تورکُپولی (یا تورکپلها) ، عنوان سربازانِ مزدورِ پیشتر مسلمان و سپس مسیحی شدة ترک تبار ( که مسیحیت آنان تشریفاتی ( رجوع کنید به مایر، ص ١٩٧) و احتمالاً به منظور ورود در خدمت مسیحیان و دریافت مزد بوده است ) ، در سپاه روم شرقی و امپراتوری لاتینی قسطنطنیه (١٢٠٤ـ١٢٦١/ ٦٠٠ـ ٦٥٩) [ . این افراد در مناطق بالکان ، خاورمیانه ، قبرس و رودس از اواخر قرن پنجم / یازدهم به بعد، بویژه اواخر قرن ششم / دوازدهم و قرون هفتم و هشتم / سیزدهم و چهاردهم ، خدمت می کردند (برای ریشه یابی رجوع کنید به آمانتس ، ص ٣٢٥ـ٣٢٦؛ دیامنت ، ص ١٨٣ـ ٢٠٤). دانشمندان یونانی گاه به اشتباه آنان را به نهاد قدیمی عثمانی ، به نام دِوشیرمه * (استخدام پسربچه ها برای سربازی ) و دسته های ینی چری * نسبت داده اند که نیاکان آنان سربازان مزدور ایرانی (مثلاً سلجوق و ترکمن ( ؟ ) ) مشغول خدمت در روم شرقی بودند (پاخیمرس ، چاپ بن ، ج ٢، ص ٥٢٣ ـ ٥٢٤). وقایع نگاران صلیبی اعقاب بعدی آنها را تورکپولهایی می دانند که یا نزد ترکان پرورش می یافتند یا مادرشان مسیحی و پدرشان ترک بود (ریموند آگیلری ، ص ٢٤٦) و یا کافرانی بودند که به نامهای مسیحی خوانده می شدند و پدری ترک و مادری یونانی داشتند (آلبر اکسی ، ص ٣٨٠).

قدیمترین کاربرد این اصطلاح در سندی از روم شرقی مشاهده می شود، که در آن به راهب آتنی ، سرجیوس توروکوپولوس (٤٧٥/١٠٨٢) که احتمالاً پیشتر مسلمان بوده ، اشاره شده است . یقیناً مشهورترین تورکپول روم شرقی تتیکیوس (١٠٧٨ـ١٠٩٩ یا ١١٠٣) بود که بنا بر نظر آنّاکومننا

( رجوع کنید به اسکولاتوس ، ص ٢٨٧ـ٢٩٢) به امپراتور آلکسیوس اول کومننوس خدمت می کرد و در مقابل نورمانها، سلجوقیان روم ، پچنگها * ، قپچاقها و شهسوارانِ اولین جنگ صلیبی جنگید و به مقام بلندی رسید، اما سرانجام در ٤٩١/١٠٩٨ از محاصرة انطاکیه * دست کشید و بدین ترتیب روم شرقی فرصت گرانبهای تصرف دوبارة انطاکیه را از دست داد ( رجوع کنید به فرانس ، ص ١٣٧ـ ١٤٧؛ ساویدس ، ١٩٩١ـ١٩٩٢، ص ٢٣٥ـ ٢٣٨). حتی پس از آن ، آلکسیوس اول از تورکپولها در مقابل سلجوقیان استفاده کرد و نیز دسته های تورکپول بیشتری را به خدمت صلیبیان گماشت (آنّاکومننا، ج ٣، ص ١٢؛ آلبر اکسی ، ص ٥٧٥ به بعد).

شرح مفصّلی از تورکپولهایی که در خدمت روم شرقی بودند در آثار گئورک پاخیمرس و نیکفوروس گرگوراس به چشم می خورد. گزارش گرگوراس (چاپ بن ، ج ١، ص ٢٢٩) حاکی از آن است که اعقاب تورکپول سلطان سلجوقی روم ، کیکاووس دوم ( رجوع کنید به کیکاووس * )،در خدمت فرمانروایان سلسلة پالایولوگوس ، میخائیل هشتم (٦٥٧ یا ٦٥٩ـ٦٨١/ ١٢٥٩ یا ١٢٦١ـ١٢٨٢) و آندرونیکوس دوم ، در مقابل مهاجمان کاتالونیایی و حاکمان نیمه مستقل تِسالی * / تِسالیه به شهرت رسیدند (ح ٦٦٦ـ ٦٧٨ تا ٧٣٠ـ٧٣٤/ ١٢٦٨ـ١٢٧٩ تا ١٣٣٠ـ ١٣٣٤). تورکپولها در جنگ یونانی ـ رومی که در ٦٦١ـ٦٦٢/ ١٢٦٣ـ١٢٦٤ در موره * / مورئا رخ داد، به سود رومیان شرکت کردند. در اواخر قرن هفتم / سیزدهم ، تورکپولها در مرکز و شمال غربی مقدونیة یونان ، در منطقة رودخانة واردار مستقر شدند ( رجوع کنید به زاخاریادو ، ص ٦٢ـ٧٤؛ وریونیس ، ص ٤٤١ـ ٤٤٢). هنگامی که در اوایل قرن هشتم / چهاردهم تعدادی از آنها در بخش غربی تراکیا/ تراکیه در رشته کوه رودوپ ساکن شدند، در لشکرکشیهای کاتالونیا به روم شرقی شرکت کردند؛ سپس از مهاجمان غارتگر جدا شدند و نهایتاً بخشی از آنان به سوی صربستان حرکت کردند. در طرابزون کتیبه ای به تاریخ یهودی ٦٨٤١ (٧٠٤ تا ٧٠٦/ ١٣٠٥ـ١٣٠٦) از گئورگیوس ترکوپولوس نام برده است ( رجوع کنید به بریر و وینفیلد ، ج ١، ص ٢٢٨، پانویس ٣٥٤، که اشتباه ف . اوسپنسکی را در ذکر تاریخ ٥٥٩ ـ٦٠٠ / ١٢٠٣ـ١٢٠٤ یا ٦٠٧ـ ٦٠٨/١٢١٠ـ١٢١١ تصحیح کرده اند).

در طول جنگهای صلیبی بسیاری از تورکپولها با مسیحیت شرق (قرنهای ششم و هفتم / دوازدهم و سیزدهم ) همراهی کردند؛ هم به عنوان دسته های جنگجو در مقابل مسلمانان (برای نمونه در جنگ پنجم صلیبی ، از ٦١٤ـ ٦١٨/ ١٢١٧ـ ١٢٢١، هنگامی که اوگ اوّل لوزینی قبرسی ــ از خاندان لوزینیان ــ آنان را اعزام کرد، و آنان توانستند جایگاه برجسته ای در سپاه صلیبیان کسب کنند)، هم در خدمت رسته های نظامی (ابن مُنْقِذ، ص ٥٠ ـ ٥١؛ برای منابع دیگر رجوع کنید بهساویدس ، ١٩٩٣، ص ١٢٣ـ ١٢٤، ١٢٦ـ١٣٠؛
> فرهنگ بیزانس آکسفورد < ، ذیل مادّه ). ژان ریشار بر این نکته تأکید کرده است که در مشرق ، تورکپولها به تقلید از تورکپولهای روم شرقی به کار گرفته می شدند (١٩٧٧، ص ٧ـ ٨؛
همو، ١٩٧٩، ص ١٤٠؛
همو، ١٩٨٦).

به دنبال چهارمین جنگ صلیبی از ٦٠٠/١٢٠٤ تورکپولها به منظور تقویت سپاهیان امپراتوری روم وارد رومانی و قسطنطنیه شدند، همچنین در جنگ بعدی با بلغارها شرکت کردند ( رجوع کنید بهویلاردوئن ، ج ٢، بندهای ١٣٦، ٤٣٨). در قبرس * تورکپولها از قرن ششم / دوازدهم به بعد در خدمت روم بودند، گیِ

اول لوزینی ، پس از برانداختن حکومت روم شرقی اقطاعاتی میان جنگجویان مزدور بلندمرتبة تورکپول که به ریاست تورکپولی بزرگ حفاظت از جزیره را به دست گرفتند، تقسیم کرد. از آن پس در منابع لاتین ( رجوع کنید به هیل ، ج ٢، ص ٤٠، ٥٤؛
ادبوری ، ص ١٧، ١٢٢؛
پاپادوپولوس ، ص ٧٦٥، در بارة وضعیت اجتماعی آنان ) این عنوان با عنوان کمانداران سبک اسلحه (به صورت نیروی شهربان ) یکی شد. از قرن هشتم / چهاردهم به بعد و در اواخر دوره های فرانکی و ونیزی در سدة نهم و دهم / پانزدهم و شانزدهم به عنوان یک نیروی نظامی جذب اقوام محلی شدند و از آن هنگام در منابع یونانی چون آثار لئونتیوس ماخائراس و گئورگ بوسترونیوس با عناوین تورکپولی ، تورکپولیردس ، تورکپولیزای و غیره مطرح می شوند ( رجوع کنید بههیل ، ج ٢، ص ٧٧٣ـ٧٧٤، با نموداری از مواردی که نام کسانی به جاهایی داده شده است ، همچنین مناسبات سیاسی با امیران تکّه / پامفولیا، حمید و قره مان ، نیز ممالیک مصر؛
دیگر موارد نامگذاری در نوشتة ادبوری ، ص ١٦٩ـ١٧٠، ١٧٣، ١٧٥؛
ساویدس ، ١٩٩٣، ص ١٣٥ـ١٣٦؛
پروزوپوگرافی ، جزوة ١٢، ش ٢٩٠٩٨، ٢٩١٧٦ـ٢٩١٨٤).

سرانجام در رودس تورکپولها در فتح جزیره به دست شهسواران مهمان نواز میان سالهای ٧٠٦ تا ٧١٠/ ١٣٠٦ـ ١٣١٠ شرکت کردند (رُدُس و ساویدس ، ص ٢٢٠، ٢٢٧ـ ٢٢٩، با پانویس ١٤٢). بنابراین ، واژة تورکپُلیری / تورکوپللری (سواره نظام سبک اسلحه ) به طور وسیع به شهسوارانی اطلاق می شد که وظیفة پاسداری سواحل جزیره و نگهبانی از جمعیتهای ساحل نشین را به عهده داشتند ( رجوع کنید به لوترل ، ش ١، ص ٢٧٨، ٢٨٣؛
کلیاس ، ص ٣٣، ٣٧؛
تسیرپانلس ، ١٩٩١، ص ٢٧٦، پانویسهای ٨ ـ ٩؛
همو، ١٩٩٥، ص ١٩٢، ٦٢٩ ـ ٦٣٠، ٧٣٩ـ٧٤٠، با اسناد لاتین از مرکز اسناد مالت ).

منابع :
(١) ( ابن منقذ، کتاب الاعتبار ، چاپ فیلیپ حتی ، پرینستون ١٩٣٠؛
(٢) هانس ابرهارد مایر، جنگهای صلیبی ، ترجمة عبدالحسین شاهکار، شیراز ١٣٧١ش ) ؛

(٣) Albert of Aix, "Liber Christianae Expeditionis pro Ereptione,Emundatione et Restitutione Sanctae Hierosolymitanae Ecclesiae", in RHC , Occid ., IV ;
(٤) C.Amantos, in Hellenika , VI (١٩٣٣);
(٥) Anna Comnena, Alexiad , ed. Leib, in Collection Byzantine de l'Association Guillaume Budإ , Paris ١٩٣٧-١٩٤٥;
(٦) A. Bryer and D. Winfield, Byzantine monuments and topography of the Pontos , Washing ton ١٩٨٥;
H.Diament, "Can toponomastics explain the origins of the Crusader French lexemes

(٧) Poulain and Turcople?", Names. Journal of the American Name Society , XXV (١٩٧٧);
(٨) P. Edbury, The kingdom of Cyprus and the crusades, ١١٩١-١٣٧٤ , Cambridge ١٩٩١;
(٩) J. France,"The departure of Tatikios from the crusading army", Bull etin of the Inst itute of Historical Research , XlIV (١٩٧١);
(١٠) Sir George Hill, A history of Cyprus , repr. Cambridge ١٩٧٢;
(١١) E. Kollias, The city of Rhodes and the palace of the Grand Master , Athens ١٩٨٨;
(١٢) A. Luttrell , Hospitallers in Cyprus, Rhodes, Greece and the West, ١٢٩١-١٤٤٠ , London ١٩٧٨;
(١٣) G. Moravcsik, Byzantinoturcica , ٣ Leiden ١٩٨٣, ٣٢٧-٣٢٨;
(١٤) The Oxford dictionary of Byzantium , ed. Alexander P. Kazhdan et al ., Oxford ١٩٩١, s.v. "Tourkopouloi" (by Elizabeth A. Zachariadou);
(١٥) Th. Papadopoullos, in History of Cyprus (in Greek), IV/L , Nicosia ١٩٩٥;
(١٦) Prosopogr. Lexikon der Palaiologenzeit , fasc. XII , Vienna ١٩٩٤;
(١٧) Raymund of Aguilers, " Historia Francorum qui ceperunt Jerusalem", in RHC , Occid , III ;
Jean Richard The Latin kingdom of Jerusalem , Amsterdam

(١٨) ١٩٧٩;
(١٩) idem, La Papautإ et les missions d'Orient au Moyen Age, ١٣ e -١٥ e s. , Rome ١٩٧٧;
(٢٠) idem, "Les turcoples au service des royaumes de Jإrusalem et de Chypre: musulmans convertis ou chrإtiens orientaux?", REI , LIV (١٩٨٦), ٢٥٩-٢٧٠;
(٢١) Rodos and A. Savvides, in Byzantinos Domos , II (١٩٨٨);
(٢٢) A. Savvides, "Late Byzantine and western historiographers on Turkish mercenaries in Greek and Latin armies: the Turcoples/Tourkopouloi", in The making of Byzantine history. Studies dedicated to Donald M. Nicol , ed. R. Beaton and Ch. Rouechإ, Variorum, Aldershot ١٩٩٣, ١٢٢-١٣٦;
(٢٣) idem "Taticius the Turcople", Jnal. Or. Afr. Stud., III . IV (١٩٩١-١٩٩٢);
(٢٤) idem, The Turks and Byzantium, I , Pre-Ottoman tribes in Asia and the Balkans (in Greek), Athens ١٩٩٦, ١٥٢-١٥٥, ٢٢٠- ٢٢١;
(٢٥) B. Skoulatos, Personnages byzantins de l'Alexiade , Louvain ١٩٨٠;
(٢٦) Z.Tsirpanles, Rhodes and South Sporades... ١٤th-١٦th centuries (in Greek), Rhodes ١٩٩١;
(٢٧) idem, Unpublished documents on Rhodes and the South Sporades, ١٤٢١-٥٣ (in Greek), Rhodes ١٩٩٥;
(٢٨) Geoffroi de Villehardouin, La Conquete de Constantinople , ed. Faral, II , Paris repr. ١٩٦٣;
(٢٩) S. Vryonis, The decline of medieval Hellenism in Asia Minor , Berkeley ١٩٧١;
(٣٠) E. Zachariadou, in Makedonika , VI (١٩٦٤-١٩٦٥), ٦٢-٧٤.

/ ا. ساویدس ( د. اسلام ) /