دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٠٢١
توربِکه ، آندریاس هاینریش ، خاورشناس آلمانی . در ١٤ مارس ١٨٣٧/ ٦ ذیحجّة ١٢٥٢ در شهر ماینینگن متولد شد (بدوی ، ص ٩٨؛ شیخو، ج ٢، ص ١٧٣؛ قس زرکلی ، ج ٨، ص ٦٩؛ عقیقی ، ج ٢، ص ٣٨٢). در ١٨٤٤/ ١٢٦٠ خانوادة او به مانهایم رفت و توربکه از ١٨٥٤ تا ١٨٥٨/ ١٢٧٠ـ١٢٧٤ در دانشگاههای ارلانگن ، گوتینگن ، برلین ، ینا و هایدلبرگ به تحصیل پرداخت و در زبانهای باستانی تخصص یافت و در ١٨٥٩/ ١٢٧٥ دکتری گرفت . وی مدتی تدریس خصوصی کرد، سپس به مونیخ رفت و نزد یوزف مولر (متوفی ١٨٧٤/١٢٩١) به مطالعه و بررسی زبانهای شرقی پرداخت . در ١٨٦٤/١٢٨١ به لایپزیگ رفت و نزد هاینریش فلایشر (متوفی ١٨٨٨/ ١٣٠٥) زبان عربی آموخت . در ١٨٧٣/١٢٩٠ دانشیار دانشگاه هایدلبرگ و در ١٨٨٥/١٣٠٢ دانشیار دانشگاه هاله و در ١٨٨٧/ ١٣٠٤ استاد صاحب کرسی در دانشگاه هاله گردید (بدوی ، همانجا) و سالها در این دو دانشگاه به تدریس زبان و ادب عربی پرداخت (زرکلی ؛ عقیقی ؛ شیخو، همانجاها). وی به سبب عنایت ویژه اش به زبان ، تاریخ ادبیات و گویشهای جدید عربی ، در میان همکاران خود ممتاز شد (بدوی ؛ عقیقی ؛ شیخو، همانجاها). توربکه در ٣ ژانویة ١٨٩٠/ ١٠ جمادی الاولی ١٣٠٧ بر اثر تب تیفوس در شهر مانهایم در گذشت (بدوی ، همانجا).
در ١٨٦٧/ ١٢٨٤ شرح حال عَنتَره (متوفی ٦١٥ میلادی ) را در لایپزیگ منتشر کرد (سحاب ، ص ٣٣٦؛ طهرانی ، ص ١٤٤؛ عقیقی ، همانجا؛ قس بدوی ، همانجا). در ١٨٧١/ ١٢٨٨ درّة الغوّاص فی اوهام الخواص اثر ابومحمد قاسم بن علی حریری (متوفی ٥١٦) را با مقدمه ای آلمانی در بارة مؤلف و ویژگیهای کتاب با فهرستهای مختلف منتشر کرد (حریری ، ص ١ـ٥٢). در ١٨٧٥/ ١٢٩٢ قصیدة اعشی ' در مدح پیامبر اسلام را در لایپزیگ انتشار داد (عقیقی ، همانجا). وی با دخویه ، خاورشناس معروف هلندی (متوفی ١٩٠٩/ ١٣٢٧)، در تصحیح تاریخ طبری همکاری می کرد. به گفتة دخویه (طبری ، ج ١٥، مقدمه ص XXXIII ) توربکه در دورة دوم تصحیح ، وی را یاری نموده و کتاب را تا صفحة ٢٩٥ تصحیح کرده است (ج ١، ص II ). توربکه در ١٨٨٢/ ١٢٩٩ کتاب الملاحن ابن دُرَید اَزْدی (متوفی ٣٢١) را در هایدلبرگ منتشر کرد (عقیقی ، همانجا؛ د. فارسی ، ذیل مادّه ). در ١٨٨٥/١٣٠٢ جزء نخست المفضّلیات مُفَضَّل ضَبّی (متوفی ١٦٨) را با توجه به نسخه های خطی برلین و لندن و وین در لایپزیگ منتشر کرد (بدوی ، همانجا). این چاپ ، نخستین چاپ المفضّلیات بود. در ١٨٨٦/ ١٣٠٣ کتاب الرسالة التامة فی کلام العامة و المناهج فی احوال الکلام الدارج نوشتة میخائیل صبّاغ (متوفی ١٨١٦/١٢٣١) را ــ که در بارة لغات عامیانة عربی است ــ در استراسبورگ و گوتینگن چاپ کرد (سرکیس ، ج ٢، ستون ١١٩٣). وی همچنین ترجمة عربی سعدیا را از تورات چاپ کرده است (همان ، ج ١، ستون ٦٢٩؛ عقیقی ، همانجا).
منابع :
(١) عبدالرحمان بدوی ، موسوعة المستشرقین ، بیروت ١٩٨٤؛
(٢) قاسم بن علی حریری ، درّة الغوّاص فی اوهام الخواص ، چاپ هاینریش توربکه ، لایپزیگ ١٨٧١، چاپ افست بغداد ( بی تا. ) ؛
(٣) د. فارسی ؛
(٤) زرکلی ؛
(٥) ابوالقاسم سحاب ، فرهنگ خاورشناسان ، تهران ١٣٥٦ش ؛
(٦) سرکیس ؛
(٧) لوئیس شیخو، الا´داب العربیَّة فی القرن التاسع عشر ، بیروت ١٩٢٤ـ١٩٢٦؛
(٨) طبری ، تاریخ (لیدن )؛
(٩) جلال الدین طهرانی ، گاهنامة ١٣١٦ ( ش ) ، تهران ( بی تا. ) ؛
(١٠) نجیب عقیقی ، المستشرقون ، قاهره ١٩٨٠ـ١٩٨١.
/ باقر قربانی زرّین /