دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٠٣٠
توروایانا ، نجیب اللّه ، نویسنده ، شاعر و دولتمرد افغانی . نجیب اللّه ، متخلص به توروایانا، در ١٢٨١ ش /١٣٢٠ در جلال آباد به دنیا آمد. وی از نوادگان امیر دوست محمدخان ، بنیانگذار سلسلة شاهان و امیرانِ محمدزائی در افغانستان ، بود. پدرش ، محمدیونس ، در روزگار امیرحبیب اللّه ، پادشاه افغانستان ، سرهنگ بود و در عهد سلطنت امیرامان اللّه ، ریاست شهرداری کابل را بر عهده داشت . مادرش ، هاجره ، ملقب به اُخت السّراج ، دختر امیرعبدالرحمان خان و خواهر امیرحبیب اللّه خان بود (فرخ ، ص ١٥٦، ١٥٩). نجیب اللّه تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در مدرسة امانیّة (لیسة امانی ) کابل به پایان رساند. سپس ، برای ادامة تحصیل به انگلستان رفت و در رشتة حقوق و علوم سیاسی دکتری گرفت و به میهن بازگشت . مدتی به تدریس در دانشگاهِ کابل و خدمت در وزارتِ امورخارجه پرداخت . چندی نیز وزیرِ معارف (آموزش و پرورش ) افغانستان بود. در همان دوره به تهران آمد (٢٢ آذر ١٣٢٧) و از مؤسسات آموزش و علمی دیدار کرد ( یغما ، سال ١، ش ٩، ص ٤٣٢). علی اصغر حکمت * در سفر به افغانستان (١٣٢٦ ش ) با نجیب اللّه خان در وزارتِ معارف ملاقات داشته و در سفرنامه اش (بخش ١، ص ٥٩٣) از او به نیکی یاد کرده است .
توروایانا از شاعران و نویسندگانِ خوش قریحه ، خوش بیان ، لطیفه گو، پُرکار و بااستعداد بود ( یغما ، همانجا). برخی از آثارش در مطبوعاتِ ایران چاپ شده است ، از جمله مثنوی «شام هری » با تصویری از توروایانا در مجلة یغما ( رجوع کنید به سال ١، ش ٩، ص ٤٢٨ـ ٤٢٩) و غزل «افسانة عشّاق » در همان مجله ( رجوع کنید بهسال ١، ش ١٠، ص ٤٣٩). این غزل در حضور توروایانا در انجمنِ ادبیِ فرهنگستان ایران خوانده شده است (همانجا). آثار توروایانا بیانگرِ علاقة او به تاریخ و افتخارات باستانیِ میهنش است .
توروایانا پس از پایان خدمتش در وزارت معارف ، سفیرِ افغانستان در چند کشور خارجی ، از جمله هندوستان و ایالات متحدة امریکا، شد. هم زمان با سفارتِ توروایانا در هند، علی اصغر حکمت هم سفیر ایران در هند بود. حکمت ، که با توروایانا دوستی صمیمانه داشت ، وی را مردی بسیار متین و مهربان و ادیب و شعردانی خوش صحبت معرفی کرده و کثرت اطلاعات او را راجع به هندوستان و علمای قدیم و جدیدِ هند و اوضاع سیاسی آنجا ستوده است (حکمت ، بخش ٢، ص ٤٨٨). ضیافتِ باشکوهی که حکمت به مناسبت پایان سفارت توروایانا در هند، برپا داشته بود (همان ، بخش ٢، ص ٥٠٨)، نشانة احترام او به شخصیت علمی و فرهنگی توروایاناست .
توروایانا، افزون بر فارسی و پشتو، انگلیسی و فرانسه و عربی و ترکی نیز می دانست .
وی در ١٣٤٤ ش در نیوجرسی درگذشت .
توروایانا را در داستان کوتاه نویسی از پیشگامان و نویسندگانِ پُرکار شمرده اند. داستانهای اوشاس ، مرگِ محمود، پسر رویگر، قُبّة خضرا و هیرمند، با چند داستان دیگر، در مجموعه ای به نامِ اوشاس در ١٣٦٦ ش در کابل چاپ شده است . آثار توروایانا را از نظرِ فنی برتر از آثار معاصرانش دانسته اند. وی از نمایندگان رمانتیسیسم تاریخی در داستان نویسی معاصر افغانستان محسوب می شود.
از دیگر آثار اوست : آریانا یا افغانستان (کابل ١٣٢٤ ش )، سْترابون و آریانا (کابل ١٣٢٤ ش )، مبارزة ما در راه آزادی (کابل ١٣٣٠ ش ).
منابع :
(١) علاوه بر اطلاعات شخصی مؤلف ؛
(٢) علی اصغر حکمت ، ره آورد حکمت : شرح مسافرتها و سفرنامه های میرزاعلی اصغرخان حکمت شیرازی ، چاپ محمد دبیرسیاقی ، تهران ١٣٧٩ ش ؛
(٣) مهدی فرخ ، کرسی نشینان کابل ، چاپ محمدآصف فکرت ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٤) یغما ، سال ١، ش ٩ (آذر ١٣٢٧)، ش ١٠ (دی ١٣٢٧).
/ محمدآصف فکرت /