از نفس و اهل و عیال دانسته است . وی در معراج السعادة (ص ٦١٧ـ٦١٩) در باب جمع توکل و اسباب ، امور بندگان را بر دو قسم دانسته است ، اموری که از قدرت ایشان بیرون است و اموری که از قدرت ایشان بیرون نیست و برای آن اسبابی وجود دارد. به نظر او قسم اول خاص توکل است و در قسم دوم تلاش و توسل به اسباب ، با در نظر گرفتن شروطی ، منافی توکل نیست . این شروط همانهاست که غزالی نیز گفته است . نراقی (همانجا) معتقد است که توسل به اسباب احتمالی ، مانند احتراز از فال بد و چشم زخم ، و توسل به جادو و اموری از این قبیل که نزد عقلا سبب محسوب نمی شوند، خلاف توکل است . عبّادی (ص ١١٣) نیز روایتی از پیامبر اکرم نقل کرده که اهل توکل در هیچ کاری به فال و افسون متمسک نمی شوند (برای بحثی مفصّل در باب مشکلات توکل در مقام عمل رجوع کنید بهتک نگاری راینرت در بارة مفهوم توکل در تصوف کلاسیک ، خصوصاً ص ٢١٧ـ٢٨٤).

مهمترین استدلال در امکان جمع توکل با کسب و کار، آن است که توکل ، بنا به تعریف ، موقفی قلبی و درونی (جوانحی ) است و با عمل و حرکت بیرونی (جوارحی ) منافات ندارد. اعضا و جوارح انسانِ متوکل ، به امر خدا، در پی اسبابْ متحرک و قلبش به وعدة او آرام است (قشیری ، ص ١٦٣؛
عبدالقادر جیلانی ، ج ٢، ص ١٩٢؛
نسفی ، ص ٣٣٦؛
اسنوی ، ج ٢، ص ١٤٤). روایت شده که مردی سوار بر شتر نزد پیامبر اکرم رفت و هنگامی که از مرکب خویش پیاده شد، از پیامبر پرسید رهایش کنم و توکل کنم ؟ و پاسخ شنید: ببندش و توکل کن . در نظر عرفا این روایت دلالت بر آن دارد که توکل در عرض عمل و جایگزین آن نیست ، بلکه در طول عمل است ( رجوع کنید بهقشیری ، ص ١٦٤؛
عبدالقادر جیلانی ، همانجا؛
مولوی ، ج ١، دفتر اول ، بیت ٩١٦، ٩٥٠)، کمااینکه رابطة اسباب دنیوی با مسبب الاسباب نیز رابطه ای طولی است . افزون بر این ، آنچه منافی توکل است حرص آوری و آرزوپروری است و متوکل باید از امل ، طمع و انتظار به دور باشد (عبّادی ، ص ١١٤؛
اسنوی ، ج ٢، ص ١٥٣). با در نظر گرفتن مجموع این نکات می توان گفت که شرط توکل ، ترک امل است نه ترک عمل .

منابع :
(٤١) شمس الدین ابراهیم ابرقوهی ، مجمع البحرین ، چاپ نجیب مایل هروی ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٤٢) ابن جوزی ، تلبیس ابلیس ، چاپ خیرالدین علی ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٤٣) ابن عربی ، الفتوحات المکیّة ، چاپ عثمان یحیی ، قاهره ، سفر ٤ و ١٤، ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٤٤) ابوطالب مکی ، کتاب قوت القلوب فی معاملة المحبوب و وصف طریق المرید الی مقام التوحید ، قاهره ١٣١٠، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٤٥) ابونصر سرّاج ، کتاب اللُّمَع فی التصوف ، چاپ رینولد آلن نیکلسون ، لیدن ١٩١٤، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
(٤٦) احمدبن عبداللّه ابونعیم ، حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء ، بیروت ١٣٨٧/ ١٩٦٧؛
(٤٧) اخوان الصفا، رسائل اخوان الصفاء و خلّان الوفاء ، بیروت ١٣٧٧/١٩٥٧؛
(٤٨) محمدبن حسن اسنوی ، حیاة القلوب فی کیفیة الوصول الی المحبوب ، در هامش ابوطالب مکی ، همان منبع ؛
(٤٩) عبداللّه بن محمد انصاری ، کتاب منازل السائرین ، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٥٠) همو، مجموعة رسائل فارسی خواجه عبداللّه انصاری ، چاپ محمد سرور مولایی ، تهران ١٣٧٢ ش ؛
(٥١) عبدالرحمان بن احمد جامی ، نقدالنصوص فی شرح نقش الفصوص ، چاپ ویلیام چیتیک ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
حارث محاسبی ، آداب النفوس ، چاپ عبدالقادر احمد عطا،

(٥٢) بیروت ١٩٨٤؛
(٥٣) همو، المکاسب ، چاپ عبدالقادر احمدعطا، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٥٤) احمدبن ابوالحسن ژنده پیل ، انس التائبین ، چاپ علی فاضل ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٥٥) محمدبن حسین سلمی ، مجموعة آثار ابوعبدالرحمن سلمی : بخشهایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر ، چاپ نصراللّه پورجوادی ، ١٤: المقدمة فی التصوف و حقیقته ، چاپ حسین امین ، تهران ١٣٦٩ـ١٣٧٢ ش ؛
(٥٦) عمربن محمد سهروردی ، کتاب عوارف المعارف ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٥٧) محمودبن عبدالکریم شبستری ، گلشن راز ، چاپ احمد مجاهد و محسن کیانی ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٥٨) منصوربن اردشیر عَبّادی ، صوفی نامه : التصفیة فی احوال المتصوفة ، چاپ غلامحسین یوسفی ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٥٩) عبدالرزاق کاشی ، اصطلاحات الصوفیة ، چاپ عبدالعال شاهین ، قاهره ١٤١٣/١٩٩٢؛
(٦٠) همو، شرح منازل السائرین ، چاپ محسن بیدارفر، قم ١٣٧٢ ش ؛
(٦١) همو، لطائف الاعلام فی اشارات اهل الالهام ، چاپ مجید هادی زاده ، تهران ١٣٧٩ ش ؛
(٦٢) عبدالقادر جیلانی ، الغنیة لطالبی طریق الحق فی الاخلاق والتصوف و الآداب الاسلامیة ، دمشق ١٩٩٦؛
(٦٣) محمودبن علی عزالدین کاشانی ، مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه ، چاپ جلال الدین همایی ، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(٦٤) محمدبن ابراهیم عطار، تذکرة الاولیاء ، چاپ محمد استعلامی ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(٦٥) محمدبن محمد غزالی ، احیاء علوم الدین ، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٦٦) عبدالکریم بن هوازن قشیری ، الرسالة القشیریة ، چاپ معروف زریق و علی عبدالحمید بلطه جی ، بیروت ١٤٠٨/ ١٩٨٨؛

(٦٧) ابوبکر محمدبن ابراهیم کلاباذی ، التعرف لمذهب اهل التصوف ، دمشق ١٤٠٧/١٩٨٦؛
(٦٨) اسماعیل بن محمد مستملی ، خلاصة شرح تعرّف ، بر اساس نسخة منحصر به فرد مورخ ٧١هجری ، چاپ احمدعلی رجایی ، تهران ١٣٤٩ ش ؛
(٦٩) همو، شرح التعرف لمذهب التصوف ، چاپ محمد روشن ، تهران ١٣٦٣ـ١٣٦٦ ش ؛
(٧٠) جلال الدین محمدبن محمد مولوی ، مثنوی معنوی ، بر اساس نسخة قونیه ، چاپ عبدالکریم سروش ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(٧١) احمدبن عمر نجم الدین کبری ، اقرب الطرق الی اللّه ، ترجمة علی همدانی ، شرح کمال الدین حسین خوارزمی ، چاپ علیرضا شریف محسنی ، تهران ?( ١٣٦٢ ش ) ؛
(٧٢) احمدبن محمد مهدی نراقی ، کتاب معراج السعاده ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٧٣) عزیزالدین بن محمد نسفی ، مجموعة رسائل مشهور به کتاب الانسان الکامل ، چاپ ماریژان موله ، تهران ١٣٤١ ش ؛
(٧٤) احمد نقشبندی خالدی ، جامع الاصول ، ج ٢: الطرق الصوفیة ، چاپ ادیب نصراللّه ، بیروت ١٩٩٧؛
(٧٥) پل نویا، تفسیر قرآنی و زبان عرفانی ، ترجمة اسماعیل سعادت ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(٧٦) علی بن عثمان هجویری ، کشف المحجوب ، چاپ و. ژوکوفسکی ، لنینگراد ١٩٢٦، چاپ افست تهران ١٣٥٨ ش ؛

(٧٧) Benedikt Reinert, Die Lehre vom tawakkul in der klassischen Sufik , Berlin ١٩٦٨.

/ بابک عباسی /