دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٠٥٢
توفیق کشمیری ، مولوی محمد لاله جوی ، شاعر فارسی زبان قرن دوازدهم . در ١١٠٨ در سِرینَگرِ کشمیر به دنیا آمد (تیکو، ص ١٢١). پس از فراگرفتن علوم مقدماتی دوران خود، به شعر و انشا روی آورد. در دورة راجه سوکهه جیون مَل (١١٦٧ـ ١١٧٥) به ملک الشعرایی رسید. او در ٨٩ سالگی در کشمیر درگذشت (همانجا). تذکره نویسان گفته اند که وی نظم و نثر را خوب می نوشت و در انواع قالبها شعر می سرود. او را به چیره دستی در ساختن مضامین تازه ستوده اند (حسینی سنبهلی ، ص ٧٩؛ ایمان ، ص ١٢٤؛ خلیل ، ج ١، ص ١٤٩؛ هدایت ، ص ٢٩٠). اشعار او را ملاساطع و مشتاق ، دو تن از شاعران معاصرش در کشمیر، اصلاح می کردند (تیکو، همانجا).
از آثار اوست : ١) بحر طویلی در چهار بند که نسخة خطی آن در کتابخانة آستان قدس رضوی (ش ٤٤٩٠) موجود است (گلچین معانی ، ص ٢٧١). شفیعی کدکنی (ص ٥٥١ ـ٥٥٧) این شعر را، بدون معرفی گویندة آن ، نمونة نخستین نوآوری در قلمرو موسیقی شعر فارسی می داند. ٢) مثنوی واسوخت در ٤٢ بیت (ظهورالدین احمد، ج ٣، ص ٥٦٧). ٣) مثنوی سراپا ، در ٢٠١ بیت ، در وصف اغراق آمیزِ سراپای معشوق ( رجوع کنید بهکتابخانة ملی ملک ، نسخة خطی ش ٦ر٤٦٧٦، ص ٢٥٨ـ٢٧٢). تشبیهات زیبا و خیال انگیز این شعر، درجة تخیل و باریک بینی شاعر را نشان می دهد. وی در وصف هریک از اعضای معشوق نام آن عضو را در همة ابیات حاوی وصفِ آن عضو التزام کرده است . ٤) سه غزل با وزن مثنوی سراپا . توفیق در این غزلها، علاوه بر استفاده از لغات و تعبیرات موسیقی ، نوآوری کرده و از غزل به مثنوی گریز زده است . هر یک از این غزلها حدود هفت بیت دارد که پس از آنها، هر غزل به مثنوی تبدیل می شود و با همان مضمون و وزن ادامه می یابد (همانجا). ٥) مثنوی احوال ملک کشمیر در ٢٠٠٠ بیت ، مشتمل بر چهار مخمس بر اساس غزلهای حافظ و جامی و صائب و کلیم کاشانی (ظهورالدین احمد، ج ٣، ص ٥٦٥؛ تیکو، ص ١٢١).
برخی از اشعار توفیق در تذکره ها نقل شده است (برای نمونه رجوع کنید بهتیکو، ص ١٢٢ـ١٣١؛ صبا، ص ١٥٨ـ١٥٩). دو نسخة خطی از دیوان او موجود است : یکی در کتابخانة کلکته و دیگری کتابخانة دانشگاه پنجاب (ظهورالدین احمد، ج ٣، ص ٥٦٥ ـ ٥٦٦).
منابع :
(١) رحیم علیخان ایمان ، تذکرة منتخب اللطایف ، چاپ محمدرضا جلالی نائینی و امیرحسن عابدی ، تهران ١٣٤٩ ش ؛
(٢) گرداری لعل تیکو، برگزیده از پارسی سرایان کشمیر ، تهران ١٣٤٢ ش ؛
(٣) میرحسین دوست حسینی سنبهلی ، تذکرة حسینی ، لکهنو ١٢٩٢؛
(٤) علی ابراهیم خلیل ، تذکرة صحف ابراهیم ، نسخة عکسی موجود در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ش ٢٩٧٤؛
(٥) محمدرضا شفیعی کدکنی ، موسیقی شعر ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٦) محمدمظفر حسین بن محمد یوسفعلی صبا، تذکرة روز روشن ، چاپ محمدحسین رکن زاده آدمیت ، تهران ١٣٤٣ ش ؛
(٧) ظهورالدین احمد، پاکستان مین فارسی ادب ، ج ٣، لاهور ١٩٧٧؛
(٨) احمد گلچین معانی ، فهرست کتب خطّی کتابخانة آستان قدس رضوی ، ج ٧، مشهد ١٣٤٦ ش ؛
(٩) محمود هدایت ، گلزار جاویدان ، تهران ١٣٥٣ـ ١٣٥٥ ش .
/ حسن ذوالفقاری /