توفیق ، نشریه ، هفته نامه ای فکاهی و سیاسی با نیم قرن فعالیت (از ١٣٠١ تا ١٣٥٠ ش ) که صاحب امتیاز و اولین مدیر آن حسین توفیق بود. حسین توفیق ، شاعر و روزنامه نگار، فرزند نجفقلی میرزا، در ١٤ مهر ١٢٥٨/ ١٨ شوال ١٢٩٦ در تهران به دنیا آمد. او بیش از نیمی از عمر خود را صرف اشاعة معارف و ادبیات کرد. چهار سال ، از اواخر ١٢٩٦ ش تا اواسط ١٣٠٠ ش ، سردبیر روزنامة گل زرد بود و در ١٣٠١ ش موفق به گرفتن امتیاز نشریة توفیق شد. او در ٢٩ بهمن ١٣١٨، پس از سپردن ادارة مجله به تنها فرزندش ، محمدعلی توفیق ، درگذشت (صدرهاشمی ، ج ٢، ص ١٤٦ـ١٤٧؛ حسین توفیق ، مصاحبة مورخ ٢١ آبان ١٣٨١). نخستین شمارة توفیق در ١٣٠١ ش منتشر شد و انتشار آن در سه دورة ناپیوسته ادامه یافت . دورة نخست از ١٣٠١ تا ١٣١٨ ش به مدیریت حسین توفیق بود که با مرگ وی در ١٣١٨ ش به پایان رسید. توفیق در اوایل این دوره نشریه ای جدّی بود و صبغة اخلاقی و ادبی داشت و گاه مطالب فکاهی نیز در آن چاپ می شد. از اواسط سال پنجم ، با کسب امتیاز چاپ کاریکاتور در آن ، بیشتر صورت فکاهی گرفت و پس از مدتی کاملاً ادبی شد (صدرهاشمی ، ج ٢، ص ١٤٧). طی شش

سال فعالیت ادبی ، مطالب توفیق منظوم بود. در صفحة نخست ، ستون ثابتی با عنوان «شادروان فتحعلی خان صبا»، مشتمل بر اشعار وی ، داشت و آثاری از حسین توفیق نیز در این صفحه چاپ می شد و مسابقة ادبی نیز برگزار می گردید. از اوایل ١٣١٧ ش ، توفیق دوباره به صورت فکاهی درآمد و مسئلة ازدواج و تشویق جوانان به آن ، از مضامین اصلی آن بود (برای نمونه رجوع کنید بهسال ١٣، ش ١٦، ٢٩ بهمن ١٣١٣، ص ١؛ سال ١٥، ش ٦، ٧ دی ١٣١٥، ص ١).

تقارن نخستین دورة توفیق با حاکمیت رضاشاه (١٣٠٤ـ١٣٢٠ ش )، سبب شد که مطالب نشریه با سانسور همراه شود، اما در دوره های بعد این مشکل وجود نداشت . توفیق در این دوره بیشتر به مسائل اخلاقی و اجتماعی می پرداخت و ازینرو بدون وقفه منتشر می شد.

دورة دوم پس از مرگ حسین توفیق ، با مدیریت فرزندش ، محمدعلی توفیق ، آغاز شد و تا کودتای ٢٨ مرداد ١٣٣٢ ادامه یافت . این دوره خصوصاً پس از شهریور ١٣٢٠، با حاکمیت فضای باز سیاسی و رهایی مطبوعات از اختناق همراه بود؛ ازینرو، مطالب توفیق ، همانند اغلب جراید، سیاسی و انتقادی شد، اما به صورت فکاهی .

بی ثباتی سیاسی ، به سبب ناپایداری دولتها، دستمایة اصلی توفیق برای انتقاد روزافزون از دستگاه حاکم بود که به توقیفهای مکرر آن نیز انجامید. دلایل توقیف متعدد بود، از جمله در اسناد سالهای ١٣٢٤ و ١٣٢٥ش آمده است که فرمانداری نظامی ، مندرجات نشریة توفیق را خلاف مصالح کشور و سیاست دولت تشخیص داده و دستور توقیف آن را به شهربانی کل کشور صادر کرده است ( اسناد مطبوعات ایران ، ج ٢، ص ٣٣٨ـ٣٣٩).

موضوع اصلی توفیق انتقاد از عملکرد نخست وزیران بود و برای آنان نامهای طنزآمیز می ساخت . انتقادهای طنزآمیز مداوم از عبدالحسین هژیر، نخست وزیر ایران در ١٣٢٧ش (برای نمونه رجوع کنید بهمیم طوطی ، «رادیو توفیق »، سال ٢٦، ش ٣٢، ٩ تیر ١٣٢٧، ص ٤؛ سال ٢٧، ش ٣، ١٩ آبان ١٣٢٧، ص ٥)، توقیف دو هفته ای (از ٩ تا ٢٣ تیر ١٣٢٧) توفیق را درپی داشت که در این فاصله ، روزنامة دنیای امروز با مدیریت حسین فرشید به جای آن منتشر شد ( رجوع کنید بهش ١، ١٦ تیر ١٣٢٧). نوروز ایران به مدیریت ع . نوروزی و مستحکم به مدیریت اسداللّه زکی زاده شبستری نیز با درج عبارت «توفیق توقیف است » در پیشانی نشریه ، پیام توفیق را انتقال می دادند. در مواقع توقیف ، پرچم توفیق در دفتر توفیق و برخی از نمایندگان فروش در شهرستانها به صورت نیمه افراشته در می آمد (فریده توفیق ، ص ٧).

خط مشی توفیق در دهة ١٣٢٠ ش ضداستعماری بود که در سالهای بعد نیز ادامه یافت . این جهت گیری ، توفیق را جزو جراید چپ قرار داده بود. در ١٣٢٩ش ، دورة نخست وزیری رزم آرا، در فهرست شهربانی کل کشور، توفیق در جرگة جراید متمایل به چپ قرار داشت که دولت در صدد جلوگیری از

انتشار آنها بود ( اسنادی از مطبوعات ایران ، ص ٧٢ـ٧٤). توفیق در سالهای اوج گیری جنبش ملی شدن صنعت نفت ، ضمن حمایت از ملی شدن نفت و شیلات ، همچنان از دولتها انتقاد می کرد.

توفیق از درگیری با دربار پرهیز می کرد، ولی در بحبوحة وقایعی که به کودتای ٢٨ مرداد ١٣٣٢ انجامید، در مقاله ای با عنوان «فتنة روسیاه »، با تندی از شاه انتقاد کرد (سال ٣١، ش ٣٥، ١ مرداد ١٣٣٢، ص ٨). محمدعلی توفیق به سبب این تندروی مغضوب گردید و در ٢٨ مرداد ١٣٣٢ دفتر روزنامة توفیق و خانه اش تاراج شد و خودش به قلعة فلک الافلاک در خرم آباد و جزیرة خارک تبعید گردید و پس از یک سال آزاد شد مشروط بر آنکه فعالیت سیاسی نکند (حالت ، ص ٢٥١). پس از کودتا فهرست جرایدی که اجازة فعالیت داشتند، منتشر شد ولی نام مجلة توفیق در آن نبود (کوهستانی نژاد، ص ٨٩). به این ترتیب انتشار توفیق تا پایان ١٣٣٦ ش ، به مدت چهار سال و هفت ماه ، متوقف شد.

دورة سوم توفیق از ٢٩ اسفند ١٣٣٦ با مدیریت حسن توفیق و همکاری برادرانش ، حسین و عباس ، نوه های خواهر حسین توفیق ، آغاز شد و تا ١٣٥٠ش ادامه یافت . در این دوره ظاهر نشریه تغییراتی کرد، از جمله جلدش رنگی و صفحاتش بتدریج بیشتر شد. سرمقالة شمارة نخست دورة سوم ، حکایت از وضع جدیدی داشت و به خواننده می فهماند که به سبب محدودیتهایی قادر به درج هر مطلبی نیست ( رجوع کنید بهش نوروز، ٢٩ اسفند ١٣٣٦، ص ٢). همچنین درج عبارت «توفیق روزنامه ایست ملی و مستقل که به هیچ حزب و دسته و جمعیتی بستگی ندارد» و «ارگان رسمی حزب خران » در پشت جلد، وابسته نبودن توفیق به گروههای سیاسی را یادآور می شد تا محدودیتهای گذشته تکرار نشود. شمارة نخست با استقبال مردم مواجه شد به طوری که سهمیة شهرستانها در تهران توزیع گردید. در شمارة نخست ، به جای اسم اصلی نشریه ، عنوان «روزنامة فکاهی » آمد، زیرا هفته نامة توفیق همچنان توقیف بود و بعدها با موافقت محمدعلی توفیق ، امتیاز توفیق به حسن توفیق واگذار شد (حسین توفیق ، مصاحبة مورخ ٢١ آبان ١٣٨١).

توفیق در دهه های ١٣٣٠ و ١٣٤٠ ش با مضامین سیاسی و اجتماعی ، رونق دهة ١٣٢٠ ش را یافت . سرمقاله ها با امضای «کاکاتوفیق » و دیگر مطالب آن با انتقادی طنزآمیز به اوضاع اجتماعی چون گرانی و بیکاری و عملکرد شهرداری و شرکت واحد و مانند اینها، نوشته می شد (برای نمونه رجوع کنید به«شیکر میون کلوم سرلک شهر تار تهران »، سال ٤٤، ش ١٤، ١٧ تیر ١٣٤٤، ص ١٤؛ «وزارت بیکاری »، سال ٤٤، ش ١٨، ١٤ مرداد ١٣٤٤، ص ٢؛ «ساده ترین مبارزات با گرانی »، سال ٤٤، ش ٣٢، ٢٠ آبان ١٣٤٤، ص ٢؛ «اخطار به مسافرین اتوبوس »، سال ٤٤، ش ٤١، ٣٠ دی ١٣٤٤، ص ١٣). شخصیتهای اصلی توفیق ، کاکاتوفیق ، گشنیزخانم (عیال کاکا)، ممولی (میمون کاکا) و ملت بود. مضمون سیاسی کاریکاتورهای روی جلد، غالباً به قلم حسن توفیق و ناصر پاکشیر، متوجه دولت (خصوصاً شخص نخست وزیر و وزرا و وکلا) یا سیاستهای امریکا و انگلیس و اسرائیل بود. مشی سیاسی توفیق در این دوره حمایت از ملل محروم بود، چنانکه هنگام جنگ در ویتنام با مطالب و کاریکاتورهای ضدامریکایی از مردم ویتنام پشتیبانی می کرد (برای نمونه رجوع کنید بهسال ٤٦، ش ١٣، ٣٠ خرداد ١٣٤٦، روی جلد؛ سال ٤٦، ش ٣٣، ١٨ آبان ١٣٤٦، روی جلد). همچنین نشر مطالب ضداسرائیلی خصوصاً هنگام جنگ اعراب و اسرائیل ، در حالی صورت می گرفت که دولت ایران از حامیان اصلی اسرائیل بود. توفیق هر سال از بین کاریکاتورهای چاپ شده در نشریات کشور، سه کاریکاتور را با مضامین سیاسی ، اجتماعی ، فکاهی ، به عنوان بهترین کاریکاتور انتخاب و در شمارة ویژة سیزده به در چاپ می کرد (فریده توفیق ، ص ١١٩).

از موضوعهای همیشگی توفیق ، ارائة چهرة نادان و عقب افتاده از نمایندگان مجلس بود که مجلس را نهادی سخیف معرفی می کرد. نخست وزیران نیز دستمایة اصلی کاریکاتورهای توفیق بودند. در این دوره علاوه بر کاریکاتورهای سیاسی ، کاریکاتورهایی با پیامهای اجتماعی چاپ شد که حکایت از فساد ادارات و دستگاههای دولتی و شرکتها می کرد. گروه بندی مطالب توفیق و نسبت مندرجات آن به یکدیگر بدینگونه بود: کاریکاتور ٤٠%، سرمقاله ٥ر٣%، اشعار فکاهی ١٠%، اخبار در قالب شعر ١%، اخبار و مطالب اشتباهی خنده دار جراید خصوصاً دو روزنامة اطلاعات و کیهان ١%، انتقاد از (به تعبیر توفیق انگولک ) جراید کمتر از ١%، مناجات ، جدول فکاهی و ته مقاله هرکدام کمتر از ١%، خبرهای شهرستانها کمتر از ١%، قصه برای کودکان به شعر ١%، «نامه های یک ایرانی » که به صورت مسلسل چاپ می شد ٥ر٣%، آگهی به زبان فکاهی و طنز بین ٧ تا ١٢% و بقیة آن نیز مطالب مختلف روز (برزین ، ص ٨٣). توفیق از درج آگهیهای دولتی امتناع می کرد ضمن آنکه هر آگهی غیردولتی را نیز چاپ نمی کرد (فریده توفیق ، ص ٩٩).

از همکاران توفیق که بیشتر آنان با نام مستعار فعالیت می کردند، می توان به این افراد اشاره کرد: رضا ابهری (کبوتر قاصد)، غلامرضا کیانی (اجل معلق )، پرویز نامدار (اردک میرزا)، عباس فرات (ابن جنی )، حسین حسینی (خروس اخته )، عمران صلاحی (بچة جوادیه ، زرشک ، ابوطیاره )، کیومرث صابری فومنی و پروین کرمانی . ابوالقاسم حالت ، پرویز خطیبی ، یوسف خسروپور، حسین فرزام بهبودی ، و حسین توفیق نیز در دوره های مختلف سردبیر توفیق بودند.

در ١٣٤٣ ش بعضی از همکاران توفیق ، نظیر منوچهر محجوبی و بهمن رضایی و اسداللّه شهریاری ، از آن جدا شدند و به مجلة تهران مصور پیوستند و ضمیمة طنزی به نام کشکیات برای آن منتشر کردند (محمدرفیع ضیایی ، مصاحبة مورخ ١ اسفند ١٣٧٩).

توفیق در دورة نخست وزیری امیرعباس هویدا (١٣٤٣ـ١٣٥٦ش )، انتقادهای طنزآمیز خود را متوجه وی و دولتش کرد. هویدا نیز درصدد برآمد که نشریة فکاهی دیگری را که بر آن نظارت داشته باشد، در مقابل توفیق ، عَلَم کند؛ ازینرو، امتیاز مجلة فکاهی کاریکاتور را به محسن دولّو واگذار کرد و تعدادی از طنزنویسان توفیق در آن مجله مشغول شدند (بهزادی ، ج ٣، ص ٣٤٢؛ حسین توفیق ، مصاحبة مورخ ٢١ آبان ١٣٨١). توفیق همچنان موفق بود تا اینکه در تیر ١٣٥٠ به دستور هویدا برای همیشه بسته شد، هرچند مقامات دولتی سند و مدرکی دالّ بر تعطیلی توفیق به جا نگذاشته اند، ولی مسئولان توفیق برای دستیابی به اسناد توقیف ، نامه هایی به شهربانیهای کشور فرستادند. پاسخ شهربانیها به همراه تعدادی صورت مجلس ، حاکی از توقیف نشریة توفیق از سوی دولت به علت اهانت به نخست وزیر بود. اعتراض تعدادی از حامیان توفیق ، از جمله عبداللّه انتظام ، به نخست وزیر نیز در این خصوص مؤید همین امر است (برای اطلاع از اسناد رجوع کنید بهفریده توفیق ، ص ١٩٦، ٢١١ـ٢٢١). گفته می شود تعطیلی توفیق به دستور مستقیم شاه بود و آن نیز به علت خشم شاه از کاریکاتوری بود که ایران را به شکل گورستانی از اشباح ترسیم کرده بود. هر چند اهمیت توفیق چنان بود که هویدا بدون اجازة شاه ، آن را توقیف نمی کرد (میلانی ، ص ٣٣٥) ولی در حقیقت ، علت اصلی تعطیلی توفیق همسو نبودن شیوة آن با سیاستهای حکومتی و انتقادهای روزافزون از دستگاه حاکم بود (حسین توفیق ، مصاحبة مورخ ٢١ آبان ١٣٨١). پس از گذشت چند ماه از تعطیلی توفیق ، شماره هایی از آن مخفیانه منتشر شد که موجب خشم شاه و بازخواست مسئولان گردید (علم ، ج ٢، ص ٢٤٣). به رغم ارسال نسخه هایی از آن به مراجع قانونی و کتابخانه های رسمی ، در مهر ١٣٥١ با استناد به تبصرة دو، مادّة پنج قانون مطبوعات ، که تصریح می کرد اگر روزنامه ای تا یک سال منتشر نشود امتیازش لغو می شود، امتیاز توفیق لغو شد و چاپخانة آن نیز تعطیل گردید ( رجوع کنید بهفریده توفیق ، ص ١٩٦، ٢٤٦، ٢٥٥، ٢٥٧). توفیق در ضمن فعالیت مطبوعاتیش چهارده نوع کتاب ، از جمله توفیق فکاهی ماهانه و سالنامة فکاهی توفیق و آلبوم توفیق ، را نیز منتشر می کرد. فرهنگ توفیق نیز که کتابی است حاوی بیش از چهار هزار واژة فکاهی ، از جمله انتشارات آن بود.

در ١٣٦٩ ش ، تعدادی از طنزنویسان توفیق ، چون کیومرث صابریِ فومنی (متوفی اردیبهشت ١٣٨٣) و پروین کرمانی و ناصر پاکشیر، هفته نامة گل آقا را به مدیریت صابری فومنی منتشر کردند ( رجوع کنید بهصابری ، ص ٢٣٧).

توفیق از جمله نشریات اثرگذار بود. علی شریعتی طنزها و شیوة آن را ستوده است ( رجوع کنید بهص ٩١ـ٩٢)، دکترمحمد مصدق از آن به عنوان بهترین مجله یاد کرده (فریده توفیق ، ص ٢٧٨) و محمدعلی جمال زاده نیز آن را در حکم آیینه ای دانسته که در آن چهرة عامیانة معشوقه اش (زبان فارسی ) را می یابد (همان ، ص ٢٨٢).

دورة توفیق در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، تماشاگه مطبوعات ، کتابخانة وزارت فرهنگ و ارشاد، کتابخانة مجلس ، و خانة مطبوعات در تبریز، نگهداری می شود.

منابع :
(١) اسناد مطبوعات ایران : ١٣٢٠ـ١٣٣٢ ، چاپ غلامرضا سلامی و محسن روستایی ، تهران ١٣٧٤ـ١٣٧٦ش ؛
اسنادی از مطبوعات ایران : ١٣٤٠ـ١٣٢٠ ه . ش ، تهیه و تنظیم ادارة کل آرشیو، اسناد

(٢) و موزة دفتر رئیس جمهور، تهران : وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، سازمان چاپ و انتشارات ، ١٣٧٨ش ؛
مسعود برزین ، سیری در

(٣) مطبوعات ایران ، ( تهران ١٣٤٤ ش ) ؛
(٤) علی بهزادی ، شبه خاطرات ، ج ٣، تهران ، ١٣٨٠ ش ؛
(٥) حسن توفیق ، بنیاد دایرة المعارف اسلامی ، تهران ، مصاحبه ، ٢٥ اسفند ١٣٨١؛
(٦) حسین توفیق ، بنیاد دایرة المعارف اسلامی ، تهران ، مصاحبه ، ٢١ آبان ١٣٨١؛
(٧) فریده توفیق ، روزنامة توفیق و کاکاتوفیق ، تهران ١٣٨٣ ش ؛
(٨) ابوالقاسم حالت ، «محمدعلی توفیق »، آینده ، سال ١٨، ش ١ـ٦ (فروردین ـ شهریور ١٣٧١)؛
(٩) علی شریعتی ، «توفیق : عبرتی و حکایتی »، کلک ، ش ٧ (مهر ١٣٦٩)؛
کیومرث صابری ، «گفتگو

(١٠) با کیومرث صابری »، کلک ، ش ٤٥ـ٤٦ (آذر و دی ١٣٧٢)؛
(١١) محمد صدرهاشمی ، تاریخ جراید و مجلات ایران ، اصفهان ١٣٦٣ـ ١٣٦٤ ش ؛
(١٢) محمد رفیع ضیایی ، دفتر مجلة گل آقا ، تهران ، مصاحبه ، اول اسفند ١٣٧٩؛
(١٣) امیراسداللّه علم ، یادداشت های علم ، تهران ١٣٨٠ ش ؛
(١٤) مسعود کوهستانی نژاد، «سیری در مطبوعات ایران : از مرداد ١٣٣٢ تا مرداد ١٣٣٤، رسانه ، سال ٨ ، ش ١ (بهار ١٣٧٦)؛
(١٥) عباس میلانی ، معمای هویدا ، تهران ١٣٨٠ ش .

/ پروین قدسی زاد /